ХОМОЙБУТА БЭРДИТТЭН

Сайылык дьоно сэргэхсийэн, билэр дьоннорун, аймахтарын кытта көрсүһэн, үөрбүттэрэ.​ Ньукулай убайын ааҕы кытта ыһыахха тиийбитэ, дьон хайыы үйэ оһуохайдаан ырааппыт этэ. Кинилэр колхуостарын​ дьоно тиийдэ тиийээт, оһуохайга киирбитинэн барбыттара.​ Оттон​ Бүөтүрдээх күлүк сири булан, күөх окко олорунан кэбистилэр. Маайа түһүлгэҕэ олорон аһыырга анаан аҕалбыт​ ыһык​ алаадьытын,​ этин таһааран тэлгээтэ. Аалыҥнас дьон быыһыттан эмискэ чугас нэһилиэктэн сылдьар Догдооноп Баһылай тиийэн кэлэн, аттыларыгар олорунан кэбистэ.

Билэр киһилэрин көрсөн, олоҕу-дьаһаҕы ыйыталаһан, ону-маны кэпсэтэн, аһаан киирэн бардылар. Баһылай элбэх саҥатын быыһыгар Ньукулайы хаадьылаата.​ Ол саҕана уол уон тоҕуһун саҥа туолбут эдэр киһи. Кини хатыҥыр, орто уҥуохтаах, сырдык харахтаах, майгытынан сытыары сымнаҕас, сүрдээх сэмэй этэ.

– Бачча эдэр уол хайдах баччааҥҥа диэри сулумах сылдьаҕын? Оһуохайдыы сылдьар кыргыттары көр ээ, оо, абаккам! Эдэрим​ эбитэ​ буоллар, биир эмэ кыыһы​ булуом этэ доҕор! – дии-дии күллэ. Онуоха Бүөтүрэ тэптэрэн биэрдэ.
– Хата, биир эмэ ойох буолуон сөптөөх кыыста булан биэр эрэ. Бу уол бэйэтэ өтөрүнэн булунуо суох быһыылаах.

Ньукулай төгүрүк маҥан сирэйэ кытаран хаалла уонна киччэччи кырыллыбыт баттаҕын имэринэн, мүчүҥнүү олордо. Ону көрөн, Баһылай мааһа табыллан, улам кимэн истэ.

Миэхэ бэйэбэр икки сулумах эгил-тэгил саастаах кыргыттардаахпын. Ханна да барбаттар-кэлбэттэр. Саатар бу ыһыахха кэлбэт кыргыттар буоллаҕа. Бүөтүр, эн биһи, ийэҕит истэн олордоҕуна, илии тутуһан кэбиһиэххэ эрэ. Аны күһүн сир тоҥуута биһиэхэ кэлээриҥ. Онуоха диэри кыыһы кытта кэпсэтэн, бэлэмниэхпит. Сыа сиэхпит этэ буоллаҕа.   

Оонньуу-көр икки ардынан, дьээбэлэспитэ буолан кэпсэтэн, бэрт дэбигистик илии тутуһан кэбистилэр. Сотору окко киирии саҕаламмыта, ити кэпсэтии умнулла да быһыытыйбыта.

Сайыҥҥы былдьаһыктаах ыгым кэмнэр түмүктэнэн, от үлэтэ бүппүтэ. Күргүөмнээх үлэлэрин күүрээнигэр күн-дьыл түргэнник устан ааспытын билбэккэ​ да​ хаалбыттара. Хонук хоннох аайы халлаан улам тымныйан киирэн барбыта.​ Кыстык хаар түһэн, Догдооноп Баһылайдаахха барардыы ​тэриммиттэрэ. Ньукулай бастаан утаа буолумматаҕа. Хайдах эрэ,​ харахтаан да көрбөтөх кыыһын кэргэн ылыан баҕарбат этэ. Ол санаатын быктаран көрбүтүн, убайа Бүөтүр: «Саатар баран кыыһы көрүөхпүт. Илии тутуһан баран, эргийэн кэбиһиэхпит дуо?» – диэн кыыһырбытыгар, барсар буолан хаалбыта.
Айанныыр күннэригэр былытыран, хаар түһэн намылыйда. Алтынньы ортото диэтэххэ, ичигэс күн турда. Уруккуттан билэр суолларынан халыҥ систэри быһан, үрдүк сыырдары үөһэ-таҥнары сыыйан, тус илин түһэ турдулар. Ол күн киэһэлик айаннаан тиийдилэр. Баһылайдаах балаҕаннара алаас хонноҕор турар. Ыалдьыттар уһун айантан сылайан, сыарҕаттан ыарахан соҕустук оронон турдулар. Бүөтүрдээх дьиэҕэ киирэн кэллилэр. Дьиэлээхтэр бааллар эбит. Баһылай дьонун билэн, үөрэ көрүстэ. Ыалдьыттары кытта илии тутуһан дорооболосто. Ону-маны кэпсэппэхтээн баран дьиэлээхтэр остуол тардан түбүгүрбүтүнэн бардылар: «Били сайыҥҥы кэпсэтиибитинэн, аат ааттаан, кийиит көһөрө кэллибит», – диэт, Бүөтүр аҕалбыт кэһиитин биир иһит үрүҥү ойутан таһаарда. «Кыргыттар хотоҥҥо сылдьаллар, сотору киириэхтэрэ», – дии-дии дьиэлээх дьахтар туох астааҕынан ас астаабытынан барда.

Сотору кэминэн, остуол тардыллан бүппүтүн кэннэ, таһырдьаттан икки кыыс киирэн кэллилэр. Иккиэн үөрбүт-көппүт көрүҥнээхтэр. Күтүөт кэллэ диэн, арааһа, истэ охсубуттар быһыылаах.​ Таҥастарын-саптарын уларыттан, иккиэн саҥата суох кэлэн кэккэлэһэ, күтүөт уолу утары олорунан кэбистилэр. Бүөтүрдээх Баһылай лаппа холуочуйан, айахтара аһыллан, кэпсэтэр ыырдара ырааҕынан халыйда. «Уоллаах кыыһы бу түүн холбуохха, кыыс сөбүлэһэр», – дэстилэр. Ол тухары икки кыыстан хайалара эргэ барарын Ньукулай билбэккэ да олордо.​ Кыргыттартан биирдэстэрэ олус ис киирбэх, нарын-намчы. Уурбут-туппут курдук быһыылаах-таһаалаах, киһи эрэ таптыах курдук.​ Уол сотору-сотору кыыс диэки кылап-халап көрөн ылар. «Бу кыыс буолара буоллар», – диэн иһигэр баҕара олордо.​​ Кыыһы көрөөт сүрэхтиин ууллан, ылларда. Иккиһэ этиргэн соҕус, модьу-таҕа көрүҥнээх кыыс. Ону ааһан кыратык бөкчөгөр соҕус эбит. Аһаан-сиэн, кэпсэтэн бүтэн, түүн үөһэ утуйуу буолбутугар, уоллаах кыыска быыс кэтэҕэр холбуу орон оҥорон биэрдилэр. Дьиэлээхтэр оронноругар сытан утуйан хааллылар. Уол быыс кэннигэр киирэн, оҥостон сытта. Хайдах эрэ били сөбүлүү көрбүт кыыһа быыһы арыйан киириэхтээх диэн саныыр. Сотору-сотору өрүтэ тыынан, сүрэҕэ мөҕүл гынар. Кыыһы кэтэһэриттэн, оронугар эргичиҥнээн, долгуйан ылар. Хаһан да кыыска чугаһаабатах киһи тириттэ-хорутта.​ Ыйдаҥалаах түүн буолан, балаҕан кыра түннүгүнэн ый уота сыыйыллан, ойуулаах сиидэс быыска түһэр. Балайда өр кэтэһэн сыппытын кэннэ, биир кыыс атаҕын төбөтүгэр үктэнэн, быыһы арыйан киирэн кэллэ. Ньукулай кыыс киирбитигэр көрө түспүтэ, били бөкчөгөр кыыс эбит. Тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буолла. Кыыс чочумча ороҥҥо олорбохтоото, онтон оргууй аҕай тас таҥаһын устан барда. Ый уота кыыс уһун суһуоҕар түһэр. Баттаҕын санныгар ыста.​ Кини эмиэ долгуйан, субу-субу өрүтэ тыыммахтыыр. Онтон, синим биир диэбиттии, аргыый аҕай суорҕаны сэгэтэн, ороҥҥо сытынан кэбистэ. Ньукулай сөбүлээбэт кыыһа киирбитин көрөн, олус хомойдо. Санаата түһэн, улаҕа диэки хайыһан, бүүтүйэлэнэн хаалла. Ол кэннэ түүнү быһа эргиллибэккэ, биир саҥаны быктарбакка сытаахтаата.​

Маайа киһитэ кинини сөбүлээбэтэҕин сэрэйэн, киниэхэ эмиэ көхсүнэн буолла. Кыыс хомойон чараас​ санна ибигирээн, сыҥсыйан киирэн барда.
Сарсыҥҥы күнүгэр дьонноро үөрэн-көтөн: «Дьоммут хоонньостулар. Үчүгэй буоллубут», – диэн күө-дьаа буолан чэйдээтилэр. Аймахтыы буолбуттарын өссө төгүл «сууйдулар». Эдэрдэр үөрбүт-көппүт көрүҥнэрэ көстүбэт. Маайа түүнү быһа ытаан кытарбыт хараҕын дьонуттан кистии туттан, таҥаһын-сабын хомунна. Дойдутуттан араҕан баран эрэриттэн хомойон ытаахтыыр диэн дьоно улахаҥҥа уурбатылар. Сарсыарда хомуллан, кыыһы сүгүннэрэн, Бүөтүрдээх дойдуларын диэки айанната турдулар.

Ньукулай аймахтара кийиити алаадьылаан, үөрэн-көтөн​ көрүстүлэр. Маайа төһө да көстөр дьүһүнэ мөкү соҕуһун иһин тыллаах-өстөөх, үлэһит бэрдэ, сүрэхтээх кыыс эбит. Хотоҥҥо сүөһү көрсөр, ынах ыаһар. Кийиити саҥа аймахтара бары олус сөбүлээбиттэр. Арай Ньукулай эрэ ырааҕынан сылдьар. Маайа манна кэлэн арыыйда чугастык билсибит кыыһыгар: «Киһим миигин абааһы көрөр, таптаабат. Кэргэннии курдукпут да, чугаһаабат. Баччааҥҥа диэри кыыспынан сылдьабын. Кэтэһэ сатаан көрдүм да, биирдэ да чугаһаабата. Хайдах гынабын, сүбэлээ эрэ», – диэн ытамньыйа олорон үҥсэргиир. «Оо, Маайаа, сүрүкэтин ньии!​ Ол аата хайдах буоларый? Бу кыбыстыытын көр! Сөбүлээбэт эрээри тоҕо​ ойох ылбытай?» – диэн дьүөгэтэ кыыс соһуйан, саҥа аллайар. Ол курдук ый аҥаара эрэйдэнэн баран: «Чэ, мин дойдубар, дьоммор бара сылдьыыһыбын», – диэн, Маайа олоҕор табыллыбакка, дойдутугар төттөрү барбыта. Ол онтон ыла төннүбэтэҕэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар Ньукулай убайын Бүөтүрү кытта бииргэ бастакы хомуурга түбэспиттэрэ. Кинилэр колхуостарыттан өссө хас да киһи сэриигэ барар бэбиэскэни туппут этэ. Сэриигэ барааччылары барыларын олохтоохтор улахан айан суолугар диэри ытаһан-соҥоһон атаарбыттара. Ньукулай сэрии бастакы сылыгар Москуба куорат анныгар сэриигэ атаакаҕа киирэн иһэн, хаҥас илиитин тосту ыттарбыта. Уһуннук эмтэнэн баран, саас дойдутугар эргиллэн кэлбитэ.​ Ахтылҕаннаах төрөөбүт дойдутун салгынын түөһүн муҥунан толору тыыммахтаан ылбыта. Халыҥ синиэлин эргэ саппыйаан курунан быарын аннынан бобо курданан, дьиэтигэр киирэн кэлбитэ. Ийэтэ барахсан кыараҕас балаҕаҥҥа аймахтарын кытта дьукаахтаһан олороохтуур эбит. Эмээхсин уола хаҥас илиитигэр улаханнык эчэйэн кэлбитин көрөн: «Оҕом барахсаны таҥара баарына хата тыыннаах ордорбут!» – диэн хараҕыттан уу-хаар баһан, саба түһэн сыллаамахтаан ылбыта. Киэһэ дьиэлээхтэр кыра остуол сыыһын тардан аһаабыттара. Ыскаап түгэҕэр уурулла сылдьыбыт аһыы утахтарын амсайан, итиэннэ ким ытаан, ким ыллаан, айманан барбыттара. Сэрии уоттаах кыргыһыытын дуораана манна да дуораһыйан иһиллэргэ дылыта...

Колхуостаахтар түүннэри-күнүстэри ыарахан үлэҕэ эриллэн сылдьаллара. Хараҥаттан хараҥаны силбээн, утуйар ууларын умнан туран үлэлииллэрэ.​ Ньукулайы колхуоска кыладыапсыгынан үлэҕэ ылбыттара. Кини бэркэ суруйар-ааҕар, оҕо эрдэҕиттэн олус үчүгэй, биир тэҥ кырылас буочардааҕа. Төһө да аҕыйах сыл оскуолаҕа үөрэннэр, кыладыапсык үлэтин кыайа туппута.​

Кыайыы ыһыаҕар сэрии кыттыылаахтарыгар Ыстаалын төбөлөөх мэтээллэри, киниискэлэри туттартаабыттара. Ньукулайдаах​ улахан бөһүөлэккэ көһөн кэлбиттэрэ. Онно убайын ааҕы кытта көһөрөн аҕалыллыбыт салҕааһын дьиэ аҥаарыгар олорбуттара. Ийэтэ эрэйдээх уһаабатаҕа, эрдэ ыалдьан өлбүтэ. Кыайыы сүүрбэ сылын кэнниттэн сэрии бэтэрээннэрин чиэстээннэр, мэтээллээхтэргэ биэнсийэлэригэр эбии харчы көрөр буолбуттара.​ Ньукулай мэтээлин сүтэрэн кэбиһэн, көрдүү сатаан булбатаҕа.​ Онон онно хапсыбатаҕа. Ийэтэ олохтон барбытын кэннэ​ малын-салын сыбаалкаҕа тохпуттара. Ньукулай​ мэтээлин, баҕар​ онно барыстаҕа дуу дии санаан,​ тахсан бөҕү хасыһан көрбүтэ да,​ мэлийбитэ.​ Биирдэ Ньукулай оройуон ыһыаҕар киирэ сылдьан Маайатын көрсө түспүтэ. «Хайа, Ньукулай, кэргэн ыллыҥ дуо?» – диэн ыйыппытыгар, Нукулай саҥарбакка ааһа турбута.

Кэлин, Маайа кэргэн баран, хас да оҕоломмут сураҕа иһиллибитэ. Ньукулай ийэтэ өлүөҕүттэн ыла кыралаан арыгы иһэр буолбута, устунан ылларан барбыта. Биирдэ оннук муор-туор сылдьан, ыалга аһаан баран, күһүҥҥү хараҥаҕа дьиэлээбитэ. Ол кэлэн иһэн​ атын суолунан баран хаалан,​ дэриэбинэтин​ таһыгар баар​ чычаас күөл​ бадарааныгар батыллан,​ мөлтөөбүтэ бэрдиттэн кыайан турбакка,​ ууга чачайан олоҕо быстаахтаабыта. Ньукулай кылгас олоҕор биирдэ, эмискэ көрсүбүт туҥуй таптала табыллыбатаҕыттан, хомойбута бэрдиттэн, сааһыгар биир кыыска, дьахтарга чугаһаабакка, ыал буолбакка, оҕо-уруу төрөппөккө, олоҕун олус хомолтолоохтук түмүктээбитэ. Бу дьиҥнээх олоххо буолбут түбэлтэ кистэлэҥ быыһа сэгэтиллэн сурулунна.
​