Хомолтоҕун ыытан кэбис

Саха киһитэ майгытынан бүтэй, санаатын аһаҕастык ыһа-тоҕо сылдьыбат, иһигэр ыйыстан иһэр. Бу ордук урукку кэм оҕолоругар буойуллуу, хаайыллыы түмүгэр буолуон сөп. Оттон искэр барытын мунньа сылдьыы, хомолто, үөҕүллүү, атаҕастаныы үтүөҕэ тиэрдибэт, ыарыыга, муунтуйууга, депрессияҕа тиэрдэр диэн медицина дакаастаан турар. 

Елена:

– Бастаан тус бэйэбин холобур аҕаллахха, мин сэбиэскэй кэмҥэ иитиллибит, улааппыт оҕобун. Төрөппүт тылыттан тахсыбат, утары саҥарбат, истэн кэбиһэр, аахсар, этиһэр кэмэлдьитэ суох этим. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэрбэр саамай болҕомто ууруллубатах оҕобун диэтэхпинэ сыыспаппын. Ортоку оҕо буоламмын бэйэм-бэйэбэр сылдьарым. Ол бииринэн эмиэ да үчүгэйдээх этэ. Миэхэ тоҕо эрэ атыттарга курдук күүстээх ирдэбил суоҕа, төрөппүт мунньахтарыгар дьонум сылдьыбаттара. Эрэнэллэр этэ.

Кэлин улаатан баран сорох ардыгар ырытан көрөөччүм. Тоҕо 4 оҕоттон чуолаан миэхэ эрэ болҕомто ууруллубатаҕай диэн. Аҕабыт убайым уонна балтыларым кылаастарыгар төрөппүт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ, биир да тэрээһин кинитэ суох ааспат. Бастыҥ лааҕырдар кинилэргэ, күрэхтэһиилэргэ, олимпиадаларга кыттыы ирдэбил курдук этэ. Мин оҕо сылдьан испэр үөрэр эрэ этим, хата миигин тыыппаттар диэн. Онтон улаатан баран толкуйдаан көрдөхпүнэ, мин эрэ оҕолортон санаабын аһаҕастык эппэт, бэйэбэр бүгэрбин сөбүлүүр, ыһа-тоҕо кэпсии сылдьыбат эбиппин. Биир үчүгэйэ диэн, төрөппүттэрбэр уонна бииргэ төрөөбүттэрбэр хом санаа да, ымсыы эҥин диэн суох. Тоҕо диэтэххэ миигин дьонум ыал улахан кыыһын быһыытынан ылыналлара, эрэнэллэрэ. Хаһаайыстыба сүрүннээн миэхэ сүктэриллэрэ. Харчыны ааҕыы, суоттааһын эмиэ мин илиибинэн ааһара. Дьиэ кэргэн иһигэр мин иккис ийэ курдук сокуоҥҥа суруллубатах оруоллаах этим. Саамай сымнаҕас майгылаах, эрэллээх аатырарым. Ол иһин буолуо, көйгө оҕо курдук санамматаҕым. Ол да буоллар бииргэ төрөөбүттэрим оскуолаҕа сылдьан үгүс тэрээһиннэргэ, күрэхтэргэ кыттыбыттара, атын оҕолору кытта алтыһан, лааҕырдарга элбэхтик сылдьыбыттара кинилэр сытыы-хотуу, киириилээх-тахсыылаах, кэпсэтиилээх, ситиһиилээх буолууларыгар төһүү күүс буолбута арылхайдык көстөр.

Оттон атын холобуру аҕаллахпына, биир кууруска үөрэммит чугас дьүөгэм оҕо сааһа наһаа ыараханнык ааспыт. Иһэр аҕалаах буолан сору-муҥу көрөн биэрбит. Оскуолаҕа оҕолор күлүү-элэк оҥостоллор, туораталлар, сэнииллэр, хаста да илиинэн киирбиттээхтэр үһү. Учууталлар да аанньа ахтыбаттар, сирэй-харах анньаллар эбит. Аныгылыы «буллинг» диэн тугун-ханныгын, аһыытын-ньулуунун ааспытым диэн кэпсээччи. Бэйэлээх бэйэтин төрөппүт аҕата кыыһын итирэ-итирэ араастаан саҥаран сордуур эбит. Аны туран, аҕата уолун олох тыыппат үһү. Үүт-үкчү бэйэтин курдук дьүһүннээх, эбиитин майгытынан кытта майгылыыр уола атаахтык иитиллибит. Ол оннугар итирдэҕинэ кэргэнин кырбыыр, кыыһыгар эмиэ ордьооттуур, моһуоратын көннөрөр аатыран араастаан үөҕэр, илиитинэн эмиэ киирэр эбит. Кыыс ийэтиттэн хаста да көрдөһө сатаабыт. Араҕыс уонна көһөн барыах диэн. Ону ийэтэ буолуммат эбит, уолга аҕа наада, сааһырдаҕына уоскуйар ини диэн арахсыбатах. Инньэ гынан дьүөгэм ийэтигэр уонна аҕатыгар, бииргэ үөрэммит оҕолоругар хомойбута, хоргуппута дириҥ баас буолан ааһан быстыбат. Үөрэххэ киирэн баран дьэ уоскуйдум, тулабар атын үчүгэй санаалаах дьон баар буоллулар диэн үөрэр этэ. Онтубут уһаабатаҕа, бэрт соччото суох киһиэхэ кэргэн тахсан, кырбанан сору көрөөхтөөбүтэ. Кимниин да кэпсэппэт, куотунар, куурус көрсүһүүтүгэр сылдьыбат, кистэнэр, туора туттар буолан хаалбыта. Улахан депрессияҕа киирбитин сэрэйэммит, күүстээх кэпсэтии ыытан, кыыспыт кырбана, атаҕастана олорорун билбиппит. Киһитэ куттуур эбит, арахсан бардаххына киһи буолбаккын, сойуолаһыам диэн. Инньэ гынан барар сирэ баҕана үүтэ буолан олороохтообут. Оннук сылдьан рак ыарыыта буулаан аны ыалдьан хаалар. Хата, син эрдэтинэ биллибит буолан эмтэнэргэ кыах баар диэбиттэр. Куһаҕан үчүгэйдээх диэбиккэ дылы, кэргэнэ ыалдьыбытын билэн айдаана суох бэйэтэ быраҕан барбыт. Онон, хата, арахсан, кыыспыт уоскуйар, кэлин эмтэнэн үтүөрэр.

Аны ыкса ыалбыт ийэлэрэ эмиэ хас да сыл устата ыарыыга ылларан, эпэрээссийэ бөҕөтүн ааспыта. Кэргэнэ күүлэйдиирин билэ-билэ тулуйан олордо. Онтон анараа оҕоломмуттарын истэн бууһа буорайан, иһигэр төһөлөөх хара баттык буолан санаата оонньообута, харах уутун тохпута буолуой? Бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ. Аһара муунтуйан, ытаан-соҥоон, санааҕа ылларан, дьүһүннүүн кырдьыбыта, тиһэҕэр тиийэн ыалдьан хаалбыта.

Санааҕа баттатыы, ону сатаан бириэмэтигэр таһаарбат буолуу киһини сүрдээҕин кэбирэтэр. Дууһа ыарыыта буулуур. Онон, бастатан туран, бэйэбитин толкуйдуохха, доруобуйабытын көрүнүөххэ, ис санаабытын бөҕөргөтүөххэ. Кыраҕа, хааларга, ааһарга ньиэрбэбитин бараабакка, уоскуйа, хом санааны киэр кыйдыы үөрэниэххэ. Бэйэбит-бэйэбитин эрэ өрө тардар кыахтаахпыт. Ыгыллан-муунтуйан, бүөлэнэн сырыттахпытына, ыраах барбаппыт биллэр. Санаабыт күүстээх, киэҥ көҕүстээх буоллахпытына, үгүһү ситиһиэхпит, кыайыахпыт, чэгиэн сылдьыахпыт.

Курус Куо:

– Киһи бу орто туруу дойдуга дьолу билээри кэлбит дииллэр. Ол эрээри ол дьолун бэйэтэ тиниктэһэн булунара өссө үчүгэй диэн буолар. Чэ, ол эрээри итини арыый ситэ сааһыран баран кэннигин хайыһан көрдөххө өйдөнөр курдук.

Хомолто диэни киһи оҕо да сылдьан, улаатан, кырдьан да баран көрсөр. Сорох хомолто киһини бу олохтон барыар диэри батыһа сылдьар, сорох хомолто эрдэ суураллар...

Мин элбэҕи кимҥэ да кэпсээбэккэ сылдьыбытым. Хайдах эрэ мин эрэ аан дойду үрдүгэр соҕотох маннык ыар дьылҕалаахпын диэх курдук санаа өссө баттыыра. Оччолорго, билигин этэллэрин курдук депрессияҕа киирэн эрэрбин хантан билиэхпиний. Оскуолаҕа сырыттахха мааны ыал оҕолоро бэйэлэригэр тэҥнээбэт буолаллара, аны санаатахха ийэлээх-аҕалаах оҕолор харысхаллара улахан эбит. Күнтэн күн, сылтан сыл үтүрүллүүгэ, туоратыллыыга сылдьан баран, ыал буолбутум, эмиэ ити халыыптан ырааппатаҕым. Күнүүһүт ыарыылаах киһиэхэ түбэһэн олоруум олох буолбатах, хаайыы, олохтон тэйии этэ. Билигин санаатахха, оҕону төрөппүттэриттэн араарыы, оскуолаҕа атарахсытыы, кэргэнтэн атаҕастаныы барыта мунньуллан, төһөлөөх элбэх ыарыыны соҕотох бэйэбэр оҥорбута буолуой. Ол эрээри үөһээ айыыларым көрөн көрдөһүүбүн истэн, ылынан, ол ыарыыларбын кыайан, икки атахпар бигэтик туран, билигин ийэ, эбэ буолан олоробун.

Саамай сүрүнэ – киһи хаһан да бэйэтин сэнэниэ суохтаах, хаһан да олохтон саптан кэбиһимиэн наада. Хайдаҕын да иһин бу олоххо төрөөн кэлбит буоллуҥ да, тугу эрэ кыайан, ол иһигэр бэйэҕин хотон, ситиһиилээх буолуохтааххын. Дьон туох эрэ диэҕэ диэн бэйэ баҕатын, кыаҕын кыаһылаан кэбиһимэҥ. Олох олоруу киһиэхэ тыыннааҕар бэриллэр, ону кимтэн да толлубакка, кимиэхэ да атаҕастаппакка, сэнэппэккэ олорор гына күүстээх буолуҥ!

Нина Егоровна:

– Мин оҕо эрдэхпиттэн санаабын этэр, чобуо, оскуолабар, кылааспар бастыҥ кыыс оҕо этим. Үрдүк үөрэҕи ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, тыа сиригэр кулуупка үлэлии барбытым.

Төрөппүттэрим ыраах олорор буолан хам-түм көрсөрбүт, сайын ыһыах кэнниттэн биирдэ дойдубар барарым. Билигин, хомойуох иһин, ийэм, аҕам суохтар, биир эдьиийдээҕим куоракка олорор.

Мин бобууга-хаайыыга сылдьыбыт оҕо буолбатахпын, санаабын этэн баран тэйэр, аныгылыы өйдөөх-санаалаах этим. Тоҕо этим диибиний, билигин миигин урут көрбүт дьон билимиэхтэрин сөп, оннук сааһырбыт көрүҥнээхпин, бэйэбин көрүммэппин, үс оҕоҕо баттатан дьиэттэн быкпат этим. Быкпаппын буолбатах, миигин хаайан олорбуттара.

Кылгастык кэпсээтэххэ, таптыыр киһибэр кэргэн тахсыбытым, эр-биир оҕолонон испиппит. Үһүс оҕобут төрүүрүгэр төрөппүттэрим утуу-субуу бу олохтон барбыттара.

Киһим кэлин үлэтэ суох хаалбыта. Дьэ онтон букатын да икки сүүс бырыһыан уларыйан барбыта. Туох да оруна суох миэхэ кыыһырар, үөҕэр, арыт илиитин да көтөҕөр буолбута. Били, саҥалаах-иҥэлээх, сытыы-хотуу бэйэм киһибиттэн куттанар, тимир-тамыр көрдөҕүн аайы толлор, ааны хайдах арыйан киирэриттэн, үктэнэриттэн кытта иэним кэдэҥниир буолбута. Аны туран, тыла-өһө хатыылааҕа, сидьиҥэ олох куппун көтүтэн кэбиһэрэ. Мин саҕа куһаҕан дьахтар, наадата суох кэргэн, ийэ суох этэ. Кулуупка үлэлии сылдьан барыйары барытын кытта көрсүүлэспиппин, өссө сорох оҕобун кимиэнэ буоларын дакаастыам дии-дии ыххайара. Оо, таптыыр киһиттэн хомойор диэн баар эбит, хаһан да умнуллубат, куруук халыҥ истиэнэ буолан мэһэйдии сылдьар, иһиҥ түгэҕэр олорон хаалар.

Аны маны барытын ким да билбэтэ, дьүөгэм да соччо суоҕа, барытын бэйэбэр ыйыстан испитим. Онтум аанньа буолуо дуо, дабылыанньа, саахар үрдээбитэ, дьахтар уорганыгар искэн тахсыбыта. Ыксаан куоракка көрдөрө киирбитим уонна эдьиийбэр биир түүн барытын кэпсээн биэрбитим. Ытаһыы-соҥоһуу бөҕөтө буолбуппут, эдьиийим уоскута сатаан да биэрбитэ, аны туран ыарыым бэргээн нэһиилэ сылдьарым.

Чэ,  кылгатан кэпсээтэххэ, билигин барыта этэҥҥэ. Эпэрээссийэ оҥорбуттара, эдьиийим култуура тэрилтэтин тутаах салайааччыта буолан миигин ыҥыран, көһөрөн аҕалан, билигин куоракка оҕолорбунаан олоробут, суут нөҥүө арахсыбыппыт. Оо, ол саҕана көрүөххүт этэ, киһим хайдах курдук көрдөспүтүн, хараҕын уутунан сууммутун. Дьэ, суох, бырастыы гымматаҕым, иһим түгэҕиттэн хомойбутум тахсыбатаҕа, билигин да аалан ыалдьар, санаан кэллэхпинэ ытыах санаам син биир кэлэр. Оннук атаҕастаммытым, билигин уруккум буолбатар да, култуура салаатыгар үлэлии сылдьабын, эдьиийим сахалыы ыраастатан, уйулҕа үөрэхтээҕэр сырытыннаран бэттэх кэллим. Саамай сүрүнэ,  оҕолорум аттыбар, мин диэки буолаллар, аҕаларын кытта хам-түм кэпсэтэллэр. Бырастыы гын, ыһыгын, ыыт дииллэр да, хомолтом дириҥ чэр буолан хаалбыт, бэйэм да кытаанах, тыйыс  майгылаахпын эбитэ дуу.