Холобур буолар киһи

Мин бүгүн кэпсиир киһим Анна Петровна Бурнашева – хайа да көлүөнэҕэ үтүө холобур буолар киһи.

Кини 1951 сыллаахха Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгэр Петр Егорович Нафанаилов, Екатерина Семеновна Сивцева диэн ыалга күн сирин көрбүтэ. Эһэтэ Семен Тихонович Сивцев хоту балык фронугар тиийэ балыктаан, Сталинтан Грамота ылбыт киһи. Ийэтинэн эбэтэ эрдэ икки хараҕа суох буолан наар дьиэҕэ олорор да буоллар, илиитин иминэн түүлээх таҥас тигиитигэр син көмөлөһө олорбут. Аҕатынан эбэтэ ыанньыксыт бастыҥа буолан, ВДНХ-ҕа бастакынан баран, онтон Үрүҥ көмүс бэлиэ, Грамота ылан кэлбит.

Аҕата Петр Нафанаилов сэрии сылларыгар Карл Маркс аатынан холкуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. Сэрии, сут кураан сылларыгар биир да киһини хоргутан өлөрбөтөх үтүөлээх бэрэссэдээтэл буолан, дьон махталын ылыан ылбыт. Ийэтэ Екатерина Сивцева сэрии саҕана субай сүөһү көрбүт, илиинэн эрийэн ферма үүтүн барытын астаан,  холбуу үүт үрдүн дьоҥҥо барытыгар тиийэр гына үллэрэн, онон үссэнэн тыыннаах буолар туһугар олус мындырдык дьаһанан олорбуттар.

Анна Петровна үлэһит дьон оҕото буоларынан киэн тутта кэпсиир. Бэйэтэ кыра эрдэҕиттэн холкуос, сопхуос араас үлэтигэр эриллэн киһи хара буолбут. Сайынын дьоно илиинэн отууллара, эһэлэрин кытта убайыныын 7-8 саастарыттан анал кыра хотуур, кыраабыл сүгэһэрдээх ыраах алааска сатыы оттуу барсаллара. Матаҕа диэн тирииттэн тигиллибит уһун быалаах суумкаларыгар быыкаа лэппиэскэ тоорохойо, бытыылкаҕа чэй, үтэһэҕэ үөлүллүбүт собо  сыыһа өйүөлэрин сүгэ сылдьаллара.

– Моой оппут диэн 30% эрэ ылар этибит. Үлэни барытын билэ улааппытым олохпор туһалаах этэ. Кэлин биригэдьиирдиирбэр, арыы сыаҕар да үлэлиирбэр. сааһырбыт дьону салайар да кэмнэрбэр туһаммытым.

Дьоммут Чараҥай диэн сиргэ олороллоро. Сүөһү үлэтигэр үлэлииллэрэ. Биһиги учаастакка олорбут буоламмыт, 1 - 8 кылаастарга наар ыалга олорон үөрэммиппит. Биир да сыл интернакка ылбатахтара. Субуотаҕа дьиэбитигэр сатыы 17 км ыраах сиргэ сатыы барарбыт уонна өрөбүлгэ кэлэрбит. Ахсыс кылааһы бүтэрэн 1968 сыллаахха аны Лөгөй орто оскуолатыгар бардаҕым. Онно эмиэ икки сылы быһа ыалга олорбуппут. Ыалга мээнэ олорбот буоллахпыт. Онно эмиэ араас үлэҕэ эриллэ улаапыппыт.

Мин орто оскуоланы 1970 сыллаахха бүтэрэн баран, оччотооҕу «Оскуола – производство – үрдүк үөрэх” диэн ыҥырыыннан салайтаран ыанньыксыттаабытым. Онтон Магадан куоракка педагогическай институтка туттарсан баран, мин идэм буолбатах эбит диэн төннөн кэлэн, Дьокуускайга мастер-лаборант үөрэҕэр киирбитим. Арааһа, тыа оҕото буолан буолуо, дьонум наар сүөһүгэ үлэлээбит буоланнар эбитэ дуу, маастар идэтин ыллаҕым дии саныыбын.

Онтон мастер-лаборант үөрэҕин куоракка бүтэрэн баран, Бороҕоҥҥо арыы оҥорор маастар көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитинэн барбытым. Үөрэх кэнниттэн оҕо киһиэхэ улахан эппиэтинэс сүктэриллибитэ. Хата уордьаннаах сааһырбыт маастар Анна Андрияновна Мамонтова диэн баара. Ол бэркэ үөрэппитэ, тута үлэбин сөбүлээбитим. Барыта саастаах дьон үлэлиир буолан, үлэлииргэ чэпчэки этэ. Үөрэтэн-такайан уопуттарын хааллардахтара. Технологым, буҕаалтырдарым эмиэ суот-учуот өттүгэр олох үчүгэйдик такайбыттара. Наар суот үлэтэ олус элбэх буолара. Оччолорго үүт бөҕө астанара. Дэлэҕэ даҕаны 15 сыл устата үлэлээн кэллэҕим. Манна өссө биир эмиэ уордьаннаах маастар Марфа Васильевна Саввина баара. Мин үлэлиир кэммэр олус үтүө үлэһиттэри кытта алтыһан ааспытым: Екатерина Ивановна Готовцева, Алексей Алексеевич Самсонов, Елизавета Голомарева, Варвара Оллонова, Октябрина Никитична Бурнашева, Светлана Сыромятникова, Августина Ивановна Карамзина, Гаврил Шелковников, Семен Семенович Иванов, Валентина Васильевна Шадрина. Кинилэри кытта «Мүрү” собуотуттан саҕалаан “Мүрү-Ас”, “Лөгөй” СХПК тиийэ үлэлээбитим. Ол аайы араас дириэктэрдэр салайбыттара.

Баатаҕай собуотун арыыта былдьаһык буолара, ол да иһин уос номоҕор хааллаҕа. 1981 сыллаахха Баатаҕай арыытын сыаҕар үлэлии олордохпуна сопхуоска сүөһү биригэдьииринэн үлэҕэ ыҥыраннар, аны онно үлэбин саҕалаабытым. Бу иннинэ кэтэхтэн буҕаалтыр үөрэҕин бүтэрбитим. Онон суот өттүгэр улаханнык ыарырҕаппакка үлэлээбитим.

Отделение олус таһаарыылаахтык үлэлии олорор кэмэ этэ. Дьэ фермаҕа үлэм саҕаланан барбыта. Үргүлдьү племлаборанынан үлэлээбитим. “Найахы» сопхуос Биэттэтээҕи отделениетыгар биригэдьииринэн уонна племлаборанынан. Управляющайым Афанасий Алексеевич Соловьев, сопхуос дириэктэрэ Иннокентий Егорович Сивцев, племзоотехник Марфа Алексеевна Федорова кэлэн үөрэтэрэ. Онон Баатаҕайга ынах, сылгы өттүгэр тэҥҥэ плем ядро аһан үлэ саҕаламмыта. Сылгыга эрдэ баара, ынахха саҥа саҕалаабыппыт. Прокопий Алексеевич Белолюбскай диэн доярынан үлэлээбит уол зоотехник үөрэҕин бүтэрэн, зоотехнигынан ананан, олус табыллан үлэлээбиппит.. Ыанньык, субай, хонуу тус-туһунан биригэдьиирдэрдээҕэ.

Онтон 1990 сыллаахха Кэптэнигэ кэргэним центральнай аппаракка прорабынан ананан, мин кылгас кэмнэ диспетчердээбитим. Бүтүн сопхуос массыыналарын салайан олорбутум. Онтон уопуттаах эбиккин диэн, плем зоотехнигынан анаабыттара.

1992 сылга уларыйыы, ыһыллыы буолан, Баатаҕайбытыгар төттөрү көһөн кэлэн, маслоцехха лаборанынан үлэҕэ киирбитим. Онтон ол сылдьан эмиэ үргүлдьү биригэдьииринэн үлэлээбитим. Онтон маастарбар барбытым. Ыһыллыы буолан, КП эрэ хаалбыта. Онно быыбардааннар, КП бэрэссэдээтэлэ буолбутум. Ол да буоллар, маслоцеҕым маастарын киһи суох буолан илдьэ сылдьыбытым. Онтон өссө ыһыллан, КП бүтэн, мин маастарбар хаалан үлэбин чааһынайдары кытта үүт тутуутугар сылдьыбытым. Сайын устата 70 ыал үүт туттарара, былаан киэҥ этэ. Ону толорорбут. 2015 сылга диэри маслоцехха үлэлээбитим. Кыра учаастак буолан, наар илии үлэтэ – көтөҕүү-таһыы буолан доруобуйабынан уурайбытым.

Мин 1973 сыллаахха Бурнашев Алексей Николаевичтыын ыал буолан 4 оҕону төрөтөн, улаатыннаран, үөрэхтээх дьон оҥорон, билигин бэйэлэрэ ыал ийэлэрэ, аҕата, эбэтэ буолан үлэлии-хамсыы сылдьаллар.

Оҕолор Баатаҕай оскуолатыгар үөрэнэллэригэр родкомитекка талыллан, үс сыл устата субуруччу үлэлээбитим. 9 сыл устата быыбар хамыыһыйатыгар бэрэссэдээтэлинэн, 18 сыл устата «Алгыс» аҕа көлүөнэ түмсүү бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим. 2020 сыллаахха кэргэмминиин Алексейдыын «Өбүгэ өйдөбүлэ» диэн ааттаан бэйэбит тэлгэһэбитигэр дьиэ кэргэн музейын астыбыт. Урут өбүгэлэрбит туттубут малларыттан-иистэриттэн саҕалаан, оччугуй 8 разделлаах музей буолла. Быйыл улаатыннараары эбии тутуу ыыттыбыт. Сайын 3 тутуулаах музейбыт аһыллыытын былаанныыбыт. 2023 сыллаахха “Кыһыл көмүс” сыбаайбабытын бэлиэтээбиппит. Музейдарбыт дьиэлэрэ: бастакы – “Кыһыл көмүс сыбаайбабытыгар” ананар,  иккис – урукку туттар тэриллэртэн билиҥҥэ диэри баар малларга ананар, үһүс – таһырдьа аһаҕас халлаан анныгар музей.

2020 сыллаахха нэһилиэкпэр урут өбүгэлэрбит 1947 сыллаахха улахан ыһыах тэрийэн аспыт сирдэрин үйэтитэн, саҥалыы тыыннаан, ол дьоммут оҕолорун, сиэннэрин күүһүнэн суббуотунньук тэрийэн сөргүттүбүт. Кыайыы 75 сылынан нэһилиэк администрацията урукку сэрии саҕанааҕы, хаалбыты сөргүтүү диэн ааттаан, күрэх биллэрэн харчы көрбүтэ. Ол күрэххэ кыайаммын нэһилиэктэн харчы ылан, идеябын көмүскээн, үлэ саҕаланан, тутуу баран, аны улахан разделлаах стела оҥорторбутум. Эмиэ бэйэбит урукку «Чараҥай» олохтоохторун оҕолорун, сиэннэрин күүстэринэн «Карл Маркс» холкуоска үлэлээбит дьоммутун киллэрэн туран, барыта элбэх разделлаах улахан тутуу барда, – диэн үгүс түбүктээх үлэтин кэпсээнин түмүктүүр Анна Петровна.

* * *

Үлэһит киһи бүтүн олоҕо аҕыйах тылынан этилиннэр даҕаны, сылларынан сааһылаан суруйдахха, бука, хас да кинигэ бэчээттэниэн сөп буолуо. Аҕа көлүөнэ саастаах дьонун түмсүүтүн салайыытыгар 18 сыл үлэлээбит уопсастыбаннай үлэтин нэһилиэгин дьонун иннигэр отчуоттууругар ыҥырыллан сылдьыбытым. Хас биирдии сылынан уопсастыбаннай үлэтин суругунан, докумуоннарынан, хаартыскаларынан альбомҥа тиспит отчуоттарын папкалара, биир улахан тэрилтэ отчуотун курдук, сылларынан тиһиллибитэ кулууп фойетын устунан тардыллыбыт уһун остуолга ууруллубутун сөҕө-махтана көрбүтүм, билсиспитим.

Сопхуоска үлэтин эмиэ, улууска бастакынан, тыа сирин үлэһиттэрин, нэһилиэгин дьонун барыларын үйэтитэн, улахан быыстапка туруоран, балаҕаҥҥа фуршет тэрийэн бэлиэтээбит. Бииргэ үлэлэспит дьоно бары наҕараадаларын мунньан, кулууп фойетыгар баппат быыстапка туруорбутун астына кэпсиир.

Уус Алдан улууһун Баатаҕай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, норуот маастара Анна Петровна Бурнашева Тыа хаһаайыстыбатын туйгуна уонна тыа хаһаайыстыбатыгар, култуура салаатыгар, уопсастыбаннай үлэҕэ үтүөлэрин үгүс наҕараадалар кэрэһилииллэр.

Анна Петровна киһи быһыытынан кытаанах санаалаах, ылсыбытын толорон баран тэйэр, дьаныардаах, дьулуурдаах, тулуурдаах киһи, инникитин өссө даҕаны ыытар үлэтин былаана элбэх. Кини сатаабатаҕа, кыайбатаҕа диэн суох. Нэһилиэгин, улууһун иһигэр эрэ буолбакка, Арассыыйа, өрөспүүбүлүкэ таһымыгар олус көхтөөхтүк үлэлэһэр, дьоҥҥо-сэргэҕэ, кэнчээри ыччакка үтүө холобур буолар киһи диэн сыаналыыбын.

.