Хайыһарынан айан 80 сыла

Дьааҥы номоххо киирбит сэттэ чулуу хайыһардьыта 1945 с. 2236 км усталаах Верхоянскай — Дьокуускай — Верхоянскай айаннара олунньу 15 күнүгэр 80 сылын туолар.
Бэйэлэрин кэмнэрин эр хоһууттара кимнээҕий?

Айан 1945 с. эрэ түмүктэммэтэҕэ. Бу туһунан ССРС хайыһарга спордун маастарыгар хандьыдаат, Саха АССР спордун маастара, СӨ спордун бэтэрээнэ, Дьокуускай олохтооҕо Виталий Егорович Мироновтыын көрсөн сэһэргэстибит.

– Виталий Егорович, туох санааттан уонна тоҕо бу айаны оҥорорго санаммыттарый? Уонна кинилэр кимнээҕий?

– Икки хонугунан 80 сылын туолар улуу айан кыттыылаахтарын ааттарыттан саҕалыым: Николай Николаевич Неустроев – переход хамандыыра, Николай Николаевич Баишев, Иннокентий Христофорович Слепцов, Пётр Иванович Климовскай, Гавриил Фёдорович Обутов, Николай Николаевич Слепцов, Александр Андреевич Афанасьев – айан кыттыылаахтара.

Дьааҥыттан 16 хонугунан Дьокуускай куоракка кэлбиттэр. Куоракка манна  күрэхтэһиигэ кыттан баран, эмиэ 16 хонугунан Верхоянскай куоракка  маршруттарын этэҥҥэ түмүктээбиттэр.

Биллэрин курдук, Арктика улуустарыттан оччолорго дьону сэриигэ ылбат этилэр. Нэһилиэнньэлэрэ аҕыйаҕынан буолуо. Оборонаҕа наадалаах эт, балык, түүлээх, сир баайын бэлэмэ эмиэ эр дьоно суох кыаллыбата өйдөнөр.

Ол курдук, оччотооҕута үчүгэй сонун тиийбит – Сэбиэскэй Сойуус фашистартан босхолонно, Кыһыл Аармыйа аны Европа дойдуларын оккупааннартан босхолуу баран эрэр диэн.

Ону бэлиэтээри, 1945 с. олунньу 15 чыыһылатыгар, дьааҥылар хайыһар айанын саҕалаабыттар.

– Дьэ, аныгы киһи өйүгэр баппат хорсун быһыы. Бу айаны кэлин эмиэ хатылаабыттар эбит.

– Оннук, кэлиҥҥи айаҥҥа кинилэри кытта тэҥҥэ сылдьан, кэпсэтэн хаалбыт дьоллоохпут. Кырдьаҕастар балайда сааһырыахтарыгар диэри олорбуттара. Айан хамандыыра Николай Неустроев Кэбээйи Сиэгэн Күөлүгэр олорбута, Николай Баишев – Дьааҥы Табалааҕар, Иннокентий Слепцов – Верхоянскай аттыгар Боронукка.

1985 с., Улуу Кыайыы 40 сылынан, иккис айан буолбута. 8 киһи буолан сылдьыбыппыт. Николай Неустроев, бастакы айан хамандыыра, хомойуох иһин, айаммыт саҕаланара аҕыйах хонук иннинэ бу дойдуттан суох буолбута. Биһиги кырдьаҕас хайыһардьыт көмүс уҥуоҕар тахса сылдьыбыппыт, дьоннорун кытта көрсүбүппүт.

Ити кэнниттэн үйэ чиэппэрэ, 25 сыл буолан баран, 2010 с. 4 эдэр Дьааҥы ыччата Үөһээ Дьааҥы–Сэбээн Күөл–Дьокуускай маршруту (1100 км) толорбуттара. Кинилэр ортолоругар 1945 с. хайыһардьыт Николай Слепцов сиэнэ Василий Окладников, 1985 с. хайыһардьыт Андрей Потапов уола Олимпий Потапов бааллара. Онон өбүгэлэрбит Улуу Кыайыыга аналлаах маршруттара үстэ хатыламмыта.

– Дьааҥыга экстремальнай туризм атын даҕаны маршруттара тобуллан испиттэр эбит. Бу туһунан сырдаппаккын ээ, Виталий Егорович.

– Оннук. Хайыһарынан, бэлисипиэтинэн, уунан, сатыы, хайаларынан элбэх маршрут буолбута. Маршруттар сүрүн састааптара геологтар этилэр.

Ол курдук, 1978 с. олунньуга Баатаҕай–Верхоянскай (75 км), муус устарга Баатаҕай–Нячики (400 км) хайыһарынан маршруттар Дьааҥыга экстремальнай туризм төрдүгэр турбуттара. Мантан салгыы сорох сылларга иккилии айан буолара. 1979 с. муус устарыгар Баатаҕай–Верхоянскай–Барылас–Верхоянскай–Баатаҕай (900 км) хайыһарынан, оттон 1980 с. кулун тутар – муус устар ыйдарыгар Баатаҕай–Магадан–Баатаҕай (2400 км), 1983 с. муус устарыгар Дьокуускай–Сэбээн Күөл–Верхоянскай–Баатаҕай (1200 км) бэлисипиэтинэн айаннар буолбуттара. Кулун тутартан саҕалаан муус устары хабан Дьокуускай–Сэбээн Күөл–Верхоянскай (1100 км) хайыһарынан, онтон номоххо киирбит сэттэ чулуу хайыһардьыт 1945 с. сырыыларын хатылыыр Верхоянскай–Дьокуускай–Верхоянскай маршрутунан иккис айан буолбута.

1988 с. муус устар ыйга Баатаҕай–Адыаччы ГЭС уу ылар сирэ (450 км) бэлисипиэтинэн, оттон бэс ыйыгар Баатаҕай–Верхоянскай (75 км) атаҕынан сүүрүү, сверхмарафон буолбута. 1989 с. бэс ыйыгар хайаны сатыы дабайыы уонна таас үрэҕинэн байдарканан устуу (450 км) тэриллибиттэрэ. 1990 с. кулун тутар-муус устар ыйдарыгар Баатаҕай–Депутатскай–Черскэй–Певек– Шмидт тумуһа–Уэлен (4100 км) хайыһар, бэлисипиэт айаннара ыытыллыбыта. 1992 с. муус устарыгар Верхоянскай–Баатаҕай–Өймөкөөн–Магадан–Провидения (2000 км) бэлисипиэтинэн, кэлин 2006 с. балаҕан ыйыгар Нельгесе таас үрэҕинэн устуу (450 км), 2007 с. муус устарга Верхоянскай–Баатаҕай–Хаандыга–Дьокуускай (1500 км) бэлисипиэт маршруттара былааннаахтык ыытыллыбыттара. Оттон 2010 с. муус устарыгар Верхоянскай–Сэбээн Күөл–Дьокуускай (1100 км) хайыһар маршрута олунньу 15 күнүгэр туолар 80 сыллаах бастакы айан үһүс хатылааһына этэ. Бу билигин сааһыран олорон ол кэми санаатахха, олус даҕаны далааһыннаах үлэ барбыт эбит.

– Виталий Егорович, ийэҥ рекорд кинигэтигэр киирбитин утумнаабыт эбиккин. Кыратык маны сиһилии кэпсии түһүөҥ дуу?

– Ийэм Валентина Павловна Нектягаева – Ленинград блокадатын уонна оборонатын кыттыылааҕа. Сэрии саҕана Ленинградка Хотугу норуоттар институттарыгар устудьуоннуу сылдьан альпинизмынан дьарыктанан, 1939 с. Эльбрус хайатын дабайан тахсан, “Саха сирин рекордун кинигэтигэр” киирбитэ.

Оттон миэхэ спорка сыһыаннаах үгүс элбэх наҕараадабыттан саамай киэн туттарым 1968 с. ылбыт "Турист СССР" диэн значогум. Биһиги, Дьааҥы спортсменнара, Уэлеҥҥа Беринг силбэһиитигэр диэри 4100 км толорбуппутунан, араспаанньаларбыт ыйыллыбаталлар даҕаны,  ийэм курдук эмиэ “Саха сирин рекордун кинигэтигэр” киирбиппитинэн киэн туттабын. Утумнааһын диэҥҥэ кыра сиэним Павлик Миронов түөрт сааһыттан футболунан дьарыктанан, билигин Дьокуускай, Владивосток, Санкт-Петербург, Сочи турнирдарыгар кыттарын эһээ киһи астына көрөбүн. Бэйэм эмиэ уһун айаннартан тохтооторбун даҕаны, спорпун быраҕа иликпин.

– Идэҕинэн геолог эбиккин. Экстремальнай туризмы сүрүннээн бу эйгэҕэ үлэлиир дьон сайыннарар эбит. Кинилэртэн кимнээҕи ааттаталыаҥ этэй?

– Оччотооҕуга, үөрэхпитин бүтэрэн кэлэн баран, Дьааҥы улууһугар үлэлии сылдьан экстремаллаатахпыт дии. Биирдиилээн ааттаталыыр буоллахха: геологтартан Сергей Булатов (1947 с.т.), Александр Буянкин (1947 с.т.), Степан Лыткин (1948 с.т.) бааллар, Василий Прудецкай связист (1954 с.т.), авиатиэхиньиктэр Виктор Новиков  (1956 с.т.) Сергей Ариносов (1957 с.т.), геофизиктар Аркадий Аммосов (1959 с.т.), Владимир Шарин (1961 с.т.). Кинилэри экстремал спортсменнар диибит.

2007 с. эдэр көлүөнэлэргэ эстафетабытын туттарабыт диэн үс эдэр уолу бэйэбитин кытта Верхоянскай-Баатаҕай–Хаандыга–Дьокуускай маршрутунан  1500 км сырытыннарбыппыт.

Ол кэнниттэн Дьааҥыга билигин экстремальнай туризмҥа, хомойуох иһин, тохтобул. Эдэрдэр маны болҕомтоҕо ыллаллар диэн бүччүм санаалаахпын.

– Виталий Егорович, Дьааҥыҥ спордун историческай күнэ буолаары турарынан, бэйэҥ бу уһун айан иккис сырыытын кыттыылааҕа буоларгынан ис сүрэхпиттэн эҕэрдэлиибин. Доруобай буол, чэгиэн буол!

Бу күннэргэ Ем. Ярославскай аатынан Саха түмэлигэр Кыайыы 40 сылыгар оскуоланы бүтэрбиттэр «Выпуск-85» уопсастыбаннай түмсүүлэрэ “Время и Память” диэн ааттаах быыстапканы туруорда. Манна Верхоянскай орто оскуолатын выпускнига Лена Климовская Дьааҥы номоххо киирбит сэттэ чулуу хайыһардьыттарыттан биирдэстэрин – аҕатын туһунан бу курдук  кэпсээтэ:

– Историяны сэгэттэххэ, Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмытыгар хоту оройуоннарга патриотическай-физкултуурунай хамсааһын киэҥ далааһыннаахтык барбыт. 1942 с. саҕалаан үлэ чааһын кэнниттэн киэһэ ахсын сороҕор ый сырдыгынан сирдэтэн, сороҕор хараҥанан мас сааны сүгэн, мас гранаталары тутан, 18-тан 50-гар диэри саастаах эр дьон хайыһарынан сүүрэллэрэ, хаарга сыыллаллара, хаарынан окуопа оҥостоллоро, ыстыыктаһа  үөрэнэллэрэ үһү. Байыаннай эбээһинэстээх эр дьоҥҥо күн ахсын итинник  үөрэхтээһин булгуччулаах эбит.

Оччолорго оройуоннарга байыаннай комиссариат суоҕунан, ити үлэни баартыйа оройуоннааҕы кэмитиэтиттэн военруктор ыыталлара. Миэстэтигэр нэһилиэк сэбиэттэрэ сүрүннүүллэр эбит. Чуолаан Элгэскэ нэһилиэк сэбиэтин сэкирэтээрэ мин аҕам Петр Иванович Климовскай салайбыт.

Аҕам атаҕар үчүгэй буолан, ыраах сиргэ күнү-күннүктээн хаамарынан, хайыһардьытынан биллэрэ. 1945 с. Саха АССР Совнаркомун өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн спорт маассабай дьаһалларын киэҥник ыытар туһунан уурааҕа тахсар. Ол дьыл хайыһарынан айаннары тэрийэргэ үп көрүллүбүт, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах куоталаһыы ыытыллар буолбут. Физкултуура уонна спорт өрөспүүбүлүкэтээҕи кэмитиэтин анал сорудаҕынан сэттэ киһилээх хамаанда Верхоянскай–Дьокуускай–Верхоянскай хайысханан хайыһарынан аттанар. Олунньу 15 күнүттэн саҕаламмыт переход кулун тутарга өрөспүүбүлүкэтээҕи куоталаһыыга тиийиэхтээх диэн сорук турбут. Айаҥҥа барарга уопсайа 50-ча киһи талыллан эрчиллибититтэн 7-ни талбыттар. Кинилэр истэригэр мин аҕам Петр Климовскай киирэр.

Сарсыарда 10.00 чааска старт бэриллибит. Кинилэри атаарыыга парад, биэчэр тэриллибит уонна сэттэ атын хайыһардьыт Күннүк диэн сиргэ диэри арыаллаан барбыт. Салгыы 50 кыраадыс тымныыга суола-ииһэ суох, киһи олорбот сирдэринэн, сэттэ бааллаах буурҕа быыһынан сылдьыбыттар. Тааҥ тахсыбыт сирдэринэн, сороҕор хаарын тыал хастаабыт хайыр таастарынан 5 көскө тиийэр сири сатыылыырга күһэллибиттэр. Хонон ааһыахтаах үүтээннэрин, бабаарыналарын хаарынан көмөн сылытта сылдьыбыттар.

Киллэмҥэ тумара үрэх салаалара тааҥнаан, куорат сиикэй уунан, килэгир мууһунан суостаахтык көрсүбүт. Кулун тутар 1 күнүгэр кинилэри Мархаҕа парадтаан көрсүбүттэр. Орджоникидзе болуоссатыгар үөрүүлээх миитини оҥорбуттар.

Дьокуускайга хайыһардьыттар өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэригэр аҕам 10 км дистанцияҕа III-c бочуоттаах миэстэни ылан, харчынан бириэмийэлэммит.

Переход иккис түһүмэҕэ кулун тутар 15 күнүгэр сарсыарда 05.00 чаастан стадионтан духовой оркестр доҕуһуолунан үөрүүлээхтик саҕаламмыт. Бу бэриллибит сорудаҕы кинилэр 16 хонук 360 чаас устата 2236 км айаннаан, чиэстээхтик түмүктээбиттэр.

Петр Иванович Климовскай оҕолоро билигин аҕабыт аатынан оройуоннааҕы хайыһар күрэҕин ыытабыт. Бэйэм хайыһарынан дьарыктаммытым отуттан тахса сыл буолла.

Аҕам кыттыбыт улуу айана 40 сыл ааспытын кэнниттэн, 1985 с., 10-с кылааска үөрэнэ сылдьан улахан дьоҥҥо III-с миэстэ буолбуттааҕым. 1996 сылтан 2016 с. диэри күрэхтэргэ кыттарым. Билигин Дьокуускайга олордорбун даҕаны, хайыһардыырбын сөбүлүүбүн.

Хаартыскалар: Дьоруой архыыбыттан