Хайдах гынан, тугу дьаһанан элбиибит?

Ааспыт ый бүтүүтэ Ил Түмэҥҥэ “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр оҕо төрөөһүнүн көҕүлүүр уонна оҕолоох ыаллары өйүүр ньымалар (миэрэлэр) тустарынан” диэ тыын суолталаах кыһалҕанан мунньах буолбута. Кэпсэтиини Судаарыстыбаннай Мунньах социальнай бэлиитикэҕэ, үлэҕэ уонна дьарыктаах буолууга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Алена Атласова иилээн-саҕалаан ыыппыта.

Төһө да биһиги өрөспүүбүлүкэбит Уһук Илин федеральнай уокурукка оҕо төрөөһүнүн көрдөрүүтүнэн уонна нэһилиэнньэ ахсаан өттүнэн эбиллиитинэн инники күөҥҥэ сылдьар курдугун иһин, ис-иһигэр киирдэххэ, оҕо төрөөһүнэ аҕыйаан иһэрин, ол эбэтэр төрүөх кээписийиэнэ намтыырын кини да бэлиэтээбит этэ. Баар чахчы буоллаҕа. Ону оскуолаҕа киирээччи, бүтэрээччи да оҕо ахсаана аҕыйаан иһэрэ дьэҥкэтик көрдөрөр. 2025/26 үөрэх дьылыгар Саха сиригэр 150 796 үөрэнээччи баар дииллэр. Иннинээҕи сыл син үгүөрү – 153 055. Эһиил, дьэ, хайдах буолар? Ол эрээри көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук.

Дьокутааттарбыт, итиччэ кэпсэтиһэр, дьүүллэһэр дьон, туох эрэ күттүөннээх быһаарыыны ылыналлар ини диэн эрэниэҕи баҕарыллар. Таах да, эрэгийиэн бэйэтин эрэ таһымыгар улахан уларытыыны киллэрэрэ уустук. Истэр тухары харчы кырыымчыга ахтыллар.

Аны, төрүүр-ууһуур саастаах эр дьоммут, ыала аҕалара, анал байыаннай дьайыыга баран суох буолуулара, ыарыһах, инбэлиит буолан төннүүлэрэ кэнэҕэһин демографияҕа, социальнай балаһыанньаҕа да омсолоох өттүнэн дьайыахтааҕа хайдах да долгуппат буолар туһа суох. Эбиитин туохха барытыгар сыана үүнэ-тэһиинэ суох үрдүү турар. Тэрилтэлэргэ сарбыйыы барара тохтообот. Онон, этэргэ дылы, билиҥҥи курдук иннибит-кэннибит хайдах буолара биллибэт иэрэҥ-саараҥ кэмҥэ оҕолоно сатыыр уустук.

Дьэ, бу маннык балаһыанньаҕа хайдах дьаһанан, тугу гынан оҕону-урууну элбэтэн, төрүт олохтоох омуктар ахсааннарын хаҥатарбыт, кырдьыгынан эттэххэ – дириҥ толкуйу, боччумнаах быһаарыыны, тиһиктээх дьаһаныыны ирдиир.

Дойду таһымыгар оҕо төрөөһүнүн аборт ахсаанын аҕыйатан, ыал буолар сааһы намтатан элбэтиэх курдук кэпсэтиилэр иһиллэр буолбуттарыттан, туох кистэлэ кэлиэй, киһи сонньуйар эрэ. Ийэ буолуохтаах дьахтар кыһалҕаттан түһэттэрэрэ өйдөнөр. Ону бобон-хаайан, туох күттүөннээҕи ситиһиэҥий? Киһи бэркиһиэх, ааһа баран, оскуола оҕолорун кытта төрөтөөрү дьирээлэһэр дьон баар эбит. Дьиҥинэн, өйдөнөр ээ: туох хайа иннинэ социальнай-экэнэмиичэскэй балаһыанньа тупсуон, төрөппүт үчүгэй хамнастаах, үптээх-астаах саргылаах сарсыҥҥыга эрэллээх буолуон, өйөбүл күүһүрүөн наада.

Биллэн турар, өйөбүл ончу оҥоһуллубат буолбатах. Баар бөҕө. Оттон ол төһө дьайыылааҕа – туһунан боппуруос. Көмө баарын баттаһа, онно эрэ эрэҥкэдийэн төрөөн-ууһаан баран, түптээх үлэ-хамнас суоҕуттан үйэ тухары ытыһы тоһуйбутунан олорорго күһэллэр араҥаны элбэтии – эмиэ туох да үчүгэйэ суох. Холобур, тыа сиригэр оҕо харчытыгар эрэ олорор, ол суотугар быстах да үлэ көстөр да түгэнигэр үлэлиэн баҕарбат төрөппүттэр баар буолбуттарын истэргит буолуо. Баһылыктар мунньахтарыгар тиийэ ол таарыллар этэ. Итинник балаһыанньа биһиэхэ эрэ баар буолбатах. Ол да иһин дойду таһымыгар өйөбүл үп көрүллүүтүгэр кэккэ уларыйыылар киирэн эрдэхтэрэ.  

*Официальнай иһитиннэриилэргэ тирэҕирэр буоллахха, 2024 сыллаахха Саха сиригэр 10 721 кырачаан төрөөбүт. Оттон лоп курдук 10  сыл иннинэ, 2014 сыллаахха, 17 010 оҕо күн сирин көрбүт. Оттон былырыын, 2025 сылга, 10 317 кырачаан эрэ эбиллибит. Бу да холобур оҕо төрөөһүнэ лаппа аҕыйаабытын туоһулуур. Муҥутуур элбэх эбиллии 1988  сыллаахха бэлиэтэммит. Ити сыл, санаан көрүҥ, 25 451 оҕо өрө бэбээрэн кэлбиттээх!

Хайа да кэмҥэ, тутулга оҕо төрөөһүнэ, элбэх оҕолонуу ордук тыа сиригэр үгүс буолара. “Онон туох хайа иннинэ тыа сиригэр дьон олохсуйар усулуобуйатын оҥоруохха”, – диэччилэри киһи өйдүүр. Улахан туруорсуунан, дьаныарынан тутуллубут тыа нэһилиэктэрин таас оскуолаларыгар, уһуйааннарга аҕыйах оҕо “толугураһан” хаалыыта  суох буолбатах. Итиннэ нэһилиэнньэни буруйдуур улахан алҕас буолуоҕа. Бэл, балык уу дириҥэр тардыһар. Аны, суол-иис мөлтөх, чиэски сытар нэһилиэктэргэ эмчит илии, учуутал тиийбэт, сөмөлүөт субсидиялаах билиэтэ улахан былдьаһык, санитарнай авиация сылдьыыта быстар мөлтөх, ону хааччыйарга үп-харчы тиийбэтин этинэн-хаанынан билэн олорон ким онно олохсуйа, буолан баран төрүү-ууһуу, хат буола сатыай?

Судаарыстыба билигин чуолаан элбэх оҕолоохторго, төрөппүтэ суох, ону ааһан төрөппүттэрэ иһэн-аһаан кэбиһэн, тыыннаах тулаайаҕа буолбут оҕолорго, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох ыалларга ордук кыайа-хото көмөлөһөр. Оттон сэттэ көлөһүнүн тоҕон, доруобуйатын да умнан туран хас да сиринэн сүүрэн-көтөн үлэлээччи, тииһинэн олоруу алын кээмэйиттэн тахса дохуоттаммытын “буруйугар”, көмөҕө хапсыбат. Оҕолорун дьиэлээччи эмиэ кини бэйэтэ буолар. Оттон оҕолонон абыраат,  судаарыстыба көрүүтүгэр быраҕаттаабыт төрөппүт оҕото кимнээҕэр босхо дьиэлэнэр бырааптаах. Хайдах эрэ дьиибэ дьаһал.

Биир түгэни холобурдуум. Ааттарын, биллэн туран, уларытабын. Ааналаах Маайа бэйэтин кэмигэр уулусса нөҥүө “бур-бур” буруо унаарытан, ыал буолан олорбуттар. Оҕолордоохтор. Ол эрээри биирдэрэ иһэн-аһаан, төрөппүт бырааба быһыллан, оҕолоро судаарыстыба көрүүтүгэр киирбиттэр. Биирэ орто ыал сүнньүнэн, туох үлэ көстөрүнэн үлэлээн, биир күн өрөөбөккө, сүөһү-сылгы  ииттэн, онтунан эбии дохуоттанан, оҕолорун атахтарыгар туруорбут. Арай туран, ол олордохторуна, халаан уута ылан, дьиэлэрэ ууга барбыт. Кимиэхэ дьиэ сэртипикээтэ бастакынан  бэриллибитэ буолуой? Ийэ бырааба быһыллыбыт, наар бэйэтин эрэ иннин көрүнэн олорбут ийэҕэ. Тоҕо? Тиийиммэт-түгэммэт олохтооххо бастакынан көмөлөһүү ирдэнэр.

Итиннэ даҕатан, Ил Түмэҥҥэ буолбут мунньахха Доруобуйа харыстабылын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Светлана Давыдова этиитин биһирии аахтым. Кини оҕолордоох сүүһүнэн тыһыынча ыалтан сороҕо эрэ судаарыстыба көмөтүгэр хапсарын, сүрүн болҕомто, өйөбүл быыкаа дохуоттаах категорияҕа уурулларын бэлиэтээбит. Оттон үлэлиир, сөбүгэр дохуоттаах, дьиэлээх-уоттаах дьахталларга күн бүгүн туох да өйөбүл көрүллүбэтин, оҕо төрөөһүнүн дьиҥ элбэтиэхпитин баҕарар буоллахпытына, өйөбүл миэртэ хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ, хас биирдии оҕолонорго быһаарыммыт дьахтарга туһуланыахтарын үллэстибит.  Итиннэ эбэн эттэххэ, дьон дьиэтин, сүрүннээн, ипотекаҕа киирэн ылар. Ол иэс төлөбүрэ уопсай дохуоту ааҕарга көҕүрэтиллибэт. Ол аата, дохуота сөбүгэр курдук көстөр да, иэһигэр баран, биллэ кыччыыр.

Итинник наар бэйэ күүһүгэр эрэнэ үөрэммит, инникилэрин санаан туран, былаанныы, быһаарына үөрүйэх, төрөппүт эппиэтинэһин толору өйдүүр дьахталлар онто да суох күннээҕи килиэптэрин, ипотекаларын бэрт эрэйинэн төлөһө сылдьан, хайдах эбии оҕолоно сатыахтарай? Биир-икки оҕону атаҕар туруордахтарына улахан махтал. Ол иһин бу араҥа төрүү-ууһуу сатаабат.

Аны, истэр тухары, маҕаһыын, киоска бөҕө сабыллан эрэр чинчилээх. НДС нолуога улаатан, урбаанньыттарга судургута суох кэм кэллэ. Кинилэр ортолоругар төһө да оҕолонуохтарын баҕарбыттарын иһин тохтоон эрэргэ күһэллээччилэр бааллара эрэбил.

Үчүгэйэ, сорох кыахтаах тэрилтэлэр демографияны тупсарыыга үлэлэһэн, оҕолонор үлэһиттэрин өйүүллэр эбит. Холобур, норуот дьокутаата, «Сахатранснефтегаз» дириэктэрэ Алексей Колодезников ити мунньахха кинилэр кэлэктиибинэн дуогабардарыгар оҕолонууну көҕүлүүр, дьиэ кэргэни өйүүр миэрэлэри киллэрбиттэрин кэпсээбит. Ол курдук, үлэһит оҕолонноҕуна биир кэмнээх өйөбүл үп көрүллэр, оҕо чааһынай, төлөбүрдээх уһуйааҥҥа киирдэҕинэ, ол ороскуотун кэмпэнсээссийэлииллэр, аны туран, мэдиссиинэ эбии страховкатын бырагырааматыгар киирбит түгэннэригэр, онно эмиэ көмөлөһөллөр эбит.  Алмаас хампаанньата биир оннук оҕолоох үлэһиттэрин өйүүр этэ. Ол эрээри тэрилтэ барыта итинник дьаһанар кыаҕа суох.

Элбэх оҕолоох ыаллар «Счастливый мир» диэн Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ, СӨ Уопсастыбаннай палаататын чилиэнэ Галина Сидорова элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн статуһун туһунан сокуон киириитэ судаарыстыба өйөбүлүн тиһиктээх оҥорорго төһүү буолбутун бэлиэтээбит. Ол да буоллар олорор дьиэ усулуобуйатын тупсарыыны ыаллар уһуннук күүтэллэрин, элбэх оҕолоохторго бэриллибит сир учаастактара уот, гаас, суол (инфраструктура) чааһынан хааччылла иликтэрин, элбэх оҕолоохторго босхо ананар сир оннугар үбүнэн биэрии тохтообутун уо.д.а. баар уустуктары ааттаталаабыт. Ол эмиэ баар чахчы. Холобур, Дьокуускай куорат элбэх оҕолоохторугар Тулагы сиригэр бэриллибит М9 учаастакка сирдээхтэр, дэлэҕэ, сонньуйуохтара дуо: “Инфраструктура оҥоһулларын кэтэһэр кэммитигэр оҕолорбут улаатан, бэйэлэрэ элбэх оҕолоох буолаллара чугаһаата”, – диэн.

Төгүрүк остуолга Ил Түмэн наукаҕа уонна үөрэхтээһиҥҥэ кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева устудьуон ыаллар тиэмэлэрин көтөхпүт. Орто да, үрдүк да үөрэх кыһаларыгар ыал устудьуон ахсаана аҕыйаҕын таарыйбыт. Норуот итэҕэллээхтэрин бөлөҕө устудьуон ыал хапытаалын туһунан сокуон барылын бэлэмнээбиттэрин иһитиннэрбит.

Түмүккэ дьокутаат Алена Атласова билигин баар, дьиҥ көдьүүстээхтэрин көрдөрбүт өйөбүл миэрэлэр салгыы үлэлииллэрэ наадатын, онон үбүлээһин кыччатыллыа суохтааҕын эппит. Ким сэҥээрбит Төгүрүк остуол туһунан сиһилии бу сигэнэн киирэн https://www.iltumen.ru/news/27835 ааҕар кыахтааххыт.

Оттон эһиги тугу гыннахха, дьон оҕолонор, кэнчээри ыччаты тэнитэр баҕата улаатыа, ахсааммыт хаҥыа этэ дии саныыгытый?