Хайҕаллаах ирииспит кытта буортулаах эбит. Хайдах?

Ирииһи сөбүлээбэт, ончу сиэбэт киһи диэн баара эбитэ дуу? Аан дойду нэһилиэнньэтин аҥаарыттан ордуга ирииһинэн аһаан-тотон олорор диэн буолар. Дьэ, ол гынан баран, кылбаа маҥан ирииспит плантацията килиимэккэ омсолоохтук дьайарын билэҕит дуу?

Норуоттар икки ардыларынааҕы чинчийээччилэр бөлөхтөрө суоттаан таһаарбытынан, ириис үүнэр плантациятыттан тахсар парниковай гаас, 1960 сыллардааҕыга тэҥнээтэххэ, икки бүк улаатан турар.

2010-с сылларга, ортотунан ыллахха, биир сыл устата 1,1 млрд туонна кэриҥэ углекислай гаас эквиваленын таһаарара биллибит. Ити – ... 239 мөлүйүөн тимир көлө салгыҥҥа таһаарар углекислай гааһыгар тэҥнэһэр үһү! Ол туһунан The Conversation суруйбут. Билигин өссө эбилиннэҕэ.

Ириис плантацията килиимэт уларыйыытыгар төһө-хачча дьайарын чинчийбиттэр. Буор састаабыгар төһө метан, азот окиһа уонна углерод баарын билээри, ириис култуурата үүнэриттэн уу уонна буор састааба хайдах уларыйарын үөрэппиттэр. Аныгы кэм араас технологияларын туһаммыттар. Дааннай ситэтэ суох түгэнигэр Оҥоһуу Өйү да балачча туттубуттар. Чинчийиигэ 1200-тэн тахса араас учаастак хабыллыбыт.

Парниковай гаас салгыҥҥа тарҕаныыта плантация иэнэ кэҥээн истэҕин аайы улаатара, пиэрмэрдэр үүнүүнү тупсараары уоҕурдууну, соломону, сүөһү ноһуомун харса суох тутталлара кырата суох оруоллааҕа чопчуламмыт. Үсүһүнэн, бэл, сиигирдии ньымата кытта омсолоохтук дьайара көстүбүт. Ириис үүнэр буолата хаһан ириис ситиэр диэри олоччу ууга турар, оттон ол кэмҥэ онтон гаас тахсыыта элбиир. Тоҕо диэтэххэ, микроорганизмнар сииктээх эйгэҕэ биллэ элбииллэр.

Билиҥҥи пиэрмэрдэр ириис ууга турар, сииктээх уонна кураанах турар кэмин араастаан уһатан-кылгатан биэрэри сатаабыттар. Инньэ гынан, метан салгыҥҥа тарҕаныыта арыый ама буолбут.  Ол оннугар аны азот оксидын концентрацията биллэ эбиллэн тахсыбыт. Учуонайдар үүнүү мөлтүүрүгэр тиэрдибэккэ эрэ хайдах гынан, гаас тахсыытын аҕыйатар туһугар төбөлөрүн сынньыбыттар. Ол түмүгэр уоҕурдууну, ол иһигэр органическай уоҕурдууну эмиэ, туһанары аҕыйатан, сиигирдии түһүмэҕин бэрээдэктээн, парниковай гаас тахсыытын быһа холуйан 10 бырыһыан аҕыйатыахха сөбүн быһаарбыттар.

Дьиктитэ, химическэй уоҕурдууну органическайынан да солбуйан, улахан туһа ситиһиллибэтин бэлиэтээбиттэр. Ол курдук, бэл, соломону да туһаныы, төһө да буору үүнүүлээх оҥорбутун иһин, олус элбэҕи туһаннахха, метан тахсыытын улаатыннарара, сир углероду сүтэриитин тэтимирдэн биэрэрэ этиллэр.  Үүнүү тобоҕун био-чоххо кубулутан углерод оҥоһуллуутун уонна метан үөскүүрүн аҕыйатыахха сөп диэн санаа эрэҥкэдитэр эбит.

Ирииһи үүннэрэр эрэгийиэннэр сири оҥоруу, таҥастааһын ханнык ньыматын тутталларыттан, ханнык уоҕурдууну, төһө кээмэйинэн туһаналларыттан тутулуктанан, парниковай гаас үөскээһинэ улаханнык араастаһар. Онон туттуллуон сөптөөх ньыма сир аайы уратылаһар. Онон чинчийии манан тохтообот, балаһыанньаттан тахсар суолу, ньыманы тобулуу салҕанар.

Эрдэ наука чинчийиитэ Арктика сылыйыытыгар сорох көрүҥ эрэ микроорганизмнар тиэрдэллэрин дакаастаан турар.

Манна даҕатан эттэххэ

Аан дойдуга  муҥутуур элбэх ирииһи Кытай оҥорор. 2019 сыллааҕы чахчынан, 209 614 000 т ирииһи бэлэмнээбит. Тэҥнээн эттэххэ, 2000 сыллаахха Кытай 189 814 060 т үүннэрэрэ.

Иккис миэстэҕэ Индия сылдьар, сылга 177 645 000 туоннаны атыыга таһаарбыт. 2000 сыллаахха 127 465 000 туонна.

Индонезия – 54 604 033 т, Бангладеш – 54 586 344 т, Вьетнам –43 448 504 т.

Аан дойдуга ирииһи үүннэрэр 36 дойду баар. Испииһэги 2000 сыллаахха 337 800 туоннаны үүннэрбит ДРК түмүктүүр. Ити дойду иннигэр, кэнникиттэн иккис миэстэҕэ, Арассыыйа сылдьар. 2000 сылга 584 312 т үүннэрбит. 2019 сыллааҕы көрдөрүүтэ – 1 098 700 туонна. Ити сыл муҥутуур элбэх ирииһи, дойду ирииһин 73,3 бырыһыанын Краснодар кыраайа үүннэрбит.

2024 сыллаахха Краснодар кыраайа 829 000 т үүнүүнү ылбыт. Интерфакс суруйбутунан, ити сыл Арассыыйаҕа ирииһи үүннэрии историятыгар аан бастакытын муҥутуур элбэх үүнүү --дойду үрдүнэн 1,26 мөл. туонна үүнүү ылыллыбыт. Ыһыы иэнэ биһиги дойдуга 132 100 гааттан 208 900 гааҕа тиийэ кэҥээбит. Ону тэҥэ кыралыыны да буоллар Дагестан, Ростов уобалаһа, Чечня, Астрахань уобалаһа, Приморье кыраайа үүннэрэллэр эбит. Ростат чахчытынан, ириис үүнүүтэ биһиги дойдуга ити сыл элбээн, гааттан 61,1 ц буолбут.

2030 сылга тиийэн, Арассыыйа ириис баалабай хомуурун 2 мөл. туоннаҕа тиэрдэр соруктаах. Оччотугар дойду ириискэ наадыйыытын  хааччыйары сэргэ, ордорунан атын сирдэргэ атыылыыр кыахтанарбыт этиллэр. Быһата, мэтээл икки өрүттээҕин тэҥэ ирииспит абырыыр да, алдьатар да бадахтаах. Онон  парниковай гаас тахсыыта аҕыйыырын туһугар наука эмиэ күүскэ үлэлэһиэн наада эбит.