Хатыы эрэлэ, кэскилэ — агрооскуола

Быйыл төрүттэммитэ 95 сылын бэлиэтиир Ньурба улууһун Хатыы агрооскуолатын дириэктэрэ Владимир Тимофеевтыын соторутааҕыта кэпсэтэ сырыттым. Бу оскуола кыһыҥҥы тэпилииссэтигэр барбах аҕай виноград икки суордуттан балачча үүнүүнү ыларын истибиккит эрэбил. Ону ааһан кинилэр тыа сирин нэһилиэгэр олус наадалаах, тыын боппуруоһу быһааран олороллорунан, инники былааннарынан даҕаны үгүстэргэ холобур буолар кыахтаахтар диэн кэпсииргэ сананным.

Хатыы – ыччат таптыыр сирэ

Владимир Тимофеев:

– 2019 с. оскуола 59 үөрэнээччилээҕэ. Сыллата оҕобут ахсаана эбиллэн, ааспыт үөрэх дьылыгар 72 оҕо үөрэммитэ. Быйыл 7 оҕобут бүтэрдэ. Кэлэктииппитигэр 46-быт. Итинтэн 35 сааһыгар диэри 28 үлэһит баарыттан эр киһитэ – 16. Итинтэн педагога –11.

– Тыый, тоҕо үчүгэйэй! Эдэр саҥа исписэлиистэр кэлэллэр эбэтэр олохтоох оҕолор төннөллөр дуу? Хатыы бэйэтигэр тугунан ыччаты тардарый? Кистэлэҥҥит тугуй?

– Быйыл икки үлэһиппит аармыйаҕа барда, биир –  тохтоото. Олохтоох оҕолор үөрэх кэнниттэн кэлэллэр. Онон уопсай дьиэ, олорор сир була сатыыр кыһалҕа суох. Холобур, бэйэбин этэр буоллахха, СГУ БГФ үөрэхпин бүтэрээт да, 2018 с. дойдубар история учууталынан кэлбитим. Киһи төрөөбүт дойдутугар тардыһар. Оскуола сылларыттан улууспут иһигэр спорка буоллун, култуураҕа буоллун Хатыы аатын ааттатар дьүккүөрдээх буоларбыт. Онтубут уостубат, улаатар. Маҥнай кэлэрбэр эдэр уолаттар – физика учууталын кытта – иккиэ эрэ этибит. Онтон физрукпут кэлбитэ. Сыыйа эбиллэн барбыппыт. 2022 с. дириэктэринэн ананаат, бииргэ үөрэммит уолаттарбын ыҥырбытым — Горнай Солоҕонугар учууталлыы сылдьар С.С. Тимофеевы, Дьокуускайга идэтиттэн атын үлэҕэ үлэлии сылдьар И.А. Архиповы уонна Ньурба тыйаатырыттан В.А. Васильевы. Ол эбэтэр биология, химия, информатика, муусука биридимиэттэрин кинилэр үөрэтэр буолбуттара. Уолаттарым сүрүн үлэлэрин таһынан бэртээхэй «Дабаан» устуудьуйаны арыйан, таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Бастаан оҕолорго анаан, Хатыы историятын сырдатаары саҕалаабыттара. Салгыы баран, улуус, өрөспүүбүлүкэ историятын сырдатар-билиһиннэрэр тэттик биидьийэлэри устан, таҥан таһаараллар.

Кыргыттар, болҕойон ааҕыҥ!

– Бэркэ дьаһаммыккын. Доҕотторуҥ төһө саастаахтарый, дьиэ кэргэнинэн көһөн тиийбиттэрэ дуо? Сулумахтар дуу?

– Миигиттэн (бэйэтэ 29 саастаах эбит -Л.) балыстар, 24-25 саастаахтар. Устудьуон кэммититтэн билсэбит. Хайабыт да ыал буола илик.

– Бай! Хаарыан үөрэхтээх уолаттар! Хатыыга кыыс исписэлиистэр тиийэ охсуохтарын наада эбит (күлсэбит).

– Оонньуута суох, демография да өттүнэн көрдөххө,11 учуутал ыал буолан, биирдии да оҕолоннохпутуна, оскуолабыт үөрэнээччитэ эбиллэ түһүө этэ. Уолаттар олохсуйуохтара да турдаҕа. Улуус үрдүнэн элбэх эр дьон учууталлаах оскуола – биһиги. Эр дьон үлэҕэ-хамнаска  кыайыгас-хотугас буолан, олох үчүгэй. Марха өрүс үрдүгэр туристическай база тутта сылдьабыт.

Бэйэ күүһүнэн турбаза

– Базабыт хатыыттан 18 км тэйиччи. Күрэххэ кыайан, грант ылбыппыт. Онно 2 сезоннаах «Хоһуун» лааҕыры үлэлэтэбит. 20-лии оҕо сылдьар. Бастакы сезоҥҥа Ньурба, Ньурбачаан, Чуукаар оҕолорун эмиэ сырытыннардыбыт. Иккиспит атырдьах ыйын 4-гэр саҕаланыа. Ньурбаттан олохторугар уустугу көрсүбүт (ТСЖ) оҕолору ылыахтаахпыт. Балааккаларга олохтуубут, онон 12-тэн үөһэ саастаахтары ылабыт. Былырыын онно бэрэпиэссэр М.М. Тяптиргянов кэлэн, ихтиологияҕа үөрэппитэ. Быйыл ХИФУ БГФ  үлэһиттэрэ кэлиэхтээхтэрэ кыаллыбата. Лааҕырга начаалынньык, иитээччи, баһаатай, асчыт уонна проводник диэн бааллар. Проводник мотуорунан айаннатар, эһэ-бөрө кэлбэтин хааччыйар. Окко үлэлиир «Лэкээ» диэн лааҕырдаахпыт. Сезон 21 хонуктаах, 15 оҕо сылдьар. Дьарыктаах буолуу киинин кытта кэпсэтэн, оҕолор хамнастаналлар. Былырыын 18 тыһ. солк. аахсыбыттара. Быйыл үбүлээһин аҕыйаан, кыччыыр буолла.

Оскуолабыт 1987 с. үлэҕэ киирбитэ. 2020 с. хапытаалынай өрөмүөннэнэн, көмпүүтэринэн, тэриллэринэн толору хааччыллан олоробут.

Сүөһү, сылгы иитэллэр, оҕуруот аһын олордоллор

– Оскуолабыт иһинэн ТХПК-лаахпыт. 9 хороҕор муостаахпытыттан билигин үс ыанньык ыанар, биирбит кытараата. Бэйэбит үүппүтүн таһынан нэһилиэнньэттэн хомуйан, үүт туттарабыт. Биир да киһи ИП, КФХ буолуон баҕарбат этэ. Онон биһиги ылыммыппыт. Биир үөр сылгылаахпыт. Бэйэбит сылгы базалаахпыт. Мантан салгыы бөһүөлэк бэкээринэтин уонна үүт сыаҕын бэйэбитигэр ылыахпытын баҕарабыт. Горнай Маҕараһын агрооскуолатын холобурунан туруктаах хаһаайыстыба тэринэргэ суоттанабыт. Бааһынабытыгар хортуоппуй олордобут, былырыын 50 куулу ылан, оҕо итии аһылыгар туттубуппут, сороҕун атыылаабыппыт. Хортуоппуй сиэмэтин да нэһилиэнньэҕэ атыылааччыбыт. Атын оҕуруот аһын да ыһабыт. Быйыл тэпилииссэ буорун олоччу уларытан, арай оҕурсубутун олордубатыбыт.

Олохтоохтор көмөлөрө сүҥкэн

– Сүөһүлэрбитин нэһилиэкпит дьоно бэлэхтээбиттэрэ. Туох кыалларынан барытынан көмөлөһө, өйүү олороллоругар улахан махталлаахпыт. Маалыкайтан тиийэ бэлэх кэлэн турар. Үлэлиэн баҕалаах эдэр дьон диэн өйүүллэриттэн үөрэбит. Оскуолабытыгар үөрэммит бааһынай хаһаайыстыбалаах киһи убаһа бэлэхтээбитэ. Оскуоланы бүтэрбиттэр кыттыһан, үбүлүөйбүтүгэр сыһыаран, 2005 сыллааҕы эргэ «Беларусьпутугар» саҥа от охсор, от мунньар туттарбыттара. Оскуола бэйэтин бэйэтэ дьаһанан, үп-харчы булунарын курдук итинник өйүүллэр. Бэйэбит эмиэ олохтоохторбутун туох кыалларынан өйүү сатыыбыт. «Беларусьпут» нэһилиэнньэҕэ от-мас тиэйэргэ көмөлөһөр.

Биэс сыллаах үлэ түмүгэ – виноград силигилиир

– 2019 с. оскуола «Аптаах хаһаас» бырайыага «Оскуола биисинэс-инкубатора» муниципальнай граны ылары ситиһэн, кыһыҥҥы тэпилииссэ тутуллубута. 2020 с. дириэктэри аграрнай оҥорон таһаарыыга солбуйааччы А.И. Ефремова, оскуола оҥорон таһаарыыга маастара Т.И. Тимофеева Намтан Е.С.Гаврильева-Сибэкки Дуунньаттан виноград «Магия», «Киш-миш» уонна «Мечта» суортарын череногун ылан, үүннэрэн көрөргө ылсыбыттара. Аҕалан баран, кашпоҕа олордубуттара, күһүөрү биэдэрэҕэ көһөрөн, боппуолдьаҕа уган кыстаппыттара. Иккис сылыгар кыра астаммытын үрдүнэн, силиһин сайыннараары туурбуттар этэ. 2 суорду  эспэримиэннээн, таһырдьа хаалларбыттара, кыһынын этэҥҥэ кыстаабыттара эрээри, сайыммыт кылгас буолан эбитэ дуу, тугун эрэ сатаабакка дуу, сэбирдэхтэрэ  кыра буолбуттар, сибэккилээбэтэхтэр этэ. Оттон 2-с кыһыннарын туораабатахтар. Дьэ, онтон кыһыҥҥы тэпилииссэ үлэҕэ киирбитигэр кыстаабыт «Магия» суорт 2 сүүмэхтэн саҕалаан  ас биэрбит. 3-с сылыгар оҕолор оскуоланы бүтэрэн баралларыгар банкеттарыгар бэйэ виноградын амсайан турабыт. Ити аата, бэс ыйын 20 чыыһылатын диэки сороҕо ситэр эбит. «Магия» уонна «Мечта» суортар үчүгэйдик үүнэллэрин быһаардыбыт. Сыллата аһа элбээн иһэр.

Билигин виноградынан оҥорон таһаарыы маастара Я.Н. Ефремова, дириэктэри аграрнай оҥорон таһаарыыга солбуйааччы Нь.Т. Егорова дьарыктаналлар. Анна Ивановна быйылгыттан тохтоон, биэнсийэтигэр олорор. Эрдэ алын кылаастар сылдьалларыгар «Үнүгэс» диэн лааҕырдаах этибит. Үбүлээһин суох буолан быйыл да кыаллыбата. Ол да буоллар оҕолор винограды сэргээн киирэн көрөллөр, билсэллэр. Кылааһы таһынан «Овощеводство» диэн дьарыктаахпыт, онно сылдьаллар.

– Төһө ук баарый? Амтана үүт-үкчү кэлии виноград курдук дуу эбэтэр?

– Хайдах эрэ отоннуҥу, сугуннуҥу амтаннаах. Татьяна Ивановна: «Атын «Магияттан» уратылаах», – диир. Буоруттан, аһыттан буолуон сөп. Бэҕэһээ аҕай эмиэ ыалдьыттарга амсаттыбыт. Виноград көрүүтэ-истиитэ элбэх да, түмүгэ үөрдэр. Мантан ыла өссө тупсарыгар, элбииригэр суоттанабыт. Тэпилииссэ кыра аҥаара – виноград.

– Владимир, кэпсээниҥ иһин махтанабын. Ылыммыт соруккут, былааҥҥыт барыта олоххо киирэн истин!

Тэттик ыспыраапка

* Ньурба улууһун Хатыы бөһүөлэгэ пропискалаах нэһилиэнньэтэ – 500. Итинтэн сылы эргиччи олорооччута 300-тэн тахса. 
Манна аан бастаан алын кылаастаах оскуола 1930 с. балаҕан ыйын 1 күнүгэр төрүттэммитэ. 1961 сылтан – 8 кылаастаах, 1989 сылтан – орто оскуола буола кэҥээбитэ. 2011 сылтан бу үөрэх кыһата бастакы учууталлартан, дириэктэрдэртэн биирдэстэрэ, СГУ ыстаарсай преподавателэ, Ст. Васильев аатынан сопхуоһу төрүттээбит дириэктэр, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, оройуон бочуоттаах олохтооҕо Н.И. Прокопьев аатын чиэстээхтик сүгэр. Оскуола 2013-2014 үөрэх дьылыттан агро-хайысхаламмыта. 
Оскуолаҕа 2022 сылтан эдэр, кэскиллээх салайааччы Владимир Гаврильевич Тимофеев дириэктэрдиир. 
Хатыы оскуолатын биир бэлиэ уратыта – эдэр кэлэктиип, эр дьон учуутала балачча элбэх.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ