Хатастар чуҥкуйбаттар

«Бэйэм култуура үлэһитэ буоларым быһыытынан, Хатаска кэллим да, биллэн турар, бастатан туран, кулууптарын көрөбүн. Уонна туохтан сөҕөбүн диэ? Кыһыннары-сайыннары ааннара сабыллыбатын, күннэри-түүннэри түннүктэрэ уоттаах турарын! Атын нэһилиэктэргэ, улуустарга сайын кулууп дьиэтэ ампаар саҕа күлүүһүнэн хатанар эбээт!» – диэн, чахчы, киһи соһуйар түгэнин бэлиэтээн турар.

***

От ыйын 21 күнэ. Сайын ортото. Хатастааҕы «Тускул» Култуура киинин үлэтэ оргуйан олорор. Бүгүн манна баян киэһэтэ буолуохтаах. Киэһэ 18.00 чаастан былааннаммыт тэрээһиҥҥэ олохтоохтор чаас аҥаарын инниттэн эр-биир кэлитэлээн саҕалаатылар.

«Куораттыҥы, иллэҥ дьон, тугу гыныахтарай? –диэххит. Кэбис, хатастар курдук сүөһүлээх-астаах, оҕуруоттаах, отчут-масчыт дьону чугаһынан буларгыт саарбах. Аҥаардас «Саха» НКИХ «Тиэргэн» биэриитин ыалдьыттара сүрүннээн Хатас хаһаайкалара буолара онно туоһу. Дьэ, хас да күннээх ардахтар кэннилэриттэн кэмниэ-кэнэҕэс от ыйыныы түннүк нөҥүө дьөлө үүттүүр күннээх сырылас киэһэ үүммүтүттэн үөрбүттүү, сүүһүнэн ук оҕурсуларын, помидордарын, хаппыысталарын бэрийэ, ынахтарын ыы охсоот, эдэр сааһы эргитэр баян алыптаах киэһэтигэр тиэтэйэллэр. Горох ойуулаах былаачыйаларын, ирис сабынан бааммыт куба маҥан куруһуба бэрчээккилэрин, саҕаларын, береттэрин кэтэн, хаамардыын маанымсыйбыт, туттардыын тупсубут кэрэ аҥаардар кулууп фойетын толорон кэбистилэр. Эр бэртэрэ уора-кистии кими үҥкүүгэ ыҥыралларын толкуйдуурдуу тураллар...

Бу киэһэ «Тускул» Култуура киинигэр Хатаска култуура дьиэтэ тэриллибитэ 95 сылынан быйыл саҥа сүрэхтэммит «Баян – баара, баар, баар буолуо!» диэн култуурунай-сырдатар бырайыак тэрээһинэ буолаары турар. Идеятын саҕааччынан, көҕүлээччинэн, «Киин куораты» быспакка ааҕааччылар сэрэйдэххит буолуо, Наталья Руфова буолар.

«Саха дьоно улуу нуучча норуотунуун алтыһыытын түмүгэр күннээҕи олоҕуттан саҕалаан аска-үөлгэ, таҥаска-сапка уонна, биллэн турар, култуураҕа ылсыбыта-бэрсибитэ элбэх. Музыкальнай инструмеҥҥа саамай сөбүлээн ылбыта, баһылаабыта баян буоллаҕа. Хатаска тыыннаах дорҕоону, баян тыаһын сэргээччи, өйдөөччү-өйөөччү билигин даҕаны элбэх. Бүгүҥҥү күммүт кинилэргэ ананар», – диэн истиҥ иэйиилэри эрэннэрэр киэһэ соругун билиһиннэрдэ Наталья Ивановна.

Итии чэйдээх, минньигэс астаах остуолу салгыы кэккэлээбит ыскамыайкаларга кэчигирээбит ыалдьыттары бастатан туран Хатастааҕы Оҕо искуствотын оскуолатын Светлана Капитонова салайааччылаах баян кылааһын үөрэнээччилэрэ, сорохторо Арассыыйаҕа тиийэ таһымнаах куонкурустарга кыттыбыт уопуттаах эдэр баянистар, эҕэрдэлээтилэр. Ол курдук уолаттар Тэгил Бережнев, Витя Колосов, Марк Игнатьев, Артем Дуранов, Тимур Николаев, Андрей Колодезников саха мелодистарын «Күөрэгэй», «Кыыс Амма», «Туундара» ырыаларыттан саҕалаан, нуучча, омук классиктарын улуу айымньыларын оонньоон иһитиннэрдилэр.

Бырайыак биир сүрүн дьоруойа, СӨ норуодунай артыыһа, үйэ аҥаарыттан ордук холобурдаах кэм устата тарбахтарын баян тимэхтэриттэн араара илик Алексей Калининскай-Луҥха Өлөксөйө сэргэстэһэ олорон, уолаттар «тарбахтара босхотун» хайҕыыр, хайалара эрэ «долгуйарын, бу долгуйуутун үйэтин тухары умнубатын» бэлиэтиир.

– 20-чэ сыллааҕыта Музыка Үрдүкү оскуолата аһылларыгар баян кылааһын туруорса сатаан кыайбатахпыт. Академическай инструмент буолбатах диэн чугаһаппатахтара. Онно ылыммыттара буоллар, билигин төһөлөөх элбэх профессионаллаах буолуо этибитий? Татаардартан, башкирдартан ырааҕынан хаалан иһэбит, – диэн санаатын үллэстэр Алексей Кириллович.

Бу олорон Саха сиринээҕи баянистар, аккордеонистар уонна хормуоскаһыттар холбоһуктара бу кыһын ыытыллыбыт кэмпириэнсийэлэригэр каадыр боппуруоһун, улуустарга үлэлии олорор музыкальнай оскуолалар хаарбах туруктарын, инструменынан хааччыллыы мөлтөҕүн сытыытык туруорбуттарын санаан кэлэбит. Ону сэргэ М.Н. Жирков аатынан Музыка колледжыгар икки кэнники сылга баян кылааһыгар биир да устудьуон туттарсыбатаҕа мустубут дьону улаханнык соһутан турар.

– Ити баар кыһалҕа, – диир Алексей Калининскай. – Эппитим курдук, 20-чэ сыллааҕыта Музыка Үрдүкү оскуолатыгар баян кылааһа арыллыбыта буоллар, бүгүн сытыытык туруо суох этэ. Бу оҕолор (баян кылааһын үөрэнээччилэрин – Г.С.) үөрэхтэрин салгыылларын туһугар үлэ барыахтаах. Үчүгэй оҕолор баалларын бэлиэтии көрдүм.

Чуолаан Хатаска бу балаһыанньа тупсуу диэки баран эрэр курдук дуу дии саныыгын. Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ кыттыбыт оҕолор бэйэлэрин уҥуохтарыгар-арҕастарыгар сөрү-сөп быыкаа баяннаахтар. Онтубут күн бэҕэһээ эрэ Искусство оскуолатыгар кэлбит түөрт сабыс-саҥа баяннар эбит! Аны туран, 350 миэстэлээх Оҕо искусствотын оскуолатын саҥа дьиэтэ тутуллара былааннанар.

Баян киэһэтин иккис чааһыгар өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр баянистар Валерий Иванову, Алексей Калинскайы уонна Валериан Слепцову кытта истиҥ сэһэргэһии буолла.

Баянынан ырыа, үҥкүү ыытылынна.

Наталья Руфова, бырайыак ааптара:

– Сэргэхсийэн, олбу-солбу хас да баянынан ыллаан, оонньоон, тыыммытын таһааран кэллибит диэн махтанааччы элбэх. Онон  «Баян – баара, баар, баар да буолуоҕа» диэн култуурунай-сырдатар бырайыакпыт бастакы маассабай тэрээһинин дьон-сэргэ сөбүлээтэ. Хатастар уопсайынан даҕаны кырдьаҕастыын-эдэрдиин олоххо көхтөөх дьон. Кэлэр тэрээһиннэрбитигэр, бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэн, өссө элбэх буолан кэлиэхтэрэ. «Статускун көрөн ымсыырдыбыт, наһаа да творческай дьон, хатастар» диэччилэр кытта бааллар. Онон ыйга биирдэ биллиилээх баянистар кыттыылаах маннык тыыннаах дорҕоон киэһэлэрин тэрийэр буолуохпут.

Барытын түмэн, наардаан, «Баян – баара, баар, баар да буолуоҕа» диэн документальнай киинэни оҥорон таһаарыахпыт. Онтубут Хатаска баян историятын кэпсиир, кэрэһилиир докумуон буолуохтаах. 

Дьоро киэһэ хаһыын эрэ, эдэр-сэнэх саастарга курдук, уулусса устун баян кыбыныылаах, ырыалаах-тойуктаах хаамыынан түмүктэннэ.

* * *

Дьэ ити курдук, «Тускул» Култуура киинэ от ыйын өҥүрүк да куйаастарыгар кэрэни, сырдыгы, үйэлээҕи айа-тута олорор. Онно киниэхэ өрүү көхтөөх нэһилиэнньэтэ күүс-көмө, өйөбүл, акылаат буолар.