Хатаска сыл түмүктэрин таһаардылар

Бастыҥ салайааччы

Хаһан да буоларын курдук, сүнньүн туппут, санаатын бөҕөргөппүт, дьонугар-сэргэтигэр тирэҕирбит салайааччы эргиччи ситиһиилээх, сэһэргиирдээх-кэпсиирдээх. «Бастыҥ салайааччы” аат П.Н. уонна Н.Е. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын дириэктэрэ, СӨ үөрэхтээһинин Бочуоттаах попечителэ, СӨ ыччакка бэлиитикэтин туйгуна  Слепцов Николай Владимировичка иҥэрилиннэ. Николай Владимирович олоххо дьулуурунан, үрдүктэн үрдүккэ тардыһыытынан, үлэни-хамнаһы үрүҥ-хара диэн араарбакка ылсан иһэринэн,  салайар сатабылынан тус бэйэтинэн холобур буолар дьиҥ чахчы бастыҥ салайааччы.

Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолору иитэр-үөрэтэр тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ

«Оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолору иитэр-үөрэтэр тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ” ааты, иитии-үөрэтии үлэтин үлүскэнин үөрэ-көтө ылынан, төрөөбүт төрүт нэһилиэгэр силис-мутук тардан, иитиллибит уһуйааныгар умсугуйан туран үлэлиир 70 №-дээх “Кэрэчээнэ” уһуйаан психолог-педагога Сивцева Светлана Аркадьевна ылла. Уһуйааҥҥа кэлэр кырачааннар уйулҕалара уйуктаах, туруктара чөл-чэгиэн буоалларыгар туһуламмыт үлэни кыайа-хото тутан баһылаабыт исписэлиис Светлана Аркадьевна тэрилтэтин, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕор эмиэ олус көхтөөхтүк кыттар, “Кэрэчээнэҕэ” ыытыллар иитэр-үөрэтэр үлэ бары хайысхатыгар күүс-көмө буолар.

Култуура тэрилтэтин бастыҥ үлэһитэ

Үүммүт сылбыт өрөспүүбүлүкэбит үрдүнэн Култуура сыла диэн биллэриллибитин үөрэ-көтө этэн тураммыт олохпут улуу эргиирин туллаҥнаабат тутааҕын тууратын тутан олорор, хас биирдии олохтоохпут ис туругунан, өйүнэн-санаатынан мөҥүрүөн мөккүөрдээх орто дойду олоҕор чиҥ тирэхтээх буолалларын туһугар айар-тутар Чепалов Валентин Азотович дириэктэрдээх “Тускул” КК иһинэн үлэлиир-хамсыыр Хатастааҕы норуот тыйаатырын режиссера, дэгиттэр талааннаах Быйаҥнаах Ичээнэ Баай Кыыһыгар “Култуура тэрилтэтин бастыҥ үлэһитэ” үтүөкэн, үрдүк аат иҥэрилиннэ. Манна даҕатан эттэххэ, 2026 сылга Хатаска култуура тэрилтэтин 90 сылын бэлиэтиэхпит.  Ичээнэ Быйаҥнаах култуура эйгэтигэр бэриниилээхтик, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ 30-ча сыл буолбут, этэргэ дылы, ууну-уоту ааспыт баай уопуттаах, сатабыллаах үлэһит. 2025 сылга кини салайар Хатастааҕы норуот тыйаатыра Дьокуускай куорат Норуот уус-уран айымньытын киинин 16 кулуубун, Дьокуускай куорат Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга управлениетын өтөрүнэн ситиһиллибэтэх ситиһиилэнэн, кыайыы кынаттанан, Арассыыйа эрэгийиэннэрин икки ардыгар ыытыллыбыт бырайыак анал ыҥырыытынан наҕараадаланан (кэлэр, барар, олорор, үөрэнэр ороскуоту барытын ыҥырбыт тэрийээччилэр төлөөһүннэринэн), Чукотка киинигэр тиийэн өссө эбии дьоһун ситиһиилэри ситиһэн кэлбиттэрэ.

Бастыҥ тэрилтэ

22 сыл анараа өттүгэр тэриллиэхтэриттэн былааннаах-торумнаах үлэлээх, инникигэ эрэллээх Баишев Анатолий Михайлович дириэктэрдээх Дьокуускай куорат уокуругун Хатастааҕы И.И. Захаров аатынан 7 №-дээх оҕо спортивнай оскуолата 2025 сылга “Бастыҥ тэрилтэ” анал аакка тиксиэн тигистэ.

Кэлэктиип 2024 сыл олунньу ыйын 12 күнүгэр саҥа киэҥ уораҕайга киирэн, күн бүгүҥҥүгэ диэри сайыннары-кыһыннары тохтоло суох чэгиэн-чэбдик олоххо көҕүлүүр, оҕо аймахтан саҕалаан аҕам саастаахха тиийэ дьон дьарыктаналларыгар, чөл туруктарын бөҕөргөтөллөрүгэр туһуламмыт үлэни олус ситиһиилээхтик ыытар.

Бу кылгас кэм иһигэр уонунан тыһыынча киһи кэлэн илин-кэлин түһүстэ, инники кирбиигэ таласта, иитиллээччилэр күрэхтэһэр таһымнара Арассыыйаҕа тиийэ буолла. Дьэ бу буоллаҕа мэһэйдэртэн иҥнибэккэ, ыарахаттартан толлубакка, дьиэтэ-уота да суох сылларыгар ыраахха тиэрдэр сыаллаах-соруктаах үлэни тохтоппокко ыытыы түмүктэрэ, бу буоллаҕа бииргэ буолартан бигэтийии, кытта буолартан кыахтаныы.

Үөрэхтээһин бастыҥ үлэһитэ

Ааспыт өрөгөй үбүлүөйдэрдээх сылга биир дорҕоонноохтук ааттанар, таһымнаахтык, тэрээһиннээхтик бэлиэтэммит Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна ааттарынан Хатас орто оскуолата төрүттэммитэ 110 сыла буолла.

“Үөрэхтээһин бастыҥ үлэһитэ” үрдүк аат “Олоххо куттал суох буолуутун уонна дойдуга бэриниилээх буолуу” диэн предмети дириҥ хорутуулаахтык ыытан, “Динамо” уопсастыба  үрдүкү салалтатыттан өрөмпүүбүлүкэ үрдүнэн 4 киһи ахсааныгар киирэн Бочуотунай грамотанан наҕараадаламмыт Никифоров Петр Андреевичка иҥэрилиннэ. Петр Андреевич иитиллээччилэрэ Хатаспытын өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ааттаталларынан киэн туттабыт, кини Хатас сирэйэ буолбут сылын аайы ыытыллар Байанай күрэҕин саҕалааччыларыттан, көҕүлээччилэриттэн биирдэстэрэ.

Эбии үөрэхтээһин бастыҥ үлэһитэ

Бу анал аат Дьокуускай куорат Хатастааҕы оҕо ускуустубатын оскуолатын фортепиано отделениетын уһуйааччыта Аянитова Вера Ильиничнаҕа иҥэрилиннэ. Музыка нөҥүө олоххо баар үрүҥ-хара алтыһыытын тиэрдэн, дьулуһар, тулуйар, тардыһар күүстэри киллэрэн, оҕо дьоммутун улуу айымньылары кытта алтыһыннарар, олоҕу, аан дойдуну ылыныы туругар киллэрэр дьоһун сыаллаах убаастанар учуутал. Вера Ильинична өр сылларга төрөөбүт-үөскээбит Горнайын улууһугар Бэрдьигэстээххэ музыкальнай оскуолаҕа үлэлээбит сылларыгар дириэктэргэ тиийэ үүммүт. Онно кэрэ эйгэтэ кэҥиирин, дириҥиирин туһугар үлэлээбит баай уопутун үөрэ-көтө үллэстэн, билигин үлэлиир-хамсыыр кэлэктиибигэр күүс-көмө, тирэх буолар. М. Жирков аатынан Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэммит сылларыгар ылбыт сатабылын, билиитин-көрүүтүн, сайдар-үүнэр аартыгын кэҥэтэн, Музыка үрдүкү оскуолатыгар үрдэтиммитэ бэрт элбэҕи кэпсиир. Үөрэнээччилэрэ ылбыт үрдэллэрэ, ситиспит ситиһиилэрэ Хатаспыт аатын элбэх туонаҕа ааттатар.

Доруобуйа харыстабылын бастыҥ үлэһитэ

Ааспыт сыл түмүгүнэн бу үрдүк ааты Хатастааҕы участковай балыыһа хаһаайыстыбаннай чааһын сэбиэдиссэйэ  Попова Марианна Дмитриевна ылыан ылла. Уонунан сылларга биир боруогу атыллаан эмтэнээччилэргэ эмтэнэргэ, үлэһиттэргэ үлэлииргэ усулуобуйа олохтооччу, булааччы-талааччы, аһынан-үөлүнэн хааччыйааччы чэпчэкитэ суох үлэтин чиэстээхтик сүгэр. Марианна Дмитриевна сүрдээх эппиэтинэстээх, бэйэтигэр даҕаны, бииргэ үлэлээччилэригэр ирдэбиллээх, эппитин хайаан даҕаны толорор майгыта үлэтигэр көмөлөһөрө саарбаҕа суох.

Бастыҥ уопсастыбанньык

Маннык анал аат Хатас нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Николаев Федот Рожьевичка иҥэрилиннэ. Кини СӨ тырааныспарын бочуоттаах үлэһитэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, “Гражданскай килбиэн” анал бэлиэ хаһаайына. “Сатабыл” диэн трактористар күрэхтэригэр кэккэ сылларга 3 миэстэттэн түһэ илик, билигин даҕаны олох тыгыалас тымырын тута сылдьар эдэрдии эрчимнээх, тэтимнээх үлэһит үтүөтэ киһибит. Олоххо тулуурун-дьулуурун, үлэҕэ-хамнаска баҕатын  уота күн бүгүн даҕаны элбэх киһини умсугутар, угуйар. Кини үлэлиирин-хамсыырын көрөн туран хаалар киһи суох да диэтэххэ омун буолбат.

Куттал суох буолуутун хааччыйар тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ

«Куттал суох буолуутун хааччыйар тэрилтэ бастыҥ үлэһитэ” аат СӨ 40 №-дээх Дьокуускай куорат уонна Жатай Баһаарынай сулууспатын 8 №-дээх Хатастааҕы Баһаарынай чаас суоппара Евсеев Григорий Григорьевичка иҥэрилиннэ. Григорий Григорьевич үлэлиир кэлэктиибин биир саамай эҥкилэ суох эрэллээх, бэриниилээх үлэһитэ буолар. Үлэлиир тиэхиньикэтин туруга куруутун бэлэм буолуутун хааччыйар.  Нэһилиэкпит уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттар, кэккэ сылларга Хатаспыт аатын волейбол туонатыгар бастыҥнар ахсааннарыгар ааттаппыт спортсменнарбытыттан биирдэстэрэ. Кинини санаатыҥ даҕаны, эрэллээх буолуу, хамсаабат акылаат, өһүллүбэт өһүө диэн өйдөбүл киирэр. Кини ол курдук саҥата-иҥэтэ суох, сыспакка-соспокко, иэрэҥ-дьиэрэҥ буолбакка, буолуохтааҕын курдук орун-оннугар ыпсаран, тиксэрэн, оҥорон иһэр мааны майгылаах.

Тыа хаһаайыстыбатын бастыҥ үлэһитэ

Тыа хаһаайыстыбата оччолортон баччаларга диэри уустук, кэккэ ыарахаттардаах хайысха. Манна үлэлиир киһи көрдөрүүлээхтик, таһаарыылаахтык үлэлиэн баҕардаҕына, уоппуска күннэриттэн ураты төгүрүк сылы быһа биир да күн өрөөбөккө, ылбыт тэтимин ыһыктыбакка сырыттаҕына эрэ ситиһии кэлэр. Онон бу үлэҕэ сыаналанар үлэһиттэр дьиҥ-чахчы бэриниилээх, эппиэтинэстээх диэн өйдөбүлгэ киирсэр дьон. Быйыл бу ааты  “Баҕарах” ХЭУо ньирэй көрөөччүтэ, элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Грязнухин Юрий Васильевич ылыан ылла. Юрий Васильевич бу иннигэр уонча сыл Хатастааҕы сибиинньэ комплексыгар таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Иван Константинович Сивцев салайааччылаах “Баҕарах” ХЭУо холмогуор боруода сүөһү үөскүүр, үксүүр усулуобуйатын олохтоон, РФ тыатын хаһаайыстыбатын бу боруодаҕа генофондатын хаһаайыстыбата буолары ситиспитэ.

Нэһилиэнньэ олоҕун усулуобуйатын хааччыйыы бастыҥ үлэһитэ 

Хатаспытын күөх төлөнүнэн хааччыйан олорор «Сахатранснефтегаз» АУо Хатастааҕы учаастагын тэттик кэлэктиибин үлэтэ нэһилиэк олоҕор суолтата улахан. Кэлэктиипкэ талбыт курдук идэлэригэр бэриниилээх, сатабыллаах үлэһиттэр бааллар. Биллэн турар, баһыйар үгүс өттө эр дьон эрээри, кэрэ аҥаардар даҕаны үлэлиир хайысхалара баар. «Нэһилиэнньэ олоҕун усулуобуйатын хааччыйыы бастыҥ үлэһитэ” анал ааты ылар үрдүк чиэс Гуляева Светлана Григорьевнаҕа тигистэ. Кини бу тэрилтэҕэ кэлиэҕиттэн үлэҕэ сыһыанынан, сатабылынан убаастабылы ылыан ылар. Кини курдук эппиэтинэстээх үлэһиттэр баар буоланнар, кырыа кыһын кыһарҕанын билбэккэ, сылаас дьиэҕэ-уокка үлэлиир-олорор усулуобуйа хааччыйыллар. Светлана Григорьевна элбэх оҕолоох күн күбэй ийэ, оҕолоро Хатас аатын ааттатар спортсменнар, бастыҥ уопсастыбанньыктар, үлэҕэ-үөрэххэ куруутун көхтөөхтөр. Түбүктээх үлэтин таһынан «Тускул” КК “Сатабыл”  ансаамбылын бастыҥ үҥкүүһүтэ.

Бочуоттаах меценат

Былыр даҕаны, быйыл даҕаны кыахтаах, күүстээх-уохтаах, чиҥ тирэхтээх, киэҥ-дириҥ билиилээх дьон үтүөлэрэ, бастыҥнара норуот олорор олоҕор сайдыы-үүнүү буоларын туһугар күүс-көмө буолаллара, буолаллар. Хатастан төрүттээх Федоровтар аймах сыдьааннара, «Сэттэ» диэн тутуу хампаанньатын дириэктэрэ Федоров Игорь Валерьевич кэккэ сылларга оҥортообут күүстээх көмөлөрүн өйдөөн туран, “Бочуоттаах меценат” анал аат иҥэрилиннэ. Игорь Валерьевич көмөлөрүттэн быһа тардан сырдаттахха, оскуолаҕа толору хааччыллыылаах кабинет баар, актовай саала видео экрана улаатыннарыллыбыта, Ойуу Хатыҥмытыгар ыһыахтыыр сир оҥоһуллутуугар харчынан, тиэхиньикэнэн көмө оҥоһуллубута.

Нэһилиэк киэн туттуута

Кыра оҕо эрдэҕиттэн тулуурунан, дьулуурунан, күүстээх санаатынан эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сайдыытынан ураты туруктаах Моисеева Аина Александровна бииртэн биир сыаллаах-соруктаах, ситиһиилээх хардыылары оҥорон, төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сирин, Хатаһын, Амматын ааттарын дойдулар икки ардыларынааҕы, Арассыыйа таһымыгар доргуччу ааттатар уһулуччу ситиһиилэрин иһин маннык анал аат иҥэриллэр! Аина бу күннэргэ төрөппүттэрин, чугас аймахтарын сылаас сыһыаннарын сыдьаайыгар сыламныы, күүстээх үлэттэн сынньана кэлэ сылдьар. 2025 сылга Европа уонна Арассыыйа Кубоктарын хаһаайката Аина Моисееваны биһиги эрэ нэһилиэк буолбакка, Бүтүн Арассыыйа киэн туттуута.

Нэһилиэк махтала

Уруккуну умнубакка, улаҕа уурбакка, ааспыты антах анньыбакка дириҥник, хорутуулаахтык чинчийэ-үөрэтэ сырыттахха, билиҥҥи да кэмҥэ биһирэбиллээҕи, инники буолуохтааҕы даҕаны сабаҕалыахха сөп. Ол үлэ барыта докумуоҥҥа, архыыпка олоҕуран оҥоһулуннаҕына, дьиҥ-чахчы, сөптөөх диэн сыаналанар. Нэһилиэкпит устуоруйатын чахчыларын чинчийбит, үөрэппит уонна ону кинигэҕэ бэччээттэтэн үйэтиппит учуутал Самсоновтар ааттарынан Хатастааҕы орто оскуола учууталынан өр сылларга үлэлээбит Захарова Валентина Григорьевнаҕа «Нэһилиэк махтала» анал аат иҥэриллибитин бары даҕаны үөрэ иһиттибит.

Үтүө сүрэх

Хатас нэһилиэгэ түмсүүлээҕинэн, сомоҕолоһуулааҕынан сураҕырыан сураҕырар. Ол курдук ханнык баҕарар уопсастыбаннай хамсааһыннартан туора турбакка күүс-көмө, тирэх буолар дьоннордоох. Ол дьон «үтүө сүрэҕиҥ – өһүллүбэт өһүөҥ, мааны майгыҥ – хамсаабат акылаатыҥ” диэн саха норуотун биир сөллүбэт, умнуллубат өйдөбүлүн туоһулара буолаллар. “Сандал” маҕаһыын сэбиэдиссэйэ, үгүс элбэх уопсастыбаннай тэрээһин спонсора, эйэҕэс-сайаҕас, кэпсэтинньэҥ, сэргэх Алексеева Анастасия Николаевна “Үтүө сүрэх” диэн анал хаһаайката буолла.

Идэҕэ бэриниилээх буолуу

Бу анал ааты “Ситим” айымньы дьиэтин дириэктэрин солбуйааччы Павлова Рада Иннокентьевна тутта. Удьуор утумун тута сылдьар  Рада Иннокентьевна биирдэ талбыт талба идэтигэр уонунан сылларга туппут илиитин араарбакка сыыппаралары сааһылаан, чыыһылалары кэккэлэтэн  ааҕар-суоттуур, барыллыыр-торумнуур, былаанныыр, кэскиллээҕи, инникилээҕи оҥорор.

Дьэ ити курдук Арассыыйа үрдүнэн Норуоттар сомоҕолоһууларын, Сахабыт сиригэр Култуура сылын көрсө ааспыт сыл бастыҥнарын чиэстээтибит. Бу тосхоллор сатабыллаахтык алтыһаннар, кэлэр сылбыт күүспүтүгэр күүстэ эптин, санаабыппыт сатаннын, ылсыбыппыт ыраахха тириэрдиэҕэ диэн эрэлбит улахан.