Хатас норуодунай тыйаатыра Чукоткаттан кыайыы кынаттанан кэллэ

Бу күннэргэ Сергей Степанович Семенов салайааччылаах СӨ Норуот айымньытын киинин быһаччы өйөбүлүнэн, көҕүлээһининэн Хатас норуодунай тыйаатыра өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр Арассыыйа таһымнаах улахан тэрээһиҥҥэ – бэстибээлгэ кыттан, ситиһии көтөллөннө.

Тыйаатыр отучча сыл тухары тиһигин быспакка, туппутун ыһыктыбакка үлэлээн, үүнэн-сайдан кэллэ. Араас хабааннаах айымньылары кыайа-хото туруортаан, көрөөччүлэр биһирэбиллэрин, билиниилэрин ылыан ылар. Ол курдук, классикаттан саҕалаан олохтоох ааптардар айымньыларыгар тиийэ араас жанрдаах испэктээктэр, сценкалар, театральнай миниатюралар оонньоннулар. Тыйаатыр туруорууларын Хатас эрэ иһигэр буолбакка, Дьокуускай куоракка П.А. Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырыгар, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр, ону таһынан уонунан улууска көрдөрөн кэллэ.

Дьэ, ол курдук, бу күннэргэ тыйаатыр дэлэгээссийэтэ Арассыыйа норуодунай тыйаатырдарын ортолоругар ыытыллыбыт Арассыыйа эрэгийиэннэрин икки ардыларынааҕы бэстибээл-күрэскэ кыайыылааҕынан тахсан, Чукотка автономнай уокуругар Анадырь куоракка ыалдьыттаата. Тыйаатыр бу тэрээһин ирдэбилинэн 10 киһилээх бөлөҕүнэн саха норуодунай суруйааччыта Миитэрэй Наумов “Саллаат дьылҕата” айымньытынан туруоруллубут “Күн туһугар” диэн испэктээги көрдөрдө. Манна тоһоҕолоон эттэххэ, тыйаатыр кылгас кэм иһигэр үгүс үлэни, элбэх түбүгү көрүстэ. Ол курдук субтитр оҥоһулунна, тылбаастанна, испэктээккэ 30 киһи оонньообут, кыттыбыт эбит буоллаҕына, бу сырыыга 10 киһиэхэ ананан, сүрүн дьоруойдар уларыйдылар уо.д.а. Үөрүөхпүт иһин, бу испэктээк көстүөн инниттэн билиэтэ барыта баран, дьоммут толору көрөөччүлээх саалаҕа оонньоотулар. Тыйаатыр тыла омук тыла диэни билиммэт диэн көстүү, дьэ, манна баар буолла. Испэктээк сахалыы оонньонно, субтитрынан доҕуһуолланна. Ол гынан баран хас да көрөөччү билиммитинэн, ону аахпакка, артыыстар туттууларынан-хаптыыларынан, сирэйдэринэн-харахтарынан барыта хартыына курдук ырылыччы таҕыста! Манна баар этэ: дууһа, сүрэх кыланыыта, ып-ыраас таптал, олоххо тулуур, дьулуур, төрөөбүт дойдуга таптал, киһи киһини үрдүктүк сыаналыырыгар чыын-хаан оруолу оонньообот түгэнэ... Ону барытын нуучча тыллаах, олоҕун тутула, оҥкула атын тыыннаах көрөөччү өйдөөтө, ылынна. Тыйаатыр аптаах-алыптаах айылгыта бу буоллаҕа. Хатас норуодунай тыйаатыра бу ыытыллыбыт улахан, үрдүк таһымнаах тэрээһин тоҕоостооҕун, туһалааҕын чаҕылхай туоһута буолбутуттан биһиги, биир дойдулаахтара, кэллиэгэлэрэ ис сүрэхпититтэн киэн туттабыт.

Бу көстүү туһунан СӨ Норуот айымньытын киинин биир таһаарыылаах, тахсыылаах, дириҥ билиилээх, киэҥ көрүүлээх салайааччыта Алексей Константинович Захаров санаатын билсиэҕиҥ:

– Хатас дэлэгээссийэтэ бу бэстибээлгэ аатын ааттатардыы, дьоһуннук, күүстээхтик көһүннэ. Онон кинилэринэн сирэйдэнэн, Сахабыт сирин талааннаах дьонун Арассыыйа хайа да муннугар убаастыы, сүгүрүйэ, кэрэхсии көрсүөхтэрэ буоллаҕа. Инньэ гынан Сергей Степанович Семенов салайааччылаах СӨ Норуот айымньытын киинин үлэтэ сөп хайысхалаах бара турар эбит диэн өйдөбүл эмиэ үөскээтэ.

Бэстибээли туһалаахтык, үтүө түмүктээхтик ыытыыга тэрийэр хамаанда күүскэ үлэлээбитэ бырагырааматыттан даҕаны биллэр этэ. Ол курдук күн аайы сарсыарда 10 чаастан саҕалаан киэһэ 8-9 тиийэ быыһа-арыта суох трениннэр, семинардар, маастар-кылаастар, уопут атастаһыыта, бэйэни көрдөрүү, атыттары көрүү. Этэргэ дылы, аһылларга, арылларга аартык арыллыытын туһугар туһуламмыт үлэ буолан биэрдэ.

Василий Пинигин, Хатас норуодунай тыйаатырын артыыһа:

– Бастатан туран, тыйаатыр ускуустубатын нөҥүө Чукотка курдук дьикти уонна умсугутуулаах дойдуга кэлбиппиттэн ис сүрэхпиттэн С.С. Семенов салайааччылаах СӨ Норуот айымньытын киинин кэлэктиибигэр, режиссербут Быйаҥнаах Ичээнэҕэ махталым улахан. Бу айантан, бу тэрээһинтэн тыйаатыр ускуустубатын араас ымпыгын-чымпыгын сэгэттибит, арылларга, аһылларга элбэх ньымалар, албастар баалларын көрдүбүт, сценаҕа тахсыах иннинэ долгуйууну аһарыныы, бэйэ бодону хомуна туттунуу өттүгэр эмиэ үгүс сүбэни ыллыбыт. Манна Арассыыйа араас муннугуттан тыйаатыр ускуустубатын маастардара кэлэн үлэлээтилэр.

Дэлэгээссийэ хас биирдии кыттыылааҕа саҥаны, сонуну ыларга бэлэм буолан өй-санаа, олоҕу ылыныы өттүгэр билиитин-көрүүтүн кэҥэттэ, сатабылын сытыылаата. Тэрийээччилэртэн, кыттааччылартан хас да киһи биһиги артыыстарбытыгар ис култууралаах норуоккут төрүт үгэстэрин, омуккут уратытын илдьэ сылдьаргыт улахан оруолу оонньоото диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Аны кэтэхтэн куоластааһынынан “Көрөөччү биһирэбилэ” диэн ханнык баҕарар күрэххэ, көрүүгэ биир саамай сыаналанар анал аат туһугар күүстээх үлэ барда. Манна биир кэрэхсэбиллээҕэ – биһиги дьоммутун дьиҥ тутан олорон көрбүт элбэх киһи куолаһын биэрдэ уонна сахалар өрүү буоларыныы, биир ыал оҕолорун курдук күүскэ түмсэн, бу анал ааты Хатас норуодунай тыйаатыра эрэллээхтик уонна туох да мөккүөрэ суох ылла. Дьэ, санаан көрүҥ, куоластаабыт дьон ис сүрэхтэриттэн үөрэр буоллахтарына, ааптарга – Дмитрий Федосеевич Наумовка, оонньообуттарга – Хатас норуодунай тыйаатырын артыыстарыгар, режиссерга – Ичээнэ Быйаҥнаахха, тэрийэн ыыппыттарга – СӨ Норуот айымньытын киинин кэлэктиибигэр хайдах курдук 3-4 бүк үөрүүлээх, долгутуулаах буолуой?!

Ону таһынан биһиги дэлэгээссийэбит бэстибээл тэрээһиннэрин чэрчитинэн онно тиийэн сорудах быһыытынан нуучча классик суруйааччыларын айымньытыттан – Н.В. Гоголь “Кэргэн кэпсэтии” кэмиэдьийэтиттэн быһа тардыыны оонньоон көрдөрдө. Манна улуу дьоммут, классик суруйааччыларбыт айан хаалларбыт айымньыларыгар баар көстүү күн бүгүн даҕаны тоҕоостоох түгэннэрэ бааллара сөхтөрдө.

Оонньуохтарын иннигэр артыыстарбыт күүстээх, сыаллаах-соруктаах маастар-кылааһы ааһаннар, билиилэригэр билии эбиннилэр, сатабылларын чочуйдулар. Манна биһиги дьоммутун кытта тэрийээччилэртэн анаммыт исписэлиистэр үлэлэстилэр.

Дэлэгээссийэ састаабыгар режиссер Быйаҥнаах Ичээнэ Баай кыыһа, “Тускул” КК дириэктэрэ Валентин Чепалов, Хатас дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Семен Игнатьев, Хатастааҕы Оҕо ускуустубатын оскуолатын уһуйааччыта Саргылана Григорьева, “Тускул” КК исписэлииһэ Зоя Баишева, “Тускул” КК исписэлииһэ Владимир Собакин, бэйэ дьарыктаах Станислав Прокопьев, Василий Пинигин, Алена Пинигина, СӨ норуотун маастара Андрей Малышев бааллар.

Айан-сырыы, кыттыы сүрүн ситиһиилэрин билиһиннэрдэххэ, маннык:

- “Северный. Театральный. Наш.” диэн бэстибээлгэ РФ эрэгийиэннэр икки ардыларынааҕы норуодунай тыйаатырдарын күрэҕин түмүгүнэн ыҥырыллан тиийэн испэктээктэри көрдөрүүгэ “Көрөөччү биһирэбилэ” анал аат  Хатас норуодунай тыйаатырыгар тигистэ;

- Бэстибээл түмүгүнэн “Эр киһи бастыҥ оруола” анал ааты Хатас норуодунай тыйаатырын сүрүн артыыһа Андрей Лукич Малышев ылла.

- “Бэстибээл бастыҥ испэктээгэ” анал аат Хатас норуодунай тыйаатырыгар бэрилиннэ.

Дьэ, доҕоттор, түмсүүлээх, сомоҕолоһуулаах буолууну төрүттүүр Хотой Айыы ыйын ис хоһоонун толору арыйар көстүү дии!

Валентин Азотович Чепалов, “Тускул” КК дириэктэрэ:

 –  Улахан махталбытын уонна сүгүрүйүүбүтүн саха норуодунай суруйааччыта, Алампа аатынан бириэмийэ лауреата, сүдү  киһи Дмитрий Федосеевич Наумовка тиэрдиэхпит этэ. Кини көҕүлээһининэн, тус үбүлээһининэн, Сергей Степанович Семенов салайааччылаах СӨ Норуот айымньытын киинин өйөбүлүнэн кэлиҥҥи уонча сылга “Режиссердар киирсиилэрэ” күрэһинэн сирэйдээн норуодунай тыйаатырдары, кинилэр режиссердарын кытта тус анаммыт сыаллаах-соруктаах үлэ баран, үтүө түмүктэнэн, бу курдук үрдүк үктэлгэ үктэннэрдэ. Махталбыт улахан сайдар-үүнэр, айылҕаттан талаана арыллан иһэр режиссербут Ичээнэ Быйаҥнаахха, бэйэм салайар кэлэктииппэр уонна Петр Петрович Пестряков салайааччылаах Дьокуускай куорат уокуруктааҕы дьаһалтатын Норуот айымньытын киинигэр, чугас дьоммутугар, аймах-билэ дьоммутугар.

***

Түмүккэ Сахабыт сиригэр ситимнээх ситиһиилээх, кынаттаах кыайыылаах Хатас норуодунай тыйаатырыгар аны даҕаны арыллыы-аһыллыы аартыктара баар буоллуннар диэн алгыы хаалабыт.

Хаартыскаларынан ааптар хааччыйда