Ханнык тэллэйи хомуйабыт?

Дьокуускайга тэллэй сезона саҕаланна. Тыаҕа номнуо дойду хатыҥаайытын (подберезовик), араҕас тэтиҥээйини (подосиновик), бэс саһархайын (масленок), о.д.а. булуохха сөп.

Сиэнэр тэллэйдэр

Дьокуускайга саамай тэнийэн үүнэр тэллэйинэн хатыҥаайы (подберезовик) буолар. Хатыҥнаах, тэтиҥнээх, бэстээх уонна тииттээх ойуурдарга үүнэр. Сэлээппэтэ маҥантан саҕалаан сиэрэйдиҥи, эбэтэр хара буолуон сөп. Атаҕа цилиндр быһыылаах, аннынан кыратык соноон түһэр. Трубчатай араҥата арыый сырдык, улааттаҕын аайы хараҥаран иһэр, хараҥа бээтинэлэрдээх. Тэллэй астаах өттө, хайыттахха, тосту туттахха, сырдык, өҥө уларыйбат.

Хайдах баҕарар астыахха сөп: хатаран, буһаран, ыһаарылаан (ууга буһарбакка эрэ ыһаарылыахха эмиэ сөп), маринуйдаан.

Амтана олус минньигэс. Саамай улахан үчүгэй өрүтэ – киниэхэ майгынныыр дьааттаах тэллэй суох.

Хатыҥаайыга наһаа майгынныыр – тэтиҥээйи (подосиновик). Сэлээппэтэ чаҕылхай саһархай эбэтэр араҕастыҥы бороҥ буолуон сөп. Тас өттө кураанах, кыра түүлээх курдук. Саҥа үүммүт тэллэй сэлээппэтин кытыыта аллараа түһэр, кыһыл буолар, атаҕа цилиндр быһыылаах. Ууга буһаран, хатаран, ыһаарылаан, маринуйдаан сиэххэ сөп.

Бэс саһархайын (масленок обыкновенный) бары сөбүлүүбүт. Бороҥ сэлээппэлээх, сэлээппэтин хаҕа холкутук ыраастанар.

Тиит саһархайа (масленок лиственничный) сэлээппэтэ араҕас, кыһыллыҥы-бороҥ. Тас хаҕа уустуктук кэлэр. Бу тэллэй араастык астааһыҥҥа барытыгар барсар: хатарабыт, буһарабыт, ыһаарылыыбыт, маринуйдуубут.

Маҥан тэллэй (боровик) бэс уонна хатыҥ тэҥҥэ үүнэр тыатыгар тахсар. Атаҕа уһун, үксүн соноон түһэр. Сэлээппэтэ кыһыллыҥы, кураанах уонна көнө ньуурдаах. Европа дойдуларыгар саамай сыаналыыр тэллэйдэрэ, Саха сиригэр соччо ахсарбаттар.

Бэс ойуурга баархат сэлээппэлээх тэллэй үүнэр – чаачахаан (моховик). Тиит саһархайыттан уратыта –  ньалҕаархайа суох, тас өттө хастаммат, атаҕа биһилэҕэ суох. Тоһутахха, көҕөрүмтүйэр. . 

Хаар төбө (грузди) пластинкалаах тэллэйдэргэ киирсэр. Сүрүн уратыта – аһыы амтаннаах үүт курдук сүмэһиннээх, онтуката салгыҥҥа саһарар-көҕөрүмтүйэр. Тууһаан сиибит. Тууһуох иннинэ хайаан да хас да күн ууга сытыарыахтаахпыт. Хатыҥнаах ойуурга таптаан үүнэр.

Кубачыына (рыжики) хойуу үүт курдук сүмэһиннээх – амтана саахардаах курдук минньигэс, салгыҥҥа көҕөрүмтүйэр. Этэ кытаанах, араҕастыҥы, тоһуттахха көҕөрөр. Сүмэһинэ аһыыта суох буолан, буһарыах иннинэн илитиигэ наадыйбат. Тууһаан уонна ыһаарылаан сиэххэ сөп.

Туртаайы (волнушка) – пластинкалаах тэллэй. Сэлээппэтэ тэлээркэй, ортотугар дириҥиир. Үүт курдук сүмэһинэ аһыы, ол иһин буһарыах иннинэ хайаан да ууга сытыарабыт.

***

Дьааттаах тэллэйдэртэн саамай аатырар мухомор. Дьааттаах тэллэй үксэ пластинкалаах буолар, онон билбэт тэллэйгитин ылбатаххыт ордук.

Сиэнэр тэллэйдэр тулалыыр эйгэттэн токсинары оборон ылаллар. Ол иһин экология өттүнэн ыраас эрэ сиргэ тэллэйдиэхтээхпит. Сыбаалка атыттан, суол кытыытыттан тэллэйдээбэппит.

Тэллэйи хомуйан кэлээт ыраастаныллыахтаах, астаныахтаах. Тоҥоруох иннинэ кирин-хоҕун ыраастыыбыт, ууга сууйабыт, кыра гына кырбаан тоҥоробут. Морозильникка элбэх миэстэни ылбатын диэн буһаран баран тоҥоруохха сөп. Тэллэй 90 бырыһыан ууттан турар – ол иһин буһардахха түөрт төгүл кыччыыр.

Тэллэй туһатын уонна буортутун туһунан МАННА ааҕыаххытын сөп.