«ХАНИДУО УОННА ХАЛЕРХАА» арамаан тула

Сэмэн Курилов (1935-1980) Аллараа Халымаҕа Өлүөрэ (Улуро) туундаратыгар төрөөбүтэ. Аҕата табаһыт этэ. Оҕо сааһа сэрии уонна сэрии кэннинээҕи сылларга ааспыт буолан, кини элбэх ыарахаттары көрсүбүтэ, кыаммат-түгэммэт олоҕу билбитэ. Улахан уол буолан кыратыттан үлэлээбитэ.

Кини начаалынай оскуоланы эрэ бүтэрэн баран, табаһыт буолбута, ол гынан баран доруобуйата мөлтөх буолан, үлэтин быраҕарга күһэллибитэ. Кэлин нэһилиэк Сэбиэтин сэбиэдиссэйинэн, киинэ мэхээнньигинэн, радиһынан, оройуон хаһыатыгар кэрэспэдьиэнинэн үлэлээбитэ.

Сэмэн Курилов айар куттаах ыалга төрөөбүтэ. Аҕата Николай Николаевич былыргы үһүйээннэри, номохтору, остуоруйалары билэр этэ. Ол билиитин  оҕолоругар анаан-минээн иҥэрбит өҥөлөөх эбит. Ийэтэ Анна Васильевна кэпсээнньит, норуот ырыаһыта, норуотун сиэрин-туомун илдьэ сылдьара. Бу маннык эйгэҕэ уһуйулланнар, үс бырааттыы Куриловтар бары аатырбыт суруйааччылар буолбуттара: Сэмэн (романист), Гаврил – Улуро Адо (поэт), Николай (оҕо суруйааччыта).

Сэмэн Курилов айар үлэтин 1950-с сыллар ортолоругар оройуоннааҕы хаһыакка кэрэспэдьиэнинэн саҕалаабыта, хотугу дьон олоҕун туһунан очеркалары суруйара.

Эдэр киһиэхэ оччолорго Аллараа Халыма оройуоннааҕы хаһыатын  эрэдээктэринэн үлэлиир нуучча суруналыыһа М.А. Сучков литэрэтиирэнэн дьарыктанарыгар, суруйааччы буоларыгар үөрэтэр уһуйааччы буолбута. Михаил Александрович Семен Куриловка суругу-бичиги баһылыырыгар уонна киэһээҥҥи оскуолаҕа үөрэнэригэр сүбэлээбитэ, ону ситиспитэ. С. Курилов махтанан кинини «аҕам» диэн ааттыыра. Семён Курилов бастакы очеркаларын тиэмэтэ хотугу дьон күннээҕи олоҕун, үлэтин кыһалҕалара буолбута. Ол да иһин буолуо, кини суруйааччы буолан баран хоту дойду билиҥҥи олоҕун чинчийиинэн дьарыктаммыта.

Бастакы уус-уран айымньыта дьүкээгир уолун уонна нуучча кыыһын тапталларын туһунан «Тундраҕа көрсүөххэ» (1961) кэпсээн этэ. Кэпсээн романтическай ньыманан суруллубута, ол «ириэрии» кэмин тыыныгар уонна ааптар тус бэйэтин олоҕугар дьүөрэлэспитэ.

Кылгас айымньыларынан өр дьарыктана сатаабакка, Курилов улахан кээмэйдээх айымньыны ылсыбыта. Норуотун историятын, фольклорун дириҥник үөрэппитэ. Түмүгэр аан бастакы юкагир арамаана «Ханидуо уонна Халерхаа» (1969), «Саҥа дьон» (1975) тахсыбыта. Арамаан трилогия быһыытынан толкуйдаммыта, ол гынан баран үһүс кинигэ кыайан суруллубакка хаалбыта.

Саха сирин хотугулуу-илин иэнигэр Индигир уонна Халыма өрүстэр тардыыларыгар былыр-былыргыттан Улахан уонна Аччыгый Өлүөрэ күөллэрин тула улурочилар, атыннык эттэххэ, дьүкээгирдэр олорбуттар. Бу киэҥ туундараҕа кыыл табалар уонна кырсалар элбэхтик ууһуур буоланнар, улуро дьоно сүрүн дьарыктара бултааһын уонна түүлээҕи таҥастааһын буолар. Дьүкээгирдэр бэйэлэрин төрүттэрин номохторугар киирбит Идэлбэй бухатыыртан уонна эһэ арҕаҕар төрөөбүт Ээрбэчикээн уолтан ааҕыналлар, адьырҕа эһэлиин уруулуу буолбуттара үһү. Идэлбэй бухатыыр бэйэтин сүрдээҕин кыанар буолан өрүстэри, күөллэри ыстанан туораталыыр үһү. Кыыл табалары эккирэтэ сылдьан ситэн бултуурун туһунан номохторго киирбит.

Бу арамаан бастакы кинигэтигэр С. Курилов дьүкээкирдэр олохторун 19 үйэ бүтүүтүн, 20 үйэ саҕаланыытын саҕанааҕы кэмнэрин ойуулуур. Ол аата дьүкээгирдэр олохторугар аан дойду күүскэ уларыйа турар олоҕун сабыдыала үтэн киирэр кэмэ көстөр. Кинилэр үгэс буолбут олохторугар уларыйыы-тэлэрийии бөҕө ааҥнаан киирэр. Олох иһин айылҕаны кытта охсуһууларыгар саҥа социальнай сыһыаннаһыылар: итэҕэл (христианство), идиэйэ уонна былаас иһин охсуһуулар эбиллэллэр.

«Ханидуо уонна Халерхаа» арамаан бастакы кинигэтэ икки иэдээнтэн уонна ол түмүгэр Ханидуо (хотой) төрүүрүттэн саҕаланар. Арамаан бу маннык саҕаламмыта мээнэҕэ буолбатах. Сэмэн Курилов бу айымньыта саҕаламмыт икки иэдээнинээҕэр быдан таһыччы иэдээн кини норуотун олоҕор суоһаабытын  көрдөрөр.

С. Курилов бу бастакы кинигэтигэр орто дойду, туундара олоҕун сүрүн дьоруой Куриль олоҕунан-дьаһаҕынан, кини дьоҥҥо, аймахтарыгар, орто дойду олоҕун аймыыр ойууттарга сыһыанынан, кини өйө-санаата уларыйыытынан көрдөрөр.

Куриль арамаан саҕаланытыгар – айылҕа оҕото, иччилэргэ, ойууннарга итэҕэйэр боростуой дьүкээгир омук киһитэ. Бастаан табаһыт, онтон баай, онтон бүтүн туундара кулубата буолар. Ол гынан баран кини ойууннар албыннарын-көлдьүннэрин билэн баран, кинилэр «хараҥа» итэҕэллэрин «сырдык» христианскай итэҕэлинэн солбуйар охсуһууга турунар. Онно кини икки суолтан биирин талыахтаах. Бастаан таба тайаммыт суола – сырдыкка тардыһыы, бар дьонун туһугар олоруу. Ол талбыт суола арахсыы аартыгар тиийэн кэлиитэ хоту дьон олохторугар хапыталыыстыы сыһыан күүскэ өтөн киирэр, Куриль өйүн-санаатын бутуйар, онон кини иккис суолу талан тус бэйэтин туһатыгар олорор баай киһиэхэ кубулуйар. Кини уларыйыыта былыргы патриархальнай олохтон күүскэ өтөн киирэн иһэр хапыталыыстыы сыһыаннарга көһүү уустуктааҕын көрдөрөр. Ол курдук кини ол кэмнээҕи сиэр быһыытынан дьонун, норуотун байар-тайар, сырдыкка талаһар олоххо сирдиир суолу көрдүүр үтүө санаалаах салайааччы буолар баҕалаах. Ол баҕата кэнники кубулуйан бэйэтин эрэ туһатын тутуһар киһи буолан хаалара бу бастакы кинигэҕэ көстүбэт.

Ханидуо (хотой) 1892 сыллаахха үс ыйдаах кыыс оҕо Халерхаа (саһархай хопто) иһин хайа таттаран өлө сыспыт иэдээниттэн үс ый эрдэлээн алта эрэ ыйдаах итэҕэс оҕо төрүүр. Кинини Саайыра ойуун быыһаары кыыра сылдьан Идилбэй уонна Ээрбэчикээн бухатыырдар курдук дьүкээгирдэри көмүскүүр сүрдээх күүстээх, олус хорсун уонна өйдөөх бухатыыр оҕону биһиэхэ Таҥара илэ бэйэтинэн Ханидуо диэн ааттаан ыыппытын чукчалар ойууннара Мэлгэйбээт ордугурҕаан моһуоктаабыт, эрдэ төрөтөн өлөрө сатаабыт диир. Саайыра киниэхэ Куосча диэн кистэлэҥ аат иҥэрэр. Саайыра ойуун бу икки иэдээни туһанан өстөөҕүн, чукча аатырбыт ойууна Мэльгэйбээти кытта аат былдьаһарга сананар. Чукча абааһылара буулаабыттарыгар Пайпаатка диэн тулаайах кыыһы буруйдуур. Мэлгэйбээт абааһылара тотторо-кыахтара бэрт, мин абааһыларым аччыктааннар мөлтөхтөр диэн дьуухула бөҕө аҕалтаран ону симинэр, тордохпор мэлдьи ас баар буолуохтаах диир.

Инньэ гынан Саайыра Мэлгэйбээти кытта бэрт былдьаһыытын түмүгэр дьүкээгирдэр уонна чукчалар улахан өстөһүүлэрэ саҕаланар.

Арамааҥҥа Ханидуо уон сааһын туолуутугар Куриль Ньаабаллаахха кэлэ сылдьан Ханидуо сааһын ыйытан ааҕар. Ол ааҕар кэмигэр Ханидуо эмиэ «... Биир тыһыынча аҕыс сүүс тоҕус уон икки, тоҕус уон үс, түөрт, биэс, алта...» диэн үтүктэн салгыы ааҕан кинини улаханнык соһутар. «Ахсааны билбэппин буолан баран дьон тугу эппитин тылыттан-тылыгар өйдүүбүн, умнубаппын» диир. Куриль улаханнык үөрэр уонна кинини үөрэхтээх киһи гыныах буолар. Дьүкээгирдэр бэйэлэрэ аҕабыыттаныахтарын баҕарар санаатын толорор оҕо бу баар эбит, кини үөрэхтэнэн бэйэтин норуотун «сырдык» итэҕэлгэ тиксэриэ дии саныыр.

Семен Курилов суруйааччы быһыытынан улахан маастар буолбута кини дьоруойдарын быһыыларын-майгыларын, тас бодолорун, мэтириэттэрин ойуулууругар көстөр. Ордук дьүкээгирдэр ойууннара Саайыраны, удаҕаннара Тачаананы олус мөкү көрүҥнээх гына көрдөрөр.

Холобур, Саайыра ойууну маннык көрдөрөр: «Саайыра хараара өлбөөдүйбүт, сирэйэ чарчыччы хаппыт, сыыҥа-сыраана сынньылыйа сылдьара, онуоха эбии кыччаҕар харахтааҕа, мадьаҕар атахтааҕа. Ол эрээри оҕонньор ити бүрэ тас көрүҥэр холооно суох киһини итэҕэтэр сүлүһүннээх тыллаах, илбистээх биллэр ойуун этэ".

Оттон чукчалар ойууннара Мэлгэйбээти арамаан саҕаланыытыгар маннык ойуулуур: «Тас көрүҥүнэн кини суп-суон, кыра уҥуохтаах, түөрт уончалаах киһи эбит. Саҥардыы буһан эрэр моруоска курдук тэп-тэтэркэй, төгүрүк сирэйэ кыратык да мырчыстан көрө илигэ. Кэрэ сэбэрэлээх, мыс курдук эттээх-сииннээх, кир-хах сыстыбатаҕын курдук ып-ыраас Мэлгэйбээт куорат тойонун синиэлин тимэхтэринии килибэчиҥниир, муус маҥан тиистэрин кэчигирэтэн, абылыырдык мичээрдиирэ, кини мэлдьи да кэриэтэ ымах гына сылдьара».

Ол аата Куриль Мэлгэйбээти бастаан көрсөрүгэр кинини атын омук ойууна диэн уонна мэлдьи кинини улуу ойуун дииллэрин истэр буолан, бастаан утаа хайдах эрэ дьиҥнээх ойуунун итэҕэйэр.

С. Курилов Мэлгэйбээт мэтириэтин өссө ойууттар бука бары биири түөһэллэринэн ойуулаан эбэн биэрэр: «кырынаас кыраһыабайын көрүмэҥ, – сиэмэх, сиэмэхтэр бары кыраһыабайдар». Уонна өссө «Мэлгэйбээти хара санаалаах абааһы соҕотоҕун «айбатаҕа» – таҥарата эмиэ «кыттыгастааҕа». Дьэ ол да иһин, түбэспити барытын хабан ылар гына, баҕыырдаах суон тарбахтардаах кэтит баппаҕайдары киниэхэ таҥара бэлэхтээбит».

Ол эрэн Мэлгэйбээт күн-дьыл баран истэҕин, олоҕо дьаһаҕа уларыйдаҕын аайы дьүһүнэ-бодото уларыйан иһэрин итэҕэтиилээхтик ойуулуур.

Аҕыйах сыл иһигэр кини киһи билбэт гына уларыйбытын булчут Пурама хараҕынан көрдөрөр:

«Мэлгэйбээт чороччу өрүммүт баттаҕын кэтэҕэр силэйээт, эргиллэ түспүтүгэр, Пураама, атын киһини билбэтэх эбиппин дуу диэн куттаммыттыы кэннинэн чинэриҥнии сыста. Адьас соторутааҕыта, таба сүүрдүүтүн саҕана чуукча сирэйэ көтөхтөрбүтэ бэрдиттэн, сыччах кубарыччы хаппыт этэ, ол икки ардыгар билигин саһаран хаалбыт уонна харбыччы хаппыт сытыйбыт моруоска отонунуу мыччыстыбыт».

Саха ойууна «Төкөйө бэйэтэ да кыраһыабайа бэрдэ — тэтэркэй имнэрдээх, уурбут-туппут курдук номоҕон, хара-бараан сирэйдээҕэ, кырааскалаан кэбиспиттии кып-кыһыл мичээр иҥмит обуйук уостардааҕа, оттон буспут моонньоҕон курдук харахтара дьукээбил уотунан тырымныы сылдьарга дылылара. Ол эрээри Төкөйө, ити аньыыта-харата суох кыыс оҕолуу нарын сэбэрэтинэн, кыра оҕолуу мэник-тэник майгытынан, улуу ойуун сүдү күүһүн дьон хараҕыттан кистээн, этигэр-хааныгар иҥэринэ сылдьарын киһи барыта билэрэ. Хомуһуннаах тылын күүһүнэн өлөн эрээччилэри үтүөрдэн кэбиһэр, оттон атаҕастаппыт дьонун босхоҥ оҥортоон охторон туһэрэн, ынчыктаппытынан барар».

Аныгы хараҕынан көрдөххө, Төкөйө дьиҥнээх хомуһуннаах (гипнозтаах) ойуун курдук ойууламмыт. С. Курилов өссө: «Төкөйө ойуун дьоҥҥо үтүөнү эрэ оҥорорго дьулуһара», – диэн эбэн биэрэр. Арамааҥҥа Куриль кинини лаппа чорбото көрөрө көстөр. Оннооҕор ойууттары итэҕэйэрэ лаппа таһарамтыйбыт, кинилэри анаан-минээн тургутар да кэмигэр Төкөйө  кыырар кэмигэр турукка киирэ сыһар. Бу дьиҥнээхтик олоро сылдьыбыт саха биллэр ойууна.

Ойууннар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһуулара сиһилии ойууланар. Куриль бу охсуһууну тохтотор былааннаах, кинилэр норуоту аймыыллар, утарыта туруораллар. Ол иһин Куриль сырдык итэҕэл диэки хпйыһар.

Итинник дьикти дьайыылардаах арамааны умсугуйан аахтым уонна маннык акростихпын суруйдум:

ХАНИДУО УОННА ХАЛЕРХАА

Халыма, Индигиир тардыыта

Аччыгый, Улахан Өлүөрэ,

Нэлэһийэ тэлгэнэр Туундара.

Идэлбэй бухатыыр, бу сиргэ

Дьоннорун, дойдутун көмүскээн

Улуруо-чи төрдүтүн түстэспит,

Ол онно Ээрбэчикээн эбиллэн

Улуруо-чи эһэлии күүстэммит!

Олоортор ойуунтан ыйдаран

Номоххо этиллэр, дьоллорун кэтэһэн

Наҕыллык бултааннар, табаны иитэннэр

Алыһыай, Өлүөрэ бу көҥүл дьонноро!

Хапытаал олоҕо халыйдар, халыйан

Атыыһыт, арааһа, бу сири буулаабыт,

Лаппыйан, балыйан, халыырдыы эргинэн

Европа сиригэр түүлээҕи утааран

Россия түҥ сирин – ол онно биллэрбит.

Харыстыа, көмүскүө дуо Ханидуо,

Аччыгый, Улахан Өлүөрэ диэн сирин!

Ааттатыа дуо дьүкээгир омугу

Аан дойду иэнигэр – доргуччу!