Хааһынабыт туруга хайдах буолуой?

Дьиэ кэргэн олоҕун таһыма, уйгута аахсар дохуотуттан, киллэринэр харчытын төһө сөпкө былааннаан-аттаран, сөбүн көрөн туттарыттан тутулуктаах. Ол тэҥэ өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин олоҕо бигэ биитэр уустук туруктанарыгар олохтоох бүддьүөт, хааһына төһө дохуоттаах-ороскуоттаах буолара быһаарар оруоллаах. Ил Түмэн сис кэмитиэттэригэр эһиилги уонна кэлэр 2 сыллааҕы бүддьүөт барылын дьүүллэстилэр. Салгыы пленарнай мунньахха көрүөхтээхтэр.

Баарынан эттэххэ...

Иһиттэххэ, олус судургута суох балаһыанньалаахпыт. О.э., инфляция үрдүү-үүнэ турар кэмигэр, олус наадалаах хайысхаларга көрүллэр үп төттөрүтүн намтаан биэрбитэ эбэтэр букатын да суоҕа долгуппат буолар туһа суох. Барылы ылыммакка быһаарбыт дьокутааттар санаалара ону чиҥэтэр. Иккис ааҕыыга балаһыанньа уларыйыа диэн эрэҥкэдийии баар да... Саха киһитэ ыстаабытын буолбакка, ыйыстыбытын эрэ эрэнэр.

Ил Түмэн дьокутаата Василий Николаев телеграм-ханаалыгар КМНС уонна Арктика дьыалаларыгар кэмитиэт бүддьүөт барылын ылымматаҕын тута суруйан турар: “Тоҕо диэтэххэ Арктика зонатын уонна КМНС сайдыыта” бырагыраамаҕа баара эрэ 102 мөл. солк. былааннаммыт. Быйыл 933 мөл. солк. этэ. Арктика оройуонун кииннэригэр уонна улуус иһинээҕи рейстэргэ көтөр билиэти субсидиялыырга, хоту сир үгэс буолбут дьарыктарыгар уонна балык салаатыгар, таһаҕаһы тиэрдиигэ көрүллэр судаарыстыба өйөбүлүгэр уо.д.а. – 0 солк”.

Аны, өрөспүүбүлүкэҕэ тырааныспар холбоһугун судаарыстыбаннай бырагырааматыгар сабаҕаланар бүддьүөт ассигнованиетыгар эһиил – 18 545 632,3 тыһ. солк, 2027 с. – 33 573 397 тыһ. солк, 2028 с. – 11 225 919,6 тыһ. солк. былааннаммытын Ил Түмэн саайтыгар көрөбүт. Ол эбэтэр 2025 с. бастаан утаа бигэргэммит былаантан туһааннаах ассигнование бүтүн 3 961 557,4 тыһ. солк. көҕүрээбит.

Арай 2027 сылга 11 066 207,3 тыһ. солк. эбиллэн баран, 2028 с. тиийэн,  11 281 270,2 тыһ. солк. төттөрү көҕүрүүрэ сабаҕаламмыт.

Олохтоох салгын суолунан хааччыйыыга бүддьүөт ассигнованиета суох. Оттон Бүддьүөт туһунан сокуоҥҥа ити сыалга 276 592,1 тыһ. солк. бигэргэммитэ этиллэр. Дьокутаат Сергей Сивцев эппитинэн, Арктикаҕа социальнай суолталаах авиа-таһыыга мунньуллубут иэс бэлиэр бу сылга 400 мөл. солк. тахса буолбут. Арктика улуустарыгар айанныыр тарыып нэһилиэнньэ холугар сөбө суох сөҕүмэр сыаналаах. Маннык салҕанан бардаҕына, дьон көһөргө күһэллиэ. Бэл, санитарнай рейскэ үп тиийбэт түгэнигэр, тугу этиэҥий?

Үп миниистирин э.т. Иван Алексеев бүддьүөт 2-с ааҕыытыгар ити хайысхаларга быйылгытааҕар үгүөрү үбү көрөргө суоттаналларын,  Ил Түмэн дьокутааттарын көҕүлээһининэн боппуруос федеральнай таһымҥа туруорсулларын эппит. “Федерация Сэбиэтэ, Госдума, РФ Бырабыыталыстыбата өрөспүүбүлүкэҕэ көмөлөһөртөн батымматтар. Өйөбүл көрүллэрин өйөөтөхтөрүнэ, балаһыанньа биллэ уларыйыа этэ. Федеральнай үп билиҥҥитэ суох, онон бэйэ иһиттэн көрдүөхпүт”, – диэбитэ сэрэхэдитэр. Өйүүрү утарбаталлар да, анал байыаннай дьайыы үгүөрү үбү эрэйэр кэмигэр төһөнү “дук” гыныахтара буолла?

СӨ тырааныспарга уонна суол хаһаайыстыбатыгар миниистирин солбуйааччы Семен Коркин эппитинэн, авиа-таһыыга 1 млрд солк. ирдэнэр кэмигэр 400 мөл. солк. көрүллүбүт. Ол кэмҥэ кирэдьиит иэһэ хайыы үйэ 600 мөл. солк. тахса буолбут.

Оройуоннар икки ардыларынааҕы сырыы ночоотун сабынарга 402 мөл. солк. наада, социальнай суолталаах маршруттарга – 450 мөл. солк., оттон санавиацияҕа – 1,2 млрд солк. Онуоха өрөспүүбүлүкэ үбүн суотугар наадыйыы 32,4 %-а эрэ хааччыллар. Билигин үп лимиитэ бүтэн, субсидияланар тарыыптаах оройуон иһинээҕи социальнай суолталаах көтүү да, Арктика оройуонугар санитарнай да рейстэр тохтоон тураллар. Дойду хааһынатыттан өйөбүлэ суох бэйэ бүддьүөтүнэн сыананы түһэрэр кыах суох. Бүгүҥҥү туругунан аҥаардас ити сыалга уопсайа 5 млрд 169, 3 мөл. солк. наада эбит буоллаҕына, 4,7 млрд солк. дойду бүддьүөтүттэн кыттыгас үбүлээһин көрүллүөн наада.

Өлүөнэни туоруур күргэни тутууга кэлэр 3 сыллаах федеральнай бүддьүөт барылыгар 41 млрд 660 мөл. солк. тыырыллыахтааҕа этиллэр. Итиннэ өрөспүүбүлүкэ кыттыгас үп быһыытынан билиҥҥи туругунан 37 мөл. солк. былаанныыр. Оттон иккис ааҕыыга ити сууманы 7 млрд солк. тиэрдэр сорук турарын үп миниистирин э.т. И. Алексеев иһитиннэрбит.

ДьУоХХ салаатын иэһэ улаата турар. Аҥаардас “Якутскэнерго” тэрилтэҕэ 14 млрд. солк. иэс мунньуллубут.

Ол быыһыгар эһиилгиттэн куһаҕан суоллаах-иистээх нэһилиэктэри түргэн тэтимнээх интэриниэтинэн хааччыйар “Синергия Арктики” бырайыак үлэлиэхтээх. Ону тэҥинэн Уһук Илин эрэгийиэннэр саппаас линиялаах буолаллара ситиһиллиэ.  11 Арктика оройуонун, чиэски сытар нэһилиэктэри хааччыйарга 7 тыһ. км ВОЛС ситимин тардарга 11 млрд. солк. кэриҥэ үп ирдэнэр. Итини дойду уонна өрөспүүбүлүкэ бүддьүөттэрэ аҥаардаһан уйунуохтаахтар эбит. Өрөспүүбүлүкэ бэлиэр бу сылтан саҕалаан кыттыгас 345 мөл. 578 солк. угуохтаах. Ол аата, эһиилги бүддьүөккэ бу сыалга эмиэ үп көстүөн наада.

Дьокутааттар кэмитиэт мунньаҕар “Сахабулт”, “ДьУоХХ” ГУП, «Якутия» ҮАПК, Аэропорт – субсидията суох моҥкуруутунан билиниллибиттэрин, “Сахатранснефтегаз”, “Водоканал” курдук бөдөҥ хампаанньалар туруктара мөлтөҕүн, Жатайдааҕы судостроительнай, өрөмүөннүүр собуот да бөрүкүтэ суох туруктааҕын уонна ол төрүөтэ – олорго тиһиктээх үлэ ыытыллыбата буоларын таарыйбыттар.

Хотугу улуустарга удамыр сыаналаах аһынан-үөлүнэн быыстала суох хааччыйар туһуттан Логистика кииннэрэ тутуллубуттара да, үп бүтэн, кураанах кэриэтэ тураллар.

Тыа хаһаайыстыбатын үбүлээһиҥҥэ эмиэ туһугар ыйытыктар бааллар.

Эрэл – иккис ааҕыыга?

Ол гынан баран, эрэл баар чинчилээх. Ол курдук, холобур, “Үбү-харчыны сөпкө туттуу кэмпитиэнсийэлэригэр өрөспүүбүлүкэтээҕи киин” кылаабынай эксперэ, 2012 сылтан 12 сыл үп миниистиринэн үлэлээбит Валерий Жондоров эппитинэн, 2025 с. тэҥнээтэххэ, эһиил нолуоктан киирэр үп 10,1 млрд солк. үгүөрү буолара сабаҕаланар. Эксперт ол түгэн экэниэмикэбит бигэ туругун илдьэ сылдьарын, ороскуоту былаанныырга тирэх баарын көрдөрөрүн ыйар. Арай бүддьүөт социальнай хайысхалааҕынан, барылга киирбит параметрдары чопчулаһар наадатын этэр.

*Бастакы ааҕыыга киирбит, 3 сыллаах судаарыстыбаннай бүддьүөт барылыгар 2026 сылга 309 768,2 мөл. солк. дохуот киириэхтээҕэ сабаҕаланар. О.и. нолуоктан киириэхтээҕэ – 212 800,1 мөл. солк., нолуоктан атын дохуот – 11 826,1 мөл. солк.

*Ороскуот 317 339,7 мөл. солк. буолара сабаҕаламмыт. Мантыбыт да 2025 сыллааҕы бүддьүөт бастакы ааҕыытыгар бигэргэммит ороскуоттааҕар  23 296,8 мөл. солк. үгүөрү.

Тоҕо 2-с ааҕыыга эрэҥкэдийии баар эбитий?  Билиҥҥи барылга “Территориялар сайдыыларын пуондата” публичнай-правовой хампаанньаттан уонна энерго-тарыыбы тэҥнээн биэриигэ анаан “Русгидро” ААУо босхо (безвозмездно) киллэриэхтээх үптэрэ учуоттаммакка сылдьар.

“Ону тэҥэ эбии субсидиянан уонна субвенциянан, бүддьүөтүнэн хааччыйыы чааһыгар дотацияны көрүү кэмигэр федеральнай бүддьүөттэн төһө-хачча үп босхо кэлэрэ эмиэ биллиэхтээх.  Быһата, 2-с ааҕыыга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүн параметрдара   улаатан биэриэхтэрэ уонна 2025 с. былааннаммыт көрдөрүүнү куоһарыахтара дии саныыбын”, – диир эбит кылаабынай эксперт.

Кини: “Ороскуоту сабыныыга үгүөрү үп эрэйиллэр. Ол сорох өттө, федеральнай хааһынаттан босхо кэлэр үп чуолкайданнаҕына, иккис ааҕыыга параметрдары улаатыннарыы суотугар сабыллыа. Саамай сүрүнэ, бүддьүөт салаатын “тус сыаллаах” уонна атын көрүҥ үлэһиттэрин хамнаһын индексациялыыр уонна хамнас муҥутуур алын кээмэйин (МРОТ) 20 %  үрдэтэргэ 2026 сылга сүҥкэн суума – 36 млрд. солк. – эбиллибит”, – диир.

Бырабыыталыстыба дьокутааттардыын үбү-харчыны сөпкө тыыран,  ылыммыт эбэһээтилистибэлэри толорор гына, биир бастакынан социальнай бырагыраамалар ороскуоттарын сабарга, дьон дохуоттанарыгар көмөлөөх хайысхалары өйүүргэ күүскэ үлэлэһиэхтээҕин этэр.

Манна даҕатан эттэххэ, Үп миниистирин э.т. Иван Алексеев бүддьүөт туһунан сокуон барылын ырытыһар Аһаҕас истиигэ 2026 с. социальнай өйөбүлгэ 130 млрд 263,5 мөл. солк. былааннаммытын эппитэ. Холобур, “Дьиэ кэргэни өйөөһүн» эрэгийиэн бырайыагар көрүллэр үбүлээһин 117,5 мөл.солк. улаатар эбит. Бу үп-харчы өрөспүүбүлүкэтээҕи Ийэ хапытаалыгар, ыал буолбут ыччакка, бастакы оҕо төрөөтөҕүнэ бэриллэр биир кэмнээх уонна оҕолор ыйдааҕы босуобуйаларыгар тыырыллар. Ону тэҥэ кыаммат ыалларга социальнай дуогабарга олоҕурар социальнай өйөбүл ороскуота, элбэх оҕолоох ыал оскуоланы бүтэрэр оҕото орто профтехучилищеҕа төлөбүрдээх үөрэххэ киирбит төлөбүрүн кэккэ чааһын толуйар гына былааннаабыттар.

Оттон уонна бүддьүөт тэрилтэлэригэр сарбыйыы (тупсаран этэллэринэн, “оптимизация”) барыахтааҕа, ДьУоХХ иэһэ элбиирэ, сүрүнэ, Төрүт сокуону уларытар быһаарыы уо.д.а. дьону улаханнык долгутар. Спикер Алексей Еремеев алтынньы 14 к. «Талбан» биэриигэ Төрүт сокуоҥҥа  уларыйыылар тустарынан быһаарбыта. (Көрбөтөхтөр, куар-коду туһаайан, көрүҥ) Бэрэссэдээтэл 11-с кылааһы киллэрэн туран, орто анал, үрдүк үөрэх кыһаларыгар оҕолор син биир босхо үөрэниэхтэрин этэр.

Норуот бэйэтин санаатын, утарарын Аһаҕас истиилэргэ этэн турар. “Бу иннинэ да оҕо 9-нан тохтоон, анал орто үөрэххэ киирэрэ күөмчүлэммэтэ. Харчыга ыктаран, кэнэҕэһин, аҕыйах оҕолоох оскуолалары сабабыт, 9-с кылааска эрэ диэри үөрэтэбит диэхтэрэ, иэс хабалатыгар киирэн, баайбытын-дуолбутун атыылыырга күһэллиэхпит” диэн долгуйуу баар. Холобур, үөрэх эйгэтигэр билигин баар сокуон барылыгар бүддьүөт ассигнованиета 2025 с. бигэргэммит кээмэйтэн 12 556 582,8 тыһ. сарбыллыбыта, 2027 сыл киэнэ  13 791 830 тыһ. солк. көҕүрээбитэ ону чиҥэтэн биэрэр. Маннык балаһыанньаҕа Төрүт сокуоҥҥа төрөппүт оҕотун 9-с эрэ кылааска диэри босхо уонна булгуччу үөрэттэрэр эбээһинэстээх гына уларыталларыттан, онтон салгыы оҕо үөрэнэрин-үөрэммэтин бэйэтэ быһаарар буоларыттан дьон сэрэхэдийэрэ  өйдөнөр. Буолаары буолан, билиҥҥи курдук иэрэҥ-саараҥ кэмҥэ сыранан ситиһиллибит, эрэнэр эркин, көмүскэл- буолар Төрүт сокуоммутун ыксалынан уларытар оччо наада дуо?

PS. Хаһыат бэчээккэ бэлэмнэнэр кэмигэр Ил Түмэн Төрүт сокуоҥҥа уларытыы киирэрин ылыммыт: 54 дьокутаат өйөөбүт, 10 утарбыт. 1 туттуммут.