Хаһаастаах хаһаайкалар, кэһиилээх далбардар

Саха дьонугар сайыны сайыһа хаалар диэн өйдөбүл олус күүстээх. Санаан да көрдөххө, сыл 12 ыйыттан долгуйа, эрэнэ күүтэр сайыммыт баара-суоҕа үс эрэ ый... Ол эрэн сайын кэннэ кэлэр көмүс күһүн күлүмэх кэрэтэ эмиэ умсугутуулаах, уолбат уйгута, бычалыйар быйаҥа улаҕата биллибэт урукку, арҕаһа көстүбэт ааспыт кэм саҕаттан кими долгуппат, үөрдүбэт буолуоҕай?

Үтүөнү үллэстиэх,

Үчүгэйи үксэтиэх.

Оччолортон баччаларга диэри дьылы быһаарар сааскы кэмҥэ туттумахтаабыттар, хамсаммыттар ампаар аайы хаһаас, булууһу толору уурунуу астаах буолаллар. Ол биир чаҕылхай туоһулара – Хатаспыт нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Учууталлар учууталлара, үйэтин тухары ахсаан учууталынан үлэлээбит, хас да төгүллээх “Бастыҥ кылаас салайааччыта” анал ааты ылбыт, хаһаайка бэрдэ, майгылаах мааныта, “Тускул” КК иһинэн үлэлиир “Төрүт ас” түмсүү кыттыылааҕа Евгения Степановна уонна кини бииргэ төрөөбүт эдьиийэ, кыайыы кыыһа, оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕону иитиигэ өр сылларга сыралаахтык, үтүө түмүктээхтик үлэлээбит Лидия Степановна Иннокентьевалар.

Лидия Степановна аас-туор аччык олох диэни этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан билбит көлүөнэ киһитэ буоларын быһыытынан, хаһаас, уурунуу ас, кэһии ас, амтаннаах ас, төрүт ас диэн өйдөбүллэргэ олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһа улааппыт. Инньэ гынан аҕас-балыстыылар бэйэлэрэ бас билэр сирдэнэн-уоттанан баран, тэлгэһэттэн тэнийэн, ийэ сиртэн силистэнэн-мутуктанан ас-үөл буолары олордоллорун, кыһыҥҥыга ууруналларын сонно тута саҕалаабыттар. Онно кинилэргэ өбүгэлэрбит үтүө үгэстэринэн көлүөнэ ситимэ, аймах-билэ дьонноро, үөрэппит оҕолоро, дьүөгэлэрэ, доҕотторо көмө-тирэх буолаллар. Ол да иһин кинилэр тэлгэһэлэригэр уонунан даҕаны киһилээх ыал бэрт холкутук кыстыгы туоруур астара-үөллэрэ, муустара-хаардара баар. Ити курдук кэпсээн-сэһэргээн туран, Хатастааҕы “Тускул” КК ыытар “Өбүгэ үгэһэ – үйэлээх тирэхпит” диэн бырайыак үлэтигэр бу дьиэ кэргэн кыттыытын кытта билиһиннэрэбит.

Тэрээһиммит тэлгэһэни кытта билсиһииттэн саҕаланна. Дьэ, онно туох кэрэхсэбиллээх баарый диир буоллахха, олбуорга ааны аһан киириэххиттэн кустук өҥүгэр сууламмыт чэчик чэмэлкэй сэбэрэтинэн сэргэхсийэҕин, этэргэ дылы, ыһыахха барарга киэргэммит далбар хотуттары санатар суугунуур солко суһумугар сууланаҕын, сибэкки эҥинэ дьикти сытын ылан туймаараҕын. Ол быыһыгар ити диэкиттэн “Дьэ сэрэн”, ол диэкиттэн “Колобок”, бу диэкиттэн “Эһэ уонна Мааһыҥка” ойуулуктар дьоруойдара бэрт тэбэнэттээхтик, киһи эрэ сэргэхсийиэх курдук быгыалаһаллар. Бу дьоруойдары барыларын Лидия Степановна фанераҕа уруһуйдаан баран, аймах кыыһын көмөлөһүннэрэн, лобзигынан быспыт, ол кэннэ кырааскалаабыт. Ойуулуктар дьоруойдарын таһынан сылын ахсын ахсааннара элбээн испит араас гномиктар, көтөрдөр-кыыллар бааллар. Инньэ гынан аҕас-балыстыылар тэлгэһэлэрэ үүнээйи ситэ да илигинэ, хомуллубутун да кэннэ куруутун сэргэх, көхтөөх, эйгэлээх!

Кинилэр оҕуруоттарыгар үүнээйини сыыс окко былдьатыы диэн өйдөбүл хаһан даҕаны суох этэ, суох, суох да буолара чуолкай. Ол иһин биир да үүнээйи хатан-кууран, ыалдьан турара суох, барыта чээлэй күөх, доруобай, чөл көрүҥнээх, өлгөм үүнүүлээх араас суорт кабачоктар, оҕурсулар, тыквалар, арбузтар, хаппыысталар, тыквалар, помидордар уо.д.а. Дьэ ити курдук билсиһии, көрдөрүү кэннэ дьиэҕэ киирдибит.

Бу күн кэлбит оҕолор 1 орто кабачоктан үс бүлүүдэни тэҥинэн астаатылар, атыннык эттэххэ, биир кабачогу үс өлүү гына быһабыт. Салгыы хайдах астаналларын кэпсиибит. Тускутугар туһаныҥ.

Кабачоктан медальон

• Кабачогу төбөтүттэн халыҥа 2-3 см гына төгүрүктүү быһабыт.

• Эриллибит эти туустаан-тумалаан бэлэмниибит.

• Эрдэ сууйуллан-сотуллан бэлэмнэммит буспут кыһыл помидору төгүрүк гына быһабыт.

• Духуопканы 180 кыраадыска холбуубут

• Тимир лиискэ анал пергамент кумааҕыны тэлгэтэбит, арыынан сотобут, кабачогу, ол үрдүгэр эриллибит эти тарҕатан, онтон ол үрдүгэр кыһыл помидору уурабыт.

• Бүлүүдэбит буһа турар кэмигэр сыыры түөркэҕэ анньабыт. Аспыт буһан тахсыан уонча мүнүүтэ иннигэр лииспитин таһааран, хас биирдии медальоҥҥа түөркэлэммит сыыры уурабыт уонна төттөрү угабыт.

Кабачоктан тарбахтар (кабачковые пальчики)

• Кабачокпутун хахтыыбыт, сиэмэлээх, сымнаҕас өттүн үһүс бүлүүдэбитигэр эбии уурабыт.

• Тэҥ гына наһаа уһуна суох куһуок тахсар гына быһабыт. Кэтитэ улахан киһи тарбаҕын саҕа буолара ордук. Бу куһуоктарбытын туустаабаппыт, тумалаабаппыт.

• Хобордооххо мас арыытын сылытабыт. Ол кэннэ хас биирдии куһуогу туустаах, тумалаах панировкаҕа төкүнүтэн баран ыһаарылыыбыт.

• Бу бүлүүдэ сүрдээх түргэнник оҥоһуллар. Уһуннук ыһаарылаатахха, арыыны оборуон сөбүн өйдүөххэ наада.

Кабачоктан торт

• Хахтыыбыт, бастаан бытархай гына кырбыыбыт, тугун даҕаны бырахпаппыт уонна ол кэннэ блендеринэн биир маасса оҥоробут.

• Ол кэннэ онно сымыыт, бурдук эбэбит (наада буоллаҕына, кыратык үүт эбиэххэ сөп). Тиэстэбит алаадьы киэниттэн чуут убаҕас буолуохтаах. Кыратык туруора түһэбит.

• Эрдэ бэлэмнэммит, түөркэлэммит эбэтэр бытархай гына кырбаныллыбыт моркуобу  лууктаан, помидордаан ыһаарылыыбыт.

• Хобордооххо мас арыытын сылытан баран торт дьапталҕаларын (төгүрүктэрин) ыһаарылыыбыт. Биир-биир, тус-туспа ууран сойутабыт, үрүт үрдүгэр уурдахха, тиэстэбит “тиллиэн” сөп уонна өр сойор.

• Сойбутун кэннэ хас биирдии дьапталҕа үрдүн майонезтыыбыт уонна ыһаарылаабыт тумабытынан сабабыт. Биир торт 5-6 дьапталҕа буолара табыгастаах.

Аспыт барыта буспутун кэннэ оҕолорбут бэйэлэрин илиилэринэн тутан-хабан астаабыт бүлүүдэлэрин сүрдээх кыраһыабай иһиттэргэ уурталаан, чэйдээһин буолла. Бу түгэҥҥэ кыргыттарбыт бүлүүдэни кыраһыайбайдык, табыгастаахтык ууруу, киэргэтии, иһит-хомуос, туттар тэрил ыраас буолуута хайдах курдук улахан суолталааҕын көрдүлэр-иһиттилэр. Манна Евгения Степановна ас астааһыныгар хаһаайка хайаан даҕаны баттаҕа хомуллуулаах, былааттаах уонна фартуктаах буолуохтааҕын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Кырдьыга даҕаны, оннук ээ, төһөнөн дьиэ хаһаайката чэбэр, чэмэлкэй, сэргэх, тупсаҕай туттунуулаах-хамсаныылаах да, соччонон ас-үөл даҕаны бэйэтэ ис-иһиттэн үллэ-балла буһар, минньигэс, тотоойу буолар. Ол – олох суруллубатах сокуона. Ону таһынан сатабыллаах хаһаайка үбү-харчыны сатаан дьаһайан, сааһылаан туттар буоллахха, аҥаардас биэнсийэҕэ да олорон “харах таһаарынан” баҕалаах киэргэллэргэ (оҕуруот киэнин) сылы быһа хайдах мунньалларын албаһын үллэһиннэ. Ол курдук кинилэргэ биир саамай көстүүлээх сиргэ турар харчы мунньар иһиттэрин көрдөрдө. Онно ол-бу араас атыылаһыыттан хаалбыт бытархай мунньуллан, сыл аайы биирдии, иккилии устуука баҕалаах киэргэллэрин атыылаһаллар эбит. Аны олор күн уотуттан өҥнөрө өлбөөрдөҕүнэ, Лидия Степановна абырахтаан, кырааскалаан, саҥардан биэрэрин кэпсээтэ.

Дьэ уонна түмүккэ тарҕаһыыга хаһан да буоларын курдук оҕолорбутугар астаабыт астарыттан амсайыыга диэн бэристилэр, ону таһынан кабачоктан буспут барыанньаны кэһиилээн ыыттылар. Иккиэн даҕаны оҕону иитиигэ үлэлээбит дьон бу күҥҥэ кэлбит кыргыттары төрөппүттэрин, аймахтарын даҕаны билэр буоланнар, ол туспа кэпсэтиини, сэһэргээһини, сэргээһини таһаарда.

Ити курдук күһүҥҥү кэм барахсан нуһараҥ, уоскулаҥ эйгэтигэр куустаран, уйгуттан сомсон, быйаҥтан бэриһиннэрэн, сылаас, сымнаҕас сыһыан сырдык сыдьаайыгар сыламнаатыбыт, ыалдьытымсах ыал кэрэ эйгэтин кынатыгар олорустубут, көлүөнэ ситимэ оҕолордуун бииргэ буоллубут.

Хаартыскалар: Ааптар тиксэриитэ