«Гииминнэр ийэлэрэ» Айтыыналыын кэпсэтии

Кинилэр ортолоругар биһигин ыйаабыт бэлиэ сириттэн тэлэһийбитэ үтүмэн кэм аастар да, күн сирин көрбүт, көччөх гынан көтүппүт тапталлаах Элгээйитигэр тапталын нохтолоох сүрэҕэр илдьэ сылдьар Г.Н. Иванова-Айтыына баара.

Галина Никитична – РФ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, эдэр көлүөнэни иитэн таһаарыыга, национальнай     оскуоланы саҥардан сайыннарыы кэнсиэписийэтин олоххо киллэриигэ сүҥкэн кылааттаах педагог. Уһуйааҥҥа сэбиэдиссэйдии сылдьан фольклору үөрэтиини киллэрбитин сэргэ, кырачааннарга биир бастакынан «Ньургун Боотур» олоҥхону оҕолорго үөрэтэн, олоҥхо туруортарбыт – эмиэ кини. Ону таһынан 1993 с. бэчээттэммит «Саха фольклора» (1993 с.) диэн методическай босуобуйа буолбут кинигэ ааптардарыттан биирдэстэрэ.

Оттон уонна, айар тыл абылаҥнаах эйгэтигэр сыстан, 15 кинигэлээх, элбэх ырыа, өрөгөй ырыа буолбут хоһооннордоох, 2 олоҥхолоох  өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр, биһирэнэр ааптар.   

Бу иннинэ илэ көрсөн кэпсэппэтэх буолан, тоҕоостоох түгэн тосхойбутун мүлчү туппатым:

– Галина Никитична, дорообо! Бороҕонтон анаан-минээн, аат ааттаан биир дойдулаахтаргын көрсө киирдиҥ дуу эбэтэр манна бааргын дуу?

– Дьэ, киирэн: ахтылҕаммын таһаара, дьоммун-сэргэбин көрө-истэ. Элгээйи нэһилиэгэ быйыл 255 сыла туолара – биһиги аймахха икки бүк бэлиэ түгэн. Хаан өбүгэбит Чохороон Киргиэлэй – Элгээйи нэһилиэгин олохтообут киһи, нэһилиэк бастакы кинээһэ. Ол да быһыытынан улахан суолтаны уурабыт. Элгээйим ыһыаҕар соторутааҕыта соҕус сылдьыбытым. Ыһыаҕа, биллэн турар, уруккута буолбатах, уларыйбыт. Бөһүөлэк үөһэ диэки өттүнэн тэнийбит этэ. Этэҥҥэ үлэлии-хамсыы олороллоруттан үөрэбин. Дойду барахсан – ахтылҕаннаах бөҕө буоллаҕа дии! Дойдубар тиийдэхпинэ хайаан да мусуойдарга сылдьан, сиһилии билсэн-көрсөн, саҥа тахсыбыт кинигэлэрбин бэлэхтээн кэлээччибин.

– Иккис дойду оҥостубут Уус Алдаҥҥар кийиит буолан кэлэн олохсуйбутуҥ ити гынан хас сыл буолла? Хас кинигэлэнниҥ? Быһата, бэйэҥ тускунан билиһиннэрэ түспэккин ээ?

– Уу, олох ырааттаҕа дии! 50-ча сылыгар чугаһаатаҕа. Кинигэм – 15.  Үлэбин бастаан уһуйаантан саҕалаабытым, онон, үлэм сүнньүнэн, бастаан кыра саастаах оҕолорго анаммыт суруйууларга ылсыбытым. Дьыссаакка нянечкаттан саҕалаан сэбиэдиссэй буолуохпар диэри, барыта холбоон 23 сыл үлэлээбитим. Ол кэнниттэн Бороҕоҥҥо «Уолан» гимназия аһыллыбытыгар интэринээт сэбиэдиссэйинэн киирбитим. Уолаттары, гендернэй, иитиигэ тус кылааппын киллэрдим диэхпин сөп. Салгыы Эбии үөрэхтээһин эйгэтигэр көспүтүм. Уопсайа 53 сыл үүнэр көлүөнэни иитиигэ үлэлээтим.

– Биир  киһи холугар кырата суох кэм!

– Дьэ, ол гынан баран, төһө да барыта үөрэхтээһин эйгэтэ буолбутун иһин, үлэлэспит тэрилтэлэрим тус-туһунан – уһуйаан, гимназия, эбии үөрэхтээһин – буолан, киһи бэйэтигэр бииртэн биир саҥа саҕахтары арыйарын быһыытынан, үлэлиир тыыныҥ уһаан биэрэр эбит.

– Олоҥхоҕо тиийэ суруйаҕын. Ити туһунан...

– Аныгы дьоҥҥо тоҕо эрэ олоҥхону мээнэ киһи ылсан суруйбат диэн өйдөбүл баар. Ол эрээри биһиги Элгээйибит, Сунтаарбыт саха төрүт култууратын тутан олорбут улуус буолар. Оннук эйгэлээх сиргэ иитиллибит, улааппыт буолан буолуо, миэхэ чугас курдук. Төрүттэрбэр олоҥхоһуттар бааллар, төрөппүт аҕам Никита Иванов да уран тыл ууһа этэ.

Манна Уус Алдаҥҥа кэлэн баран бастаан, оҕолорго анаан, тэттик кээмэйдээн суруйбутум. Оттон 2017 сыллаахха «Элэмэс аттаах Эрэли бухатыыр» олоҥхом баар буолбута. Онтубун кинигэ кынан, күн сиригэр көрдөрбүтүм.  Ол олоҥхобун билигин оскуола оҕолоро толороллор. Ону сэргэ «Олоҥхо дьиэтэ» ол олоҥхону туруоран, куукула тыйаатыра оҥорбуттара. Ол эбэтэр толору туһанылла сылдьар. Кинигэ таһаарыытын уустуга – үгэс курдук, үп-харчы тиийбэтэ. Хата, олоҥхо тахсара наадатын өйөөн, Уус Алдан улууһун култуураҕа управлениета уонна улуустааҕы Олоҥхо түмсүүтэ көмөлөспүттэрэ. Аҥаарын улахан уолум Алексей Иванов  уйуммута. Онтум дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалыы сылдьарыттан, олоҥхоҕо интэриэһи көбүтэриттэн үөрэбин.

– Галина Никитична, олох эрдэ, олоҥхо умнулла быһыытыйбыт кэмигэр, оскуолаҕа үөрэнэр кэмҥэр да буоллун, арай эйиэхэ: «Галина, эн олоҥхо суруйар буолуоҥ» диэбиттэрэ буоллар, итэҕэйиэҥ этэ дуу?

– Тута хоруйдуур уустук. Хос эбэм, араадьыйаҕа олоҥхо кэллэҕинэ, миигин ньилбэгэр көтөҕөн олордон, олоҥхону иһитиннэрэр буолара. Ол истэр олоҥхом эбэм туһунан истиҥ өйдөбүлү кытта тэҥинэн сылдьар курдук. Билиҥҥэ да диэри кулгаахпар иһиллэргэ дылы. Ол эбэтэр оҕоҕо иитиллибит эйгэтэ улахан быһаарар оруоллаах, ол сабыдыаллыыр быһыылаах диэхпин баҕарабын.

– Олоҥхо диэн бэрт уһун тыыннаах, хас да күн хоһуйуллар сүдү айымньы. Эйиэхэ олоҥхо тыла, уобарастара хайдах быһыылаахтык киирэллэрий? Оҕо иитиитин эйгэтигэр үлэ үгүс бириэмэни ылар, дьиэҕэ да кэлэн баран, онтугун олоччу умнан кэбиспэккин. Быһата, айымньылаах үлэҕэ хантан быыс, иллэҥ буларыҥ сөхтөрөр. 15 кинигэ – эттэххэ дөбөҥ.

Олоҥхоҕо Эбии үөрэхтээһин тэрилтэтигэр киирэн баран, үлэм арыый чэпчээбит, бириэмэлэммит кэммэр, ылыстаҕым. Арба, Уус Алдаҥҥа үһүс өрөспүүбүлүкэ таһымнаах Олоҥхо ыһыаҕа буолбута. Онно миигин сценаристар бөлөхтөрүгэр киллэрэн, ыһыах аһыллыытын уонна сабыллыытын сценарийын суруйууга үлэлэспитим.  Аан аартыкка киириини эҥин. Онно хоһооннорбуттан элбэҕи туттубуттара. Бу санаан көрдөххө, олоҥхоҕо ылсыым итинтэн ситимнээх быһыылаах.

– «Туох ааттаах Олоҥхо ыһыахтаан хааллылар, харчыны кутан!» диэн сөбүлээбэт дэгэттээх саҥарааччылар эмиэ бааллар. Ол гынан баран, ис иһигэр киирдэххэ, итинник тэрээһин суолтата, туһата-көдьүүһэ ийэ буорга үүнээйи сиэмэтин түһэриигэ холуохха сөп быһыылаах?

– Оннук. Уопсайынан да, саха – олоҥхото суох табыллыбат норуот. Олоҥхо –биһиги олохпутун толору хабан көрдөрөр, элбэҕи биэрэр сүдү айымньы. Ыһыахпыт биир оннук. Биһиги төрүт култуурабытын, сиэрбит-туоммутун, олохпут философиятын, аҕа ууһуттан саҕалаан төрөөбүт дойду көмүскэлигэр, патриоттуу иитиигэ тиийэ хабар диэххэ сөп. Олоҥхо иитэр-үөрэтэр хайысхата олус киэҥ. Онон олоҥхону ситэ-хото, дириҥник өйдөөбөт дьон эрэ утарыан сөп. Олоҥхону аахпыт, билэр, өйдүүр киһи оннук санаабат.

– Тоҕо үүнээйи сиэмэтигэр холоотуҥ диэ? 2027 сылга Олоҥхо ыһыаҕа Ленскэй оройуонугар буолуохтаах дии? Дьэ, туран, күн баччатыгар диэри саха тылын үөрэппэккэ сылдьыбыт тоҥ нуучча киһитэ билигин саха кэргэнин  көмөтүнэн сахалыы саҥарарга үөрэнэ сылдьар. «Олоҥхо ыһыаҕын хайаан да сахалыы саҥаран көрсүөхтээхпин», – диэн санааттан! Урут да син баҕарара үһү да, ылсыбакка сылдьыбыт.  Кэргэнэ Любовь Захарова дьарыктыыр. Кэргэнэ эрэ буолбакка өссө хас да киһи дьарыктанан эрэрин кэпсээн турар. Ону ити санаан кэллим.

– Олус үчүгэй дии! Олоҥхону суруйуум хайдах эрэ, этэргэ дылы, бэйэтэ киирэн кэлбитэ. Аны, суруйан бардыҥ да, утаппыттыы ылсан бараҕын: утуйаргын, аһыыргын да умнаҕын. Тыллара хайдах эрэ үөһэттэн кутулларга дылы буолар. Ону тутуу баттаһан, тута кумааҕыга түһэрэн иһиэххин эрэ наада курдук буолар эбит, үчүгэйдик табыллыах айымньы. Бастаан саҕалыырбар, эдэрбэр диэххэ, айар иэйии киирдэҕинэ эрэ суруйарым. Оттон билигин, ситэммин диэххэ дуу, дьон көрдөһүүтүнэн өрөгөй, бэлиэ түгэн ырыаларын айа үөрэнэн дуу, сакаас быһыытынан да суруйуохпун сөп.

– Өрөгөй ырыа буолбут хоһоонноргуттан сүрүннэрин ааттаталаабаккын ээ?

– «Азия оҕолоро» спорт оонньуутун киэнэ, «Дойдум миэнэ Уус Алдан»  диэн улуус култууратын өрөгөй ырыата, олорор Мүрү нэһилиэгим киэнэ, ону тэҥэ Эбии үөрэхтээһин тэрилтэтин, Муусука оскуолатын киэнин курдук араас тэрилтэлэр суруйтарааччылар. «Гииминнэр ийэлэрэ» (күлэр-Л.).

– Галина Никитична, астына-дуоһуйа быыстапка көрө сылдьар киһини аралдьыттым быһыылаах, онон уһаабаппын, хоруйдаспыккар махтанабын.