Евгения Васильевна – эгэлгэлээх эдэр саастарым мааны киэргэлэ

Мин Тобуруокаптары кытта алтыһыым аан бастаан Москубаҕа саҕаламмыта. 70-с сыллар ортолоругар Морис Торез аатынан омук тылларын институтугар үөрэнэ сылдьан көрсөн, аһара чугастык билсэн, ыаллаһан турардаахпын. Петр Николаевич Максим Горькай аатынан Литературнай институкка Саха сириттэн үөрэнэр устудьуоннарга куратордаан, преподавателлээн олорор кэмэ этэ. Устудьуоннар уопсайдарыгар киэҥ-куоҥ хоһу ылан, саха бастыҥ интеллигенциятын биир мааны бэрэстэбиитэллэрэ буолан олороллоро. Уопсай дьиэ уһун көрүдүөрүнэн сиэннэрэ Петя үс көлүөһэлээх бэлисипиэтин тэбэн элээрдэ сылдьан устудьуоннары күллэртээн, киһиэхэ бары аһара сөбүлэтэрэ. Дьиҥнээх эһээ-эбээ оҕото этэ.

Хаһан да кэллэххэ, Евгения Васильевна Сахабыт сирин сонунун үөрэ-көтө кэпсии тоһуйара, киирбит ыалдьыты сахалыы аһынан күндүлүү көрсөрө. Дойдутуттан тэйэ сылдьар киһиэхэ ип-итии ис миинэ, саҥыйахтаах алаадьы, күөрчэхтээх лэппиэскэ, дьэдьэн барыанньата – кинилэргэ мэлдьи баара, минньигэс да буолара...

Маны ааһан, бу эйэҕэс ыал эйгэтэ бэйэтэ дьиҥнээх Литературнай салон оруолун толороро. Сахабыт суруйааччыларын айымньыларын ырытыыттан саҕалаан, Сэбиэскэй Сойуус араас муннуктарыттан семинардарга, мунньахтарга кэлэ сылдьар сырыы аайы саҥаттан-саҥа, эдэр да, кырдьаҕас да, биллиилээх суруйааччылары кытта ирэ-хоро сэһэргэһии буолара. Судаарыстыба сайдар оҥкулун, олохпут уопсай тутулун ырытар мөккүөрдээх кэпсэтиилэри эмиэ манна аан бастаан истибитим. Дойду араас өрөспүүбүлүкэлэрин бэрэстэбиитэллэрэ – дьонтон атын, ураты майгылаах, уйан дууһалаах, чараас эйгэлээх поэттар, уран тыллаах, кыраҕы харахтаах, кэтээн көрөр айылгылаах биллиилээх прозаиктар, нууччалыы эттэххэ, сиэдэрэй майгылаах, умайа сылдьар темпераменнаах, атын, чаҕылхай дьону кытта алтыспытым – олоҕум бэйэтэ туспа, улахан уопута буолан хааллаҕа. Биир өттүттэн ыллахха, норуоттар доҕордоһууларын тыыннаах көстүүтэ – ити Тобуруокаптар көстүүнэйдэрэ этэ диэтэхпинэ, сыыспаппын. Айар куттаах дьон, хоһоон ааҕа-ааҕа, тылын-өһүн эрэ буолбакка, ис хоһоонун ырытыһалларын истэн, харахтара уоттанарын көрөн дуоһуйууну ыларым, устунан бэйэм эмиэ, сөҕөн-махтайан, онтон өрүкүйэн, хоһоон суруйуутунан үлүһүйбүт кэмнэрдээҕим. Ол онно, биллэн турар, кэпсэтиини көҕүлээччинэн, бастыҥ сэргээччинэн, уопсай сүрүннээччинэн үксүн Евгения Васильевна буолара. Сэргэх бэйэлээх сэбэрэлээх, мэлдьи истиҥ мичээрдээх, сэмээрдик мичилийбит харахтарынан эргиччи көрөттүү-көрөттүү, үөрэ-көтө остуолун тардан барар буолара, сэһэнин тардан кэбиһэрэ.

Оттон суруйааччылар, поэттар суохтарыгар түбэстэххэ, Евгения Васильевна кэпсэтиини иилээччи-саҕалааччы быһыытынан теманы тосту уларытан, кыргыттар интэриэстэригэр салайа тутара. Кэпсэтиибит үксүн аан дойду ыччаттара интэриэһиргиир боппуруостарынан буолара, ыччакка аналлаах сурунааллары тула муста түһэрбит. Дьэ бу манна Евгения Васильевна билиитин-көрүүтүн сөҕөрбүт, хантан, хайдах ити омук сурунаалларын буларын сөҕөрбүт. Ордук Парижтан кэлэр, билигин да олох сэдэхтик көстөр муода сурунааллара – Vogue, Glamour, Elle, немецтэр выкройкалардаах сурунааллара Burda Moden, буолаары-буолан, саамай сибиэһэйдэрэ киниэхэ мэлдьи баар буоларын дьиибэргиирбит. Ол саҕана омук сурунааллара, хаһыаттара дэҥҥэ эрэ көстөрө эбээт! Ити, холобур, Burda диэн сурунаал CCРС-ка олох хойут, 80-с сыллар саҥаларыгар  кэлэр буолбутун билэбин. Таҥас быһыытыгар-таһаатыгар, муодунай фасонугар тиийэ дуоһуйуохпутугар диэри ырытыһарбыт, ааһа баран, ол сурунааллар выкройкаларынан таҥас да тиктэн кэтэрбит, омук бүлүүдэлэрин да боруобалыырбыт. Саҥа тахсыбыт киинэлэр премьераларын устудьуоннар киинэ тыйаатырдарыгар сырса сылдьан көрөрбүт, ону Евгения Васильевна тэбис-тэҥҥэ ырытыһара, үксүн көрбүт буолан сөхтөрөрө. Ол саҕана ордук Франция комедияларын, саҥа үөдүйэн эрэр, бэл, Голливуд триллердэрин биһигини кытта ырытыһара. Москва курдук улахан мегаполис куоракка туох баар кэнники сонуннары Евгения Васильевна билбит, истибит буолара, тыйаатырдар хас биирдии премьераларын таһынан, ханна, туох быыстапката буола турарын эндэппэккэ билэрэ, ырытара, биһигини үөрэтэрэ. Дьокуускай куорат сонуннарын туһунан этэ да барбаккын, ханнык саҥа ырыаһыт баар буолбутун, ханнык саҥа ырыа тарҕаммытын эмиэ манна кэлэн билэрим. Биир тылынан эттэххэ, эдэр ыччакка култуурунай сайдыы биһигэ буолбут бу Тобуруокаптар дьиэ кэргэттэригэр киһи чахчы тардыһар этэ... Ону, хомойуох иһин, үөрэх быыһыттан нэһиилэ быыс булан ыйга биирдэ эмэ кэлэн барарым.

Үөрэхпин бүтэрэн кэлиибэр дьылҕам ыйааҕынан Үөһээ Бүлүүгэ, буолаары-буолан Нам дэриэбинэтигэр ананан тиийдим. Учууталлары кытта билсибитим, арай биир кэллиэгэм Саргылаана Петровна Наумова – Тобуруокап кыыһа диэн буолла. Кинини хайдах эрэ тутатына саамай чугастык ылыммытым, сотору чахчы дьүөгэлии сыһыаннаһан, дьиэлэригэр сылдьар буолбутум. Биллэн турар, Тобуруокаптар дьиэлэрин сүрүн киһитэ Евгения Васильевна буоллаҕа – дэриэбинэ аҕам саастаах дьахталларыгар улахан аптарытыат, кэрэ кэпсээннээх мааны дьүөгэ, үтүө сүбэһит. Мин оччотооҕуга Москва куорат таһыттан кэлбит, эмиэ саҥа, математика учууталынан ананан кэлбит кыыстыын бииргэ олорорбут, онон кэлии нуучча кыыһа Галина Васильевналыын Намҥа олохсуйарбытыгар, үлэлиирбитигэр күүс-көмө буолбут ыалынан эмиэ Тобуруокаптар буолбуттара. Эдэр учууталлар үлэбитин ыарырҕатар, ардыгар муунтуйар, дьоммутун ахтар кэмнэрбитигэр Евгения Васильевна санаабытын кынаттааччы, муударай сүбэһит буолбутун ама умнар үһүбүөт! Сотору-сотору тиийэн чэйдиирбит, Евгения Васильевна сылабаарыттан минньигэс үүттээх чэйи элбэхтик испиппит.

Арай биирдэ Петр Николаевич, тугу да эппэккэ, хас даҕаны хоһоону английскайтан сахалыы тылбаастыырбар көрдөстө. Мин ону тылбаастаан биэрбиппэр хайдах курдук үөрбүтүн күн бүгүҥҥэ диэри өйдүүбүн! Олох, өрө таҥнары хаама-хаама, «ити тоҕо да бэрдэй!» диэмэхтиир. Онтон дьэ бэйэтин хоһооннорун хомуурунньугун ылан көрдөрбүтүгэр, бэйэм да сөхтүм – поэт бэйэтин хоһооннорун подстрочнигынан сахалыыттан нууччалыы тылбаастаабыттар, ол тылбаастан аны английскайдыы тылбаастаммыт эбит. Ону кини төттөрү тылбаастаппыт. «Тылбааһа итинник чуоккай буолар эбит, ааһа баран, өссө тупсан, бэйэбэр өссө чугаһыыр эбит” диэн сөҕөн-махтайан, үөрүүтүттэн хараҕа ууламмытын көрөн бэйэм улаханнык долгуйбутум. Онтон сиэттэрэн хас да хоһоонун сахалыыттан тута английскайдыы тылбаастаан турабыт. Ол кэнниттэн олох хойут поэтесса Александра Григорьева-Сандаарыйа “Сиргэ хаамар таҥаратыгар" – Тобуруокапка аналлаах айар киэһэтигэр ол тылбаастары булан бэйэбэр аахтаран турардаах.

Ити курдук, саханы саха дэппит, сахаҕа киэҥник биллэр-көстөр кэрэ ыал киэргэлэ, туллар тутааҕа, дьиҥнээх сүрэҕэ, кута-сүрэ Евгения Васильевна Тобурокова Москваҕа олорор кэмнэрим биир саамай кэрэ-бэлиэ көстүүтэ, учууталлыыр бастакы күннэрим бигэ тирэҕэ буоллаҕа.

Любовь Егоровна Евсеева, СӨ үтүөлээх учуутала, «Лучшие учителя России- 2006» ПНПО кыайыылааҕа, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ Учууталлар учууталлара, «Педагогическая слава» мэтээл I истиэпэнин хаһаайына, «Дети Саха Азия», «Барҕарыы» стипендиата, Английскай тыл учууталларын Арассыйатааҕы-Америкатааҕы куонкурсун икки төгүллээх лауреата, Сунтар улууһун, Сунтаар нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина, Сунтаар улууһун үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ