ЭР ДЬОН ЫТААБАТ!

Сарсыҥҥы күнүгэр тыал намыраан, өрүскэ долгун син чуумпурбута. Оттуур сирдэригэр мотуорканан айаннаан тиийиэхтээхтэрэ. Уйбаанчык кинилэри биэрэккэ кэтэһэн, мотуоркатын көрө-истэ сылдьара. Өрүс уута сааскы халааҥҥа​ хаатыттан тахса сылдьыбыта. Билигин да ситэ түһэ илик, хара уута толору турар. Кытылга ууну кытта устан кэлбит тиит силистэрэ, арбахтара адаарыһан көстөллөр. Халлааҥҥа быһыттаҕас чараас былыттар оргууй усталлар. Күн үөһэ ойон, сылааһынан сырайар. Күөрэгэй ыллаан дьырылыыр, кэҕэ этэн чоргуйар. Куоталаспыт курдук атын кэҕэ хантан эрэ ​ хардаран, куккууктуура иһиллэр.

Уйбаанчык кинилэри ыраахтан көрөн билэн, утары хааман кэллэ, малларын сүгүстэ. Биир-биир таһан, мотуоркаларын толорон кэбистилэр. Оҕолор үөрэ-көтө кэккэлэһэ хаптаһын олбоххо олордулар. Тыалга үрдэрбэт гына халыҥ соннорун бойбоччу, ыга курданнылар. Ыттарын оҕотун моонньуттан кылгас быанан иилэн, мотуорка туорайыгар сөллүбэт гына ыйылыннары баайдылар. Ыстапаан Уйбаанчыктыын инники олбоххо олордулар. Өрүс салгына сирэйдэригэр саба биэрэр. Дөрүн-дөрүн кустар ууну таһыйан, көтөн тахсаллар. Онтон намтаан, кынаттара күн уотугар кылапаччыһан, үөс диэки тиийэн, түһэн кэбиһэллэр. Ыстапаан булчут киһи быһыытынан ымсыыра олордо. Чугас саата баара буоллар, эккирэтиһэн баран хаалыах эбит.

Киэһэлик халлаан эмискэ уларыйан хаалла. Хара былыт хойдон, тыалыран барда. Туолан турар өрүс долгуннуран, өрө ыһыллар. Кытылга охсуллан күүгэн аллар. Ардах түһэн ибиирэн киирэн барда, кэнникинэн күүһүрэн, таҥаһы-сабы сытытта.

– Мантан чугас үүтээн баар ээ. Тыал намырыырын кэтэһэ таарыйа, онно тохтоон, хонон ааһыахха эрэ, – диэн Ыстапаан саастаах киһи быһыытынан Уйбаанчыкка этэн көрдө.

– Эс, чугаһаатыбыт дии, сотору тиийиэхпит, – диэн саҥардыбата.

Үөскэ киириилэригэр өрүс уута дьалкылла бааллыран, тула хараҥаран хаалла. Мотуорка эһиллэ-эһиллэ көтөн, долгунтан долгуҥҥа ыстаҥалыыр. Ыстапаан кыргыттарын диэки хайыһан көрбүтэ – куттанан харахтарын быһа симэн, куустуһан баран олороохтууллар. Ыт оҕото, ыйылыы-ыйылыы, кирийиэҕинэн-кирийэн, муннун оҕолор атахтарын анныгар анньан баран сытар. Оҕолорун аһыннар да, хайыыр да кыаҕа суох. Ыксаабыт санааҕа, уһуннук да айаннаабыт курдуктар. «Сотору кытылга тиксэр инибит, ол үөс кэннэ өҕүллүүнү ааспыт киһи», – диэн Ыстапаан сымыһаҕын быһа ытыран, иһигэр «кутуйах хааман», ытырыктата олордо. Хаһан да куттамматаҕын куттанан, сүрэҕэ хамсаан кэлбитэ.

Эмискэ үөс ииригэ мотуорканы түөрэ охсон, эһэн кэбистэ. Бары сарылаабытынан ууга ыһыллан хааллылар. Ким ханан түспүтэ биллибэт үлүгэрэ. Өрө кыынньар үрдүк долгун киһи сирэйигэр-хараҕар саба ыһыллар, муннугар-айаҕар киирэн чачатар. Чэпчэки маллар күүстээх сүүрүк хоту устан, уйдаран бара турдулар. Сорох маллара тимирэн хааллылар. Мотуорка долгун быыһыгар сүтэ-сүтэ күөрэҥнээн, өрүс өҕүллүүтүгэр тиийэн, сүүрүккэ оҕустаран, сүтэн хаалла. Ыстапаан уолуйан, ууга мээнэ булумахтана түстэ. Оҕолорун хараҕынан көрдүү сатаата, ханна да көстүбэттэр. Ууга умсан ыла-ыла, хаһыытаан көрдө, туох да харда иһиллибэт. Илиитин-атаҕын ​ иҥиирдэрэ хамсаппат гына такыччы тардан бардылар. Халыҥ таҥаһа ууну оборон, ыараан, ыйааһыннана оҕуста, аллараа диэки тарда турар. Чачайан, сөтөлүгэр ууну дэлби иһэн, көхсө, түөһэ аһыйда. Күн уота кытаран көстө-көстө күөрэйэр. Күүстээх сүүрүктээх уу оборон ылардыы тимирдэр. Ыстапаан сибиниэс курдук ыараан, уу хараҥа далайыгар​ тимирэн иһэн, эмискэ өйдөнөн кэлбит курдук, күүһэ тиийэринэн харбаан, син үөһэ дагдайда. Уһун куруму саппыкытын устан көрдө да, кыаллыбата. Ыйааһын буолбут таҥаһын көҕүрэтээри, тимэхтэрин сүөрэ сатаата, тарбахтара бөҕүөрэн, истибэттэр. Сэниэтэ эстэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, харбаан булумахтанна, кытыыны былдьаста. Өрүс кытылыгар үүнэн турбут иирэ талахтар ууга бараннар, түллэҥниир долгун быыһыттан төбөлөрө быган, күөгэлдьиһэн ​ көһүннүлэр. Ыстапаан ол талахтарга сырата-сылбата эстэн, харбаан тиийдэ, тыын ыла сатаан, аҕылыы сытта. Онтон ыараан хаалбыт таҥастарыгар баттатан, нэһиилэ уйуттан, кытыл бадарааныгар сыылан таҕыста. Ити барыта көрүөх бэтэрээ икки ардыгар буолан ааста. «Бостуой истэммин!» – дии-дии, кыһыытыттан-абатыттан, сутуругунан бадарааннаах кумаҕы сарылыы-сарылыы охсуолаата. Хаана оҕуолаан ыалдьыбытыгар биирдэ тохтоото. Туран кэлэн, онон-манан көрүөлээн көрдө. Долгун өссө күүһүрэн, уу өрө ытылла оргуйар. Эмпэрэ кытылга охсуллан күүгэннирэр. Оҕолорун ыҥыран көрдө, Уйбаанчыгы санаан кэлэн, үөгүлүү сатаата. Оҕолорун сүтэрэн, өйүттэн тахсыбыт аҕа уолуйбута ааспакка, хараҕынан өрүс үөһүн диэки көрдүүрдүү көрүтэлиир. Таҥаһын бадарааҥҥа ыһаталаан баран, өрүскэ курданарыгар диэри сүүрэн киирэн, ууну таһыйар, умсан ыла-ыла хаһыытыыр. Туох да иһиллибэт, биллибэт...

Сүүрүгү батыһа түүнү быһа кытылы өрө-таҥнары хаамыталаан кэрийдэ. Арай биир сиргэ туох эрэ кыра мал ууга дагдайан, уста сылдьарын көрөн, сүүрэн киирдэ. Харбаан ылбыта – кыра кыыһын мала эбит. Суу иһигэр талах ынахтара бааллар... Оҕотун оонньуурдарын тутан олорон кумахха умса түһэн, бөтүөхтүү-бөтүөхтүү ытаата, өйүн сүтэрэн кэбистэ. Төһө өр оннук сыппытын ким да билбэт.

​Арай өйдөнөн кэлбитэ, сирэйин туох эрэ кэлэн сытырҕалыыр, ыарахан-ыараханнык тыына-тыына салыыр курдук гынар. Дьүлтэччи иһэн хаалбыт хараҕын аһан көрбүтэ – аарыма эһэ кэлэн турар эбит. «Сиир буоллаҕына сиэтин» диэн Ыстапаан эрдэттэн бэринэн сытта. Эһэтэ бэрт өр сытырҕалаан баран, «чэ, сыт» диэбиттии, оргууй аҕай хааман, ойуур диэки бара турда.

Хас да күнү быһа айаҕар ас укпакка, оҕолорун көрдүүрүн тохтоппокко хаамыталаата. Ардаҕы аннынан өрүс кытылын, эмпэрэ сыырын кэрийэ сырытта. Сороҕор бадараантан халтарыйан умса хоруйа түһэр. «Оҕолорум барахсаттар баҕар ханна эмэ кытыыга тиксэн, бааллара буолуо, үөн-көйүүр, бырдах сиэн буоратыа», – дии-дии иирбит киһи курдук ботугуруур, хаһыытыан күөмэйэ бүтэн, саҥата тахсыбат буолбут. Хайдах да итэҕэйиэн баҕарбат. Барыта куһаҕан түүл-бит курдук. Түүн утуйбакка, санаатыгар оҕо саҥатын иһиллиир. Аччык иһэ курулаан, эмиэ өйүн сүтэрэн түҥ-таҥ барда. Ханна эрэ сууллан эрэрэ, сүтэн хаалла...

Өйдөммүтэ, суоруу мастан оҥоһуллубут кыараҕас үүтээҥҥэ сытар эбит. Остуолга хоруорбут чаанньык, сууйуллубатаҕа ырааппыт кирдээх иһит-хомуос көстөллөр. Түннүккэ чүмэчи тоорохойо сытар. Оронтон саҥа өндөҥнөөн истэҕинэ, таһырдьаттан саастаах киһи киирэн кэллэ. Үүтээн аана ситэ сабыллыбакка аппайан хаалла. Онон көрдөххө – күн ортото быһыылаах.
– Хайа, бу хайалара бачча ыраах муна-тэнэ сылдьаҕын? – диэн оҕонньор билбэт киһитин бэрт кытаанахтык, сөбүлээбэтэхтии ыйытта. Ыстапаан хатырбыт уоһун кирдээх ытыһынан саба туттан, көхсө ыгдаҥнаан барда. Быһыта-орута да буоллар, туох иэдээҥҥэ түбэспитин кэпсии сатаата. Ол кэпсээниттэн оҕонньор тымныы уунан саба ыстарбыт курдук этэ «дьар» гына түстэ.
– Иллэрээ күн биир ууга түспүт киһини булбуттар үһү диэни истибитим. Уонна кими да булбатахтар... Чэ, эн аһаа, чэйдэ ис, бу сарсыарда буһастыбыт хааһым тобоҕо баар, мантан сиэн сэниэтэ киллэр, – дии-дии оҕонньор тымныы чэйи ылтаһын куруускаҕа кутта, хойуу хааһыттан баһан Ыстапаан иннигэр үҥүлүттэ.

Нөҥүө күнүгэр Ыстапааны оҕонньор мотуоркаҕа олордон бөһүлэккэ илдьэн биэрдэ. Киэһэ хараҥарыыта тиийдилэр. Оҕолор ууга былдьаммыттарын туһунан бөһүөлэккэ бары истэн, туспа аймана олороллор эбит. Бэйэлэрин күүстэринэн ууну булкуйа сатаан, Уйбаанчык өлүгүн эрэ булбуттар.

Ити быһылаан кэнниттэн Ыстапаан бөһүөлэктэн көспүтэ. Ханна да барбытын ким да билбэт, ууга тааһы бырахпыт курдук сүтэн хаалбыта...

Самаан сайын барахсан сатыылаан турар кэмэ. Күөх чараҥ суугунас солкоҕо сууланан, ситэн-тупсан турар. Ханна эрэ кэҕэ этэн чоргуйар, күөрэгэй ыллаан дьырылыыр. Чуумпурбут өрүс холкутук устан, барытын мэлдьэспиттии​ мэндээрийэ сытар...

* * *

Арай мин чугас ыалым эргэ дьиэтин таһыгар Марба ыйылыыра иһиллэр. Ыстапаан талах ынаҕын туппутунан умса түһэн сытан хаһыытыыра дууһабын ытатар. Мин онно кинини уоскута сүүрбэппин. Билэбин – кини олоҕо ыарахан. Оннук түгэҥҥэ сүрэҕим ытырыктатан ылар, тэҥҥэ кыланыан баҕарар... Эр дьоннор ытаабаттар диэн туттунабын…

Иннин манна аах