ЭР ДЬОН ЫТААБАТ!

Бөһүөлэккэ ​ хаһан, хантан кэлэн олохсуйбутун да билбэттэр. Арай куруук баарын курдук баар. Күн аайы өрүс кытылыгар​ киирэн, өрүс харсыһар долгуннарын, устар сүүрүгүн өөр да өр, хамсаабакка, одуулуу олорор буолар. Онон күнэ бүтэр курдук.​ Олохтоохтор бары «айылҕа атаҕастаабыт киһитэ» дииллэр. Ол да иһин буоллаҕа буолуо, «Чучунаа» диэн ааттыыллар. Дьиҥнээх аатынан субу диэн ким да ааттаабат. Биирдэ эмэ дьиэтигэр оһох иннигэр олорон, талах ынахтары оҥорон букунайар. Ардыгар, тыынын таһааран, күүлэтигэр тахсан дуу, эбэтэр өрүс кытылыгар умса түһэн олорон дуу, ис-иһиттэн абатыйан хаһыытыыр идэлээх. Ол ону иһиттэхпинэ мин эрэ өйдүүбүн, аһынабын. Дууһа кыланыыта... Эр дьоннор ытаабаттар! Тулуйаллар! Мин онно кинини уоскута сүүрбэппин. Билэбин кини олоҕо ыараханын. Оннук түгэҥҥэ сүрэҕим ытырыктатан ылар, тэҥҥэ кыланыан баҕарар...
Хаһан эрэ эдэригэр ыал буолан ойоҕунуун дьон тэҥинэн эргэ дьиэлэнэн, киһи ымсыырбат ыттанан, оҕолонон олорбута. Аҕыйах киһилээх​ дэриэбинэ уһугар Сэбиэт хаалбыт дьиэни булан биэрбитэ. Бу урукку өттүгэр дьон кирин-хоҕун суунан ааспыт баанньык дьиэтэ этэ. Ону таһынан тоҥон өлбүт дьону эмиэ манна ириэрэн, сууйан, аннараа дойдуга атаараллара. Саҥа ыал буолбут дьон кэлэр-барар сирдэрэ суох буолан, уһун сылларга ​ сииги иҥэрбит сыттаах, хараҥа дьиэҕэ өр олорбуттара.

Туонньа барахсан сылын ахсын мөҕүттэрэ элбээбитэ: Ыстапаан курдук улахан мас ууһа киһи бас билэр дьиэтэ суоҕуттан, дьоҥҥо босхо кэриэтэ дьиэ тутан биэрэриттэн, санаата оонньуура. Хайыай, дьахтар киһи дьон саҥа дьиэлэнэригэр ымсыырара. Бэйэтин күүһүнэн дьиэтин хара истиэнэтин сылын аайы эргэ хаһыаттарынан сыбаан, тупсара сатыыра. Хата, ону оҕолоро сирбэт этилэрэ. Истиэнэ хаһыатын суруктарынан ааҕарга үөрэммиттэрэ саарбаҕа суох этэ. Дьиэ биир киэргэлэ – быылтан саһаран хаалбыт араадьыйа. Кини саҥатынан ыал уһуктара, үлэҕэ барара, оскуолаҕа ыксыыра. Сорох ардыгар олоҥхо дуу, норуот ырыата дуу кэллэҕинэ, дьиэ иһэ чуумпура түһэрэ. Кырдьаҕас өттө сэҥээрэн, олох маска олорон​ истэллэрэ. Оҕолор кутталларыттан орон анныгар саһан «дьылыс» гынан хаалаллара. Санааларыгар, итирик киһи ыллыырыттан туох да итэҕэһэ суох курдук буолара.
Ыстапаан кэргэнэ Туонньа сүрэҕинэн оҕо эрдэҕиттэн мөлтөхтөөҕө. Улаханнык куттаннаҕына, соһуйдаҕына, уҥан хаалар эмтэммэт ыарыылааҕа. Кэлиҥҥи кэмҥэ сотору-сотору балыыһаланар буолбута. Хас балыыһаҕа киирдэҕин аайы, Ыстапаан эрэйдээх таҥараттан көрдөспүтүнэн хаалаахтыыра. «Уонна аны өрүттүбэтэ буолуо дуу?» диэн ыар санаата баһыйан, сүрэҕэ аһыйбахтаан ылара. Кэлиҥҥи кэмҥэ тоҕо эрэ аанньа аһаабат-сиэбэт буолан хаалбыта. Түүннэри-күннэри хотуолаан, сэниэтэ эстэн, кубаҕай бэйэтэ аны саһаран барбыта. Кэлин биллибитинэн, быарынан саһарардаан ыалдьыбыт, онуоха эбии хат буолан улаханнык ыарырҕаппыт эбит. Инньэ гынан Туонньа сайыны быһа балыыһаҕа сыппыта.

Күһүөрү, икки кыыс кэнниттэн, күүтүүлээх уолланан, мэктиэтигэр, дьиэ иһэ кытта сырдаабыкка дылы буолбута. Кыргыттар тула көтө сылдьан оҕолорун көрсөллөрө, таҥас сууйсаллара. Аҕалара күн иллэҥэ суох буолбута. Хара тыаны кэтэн булт соноругар сылдьара. Арыт-ардыгар​ былаанын толорор кыһалҕатыгар ыйы-ыйдаан «сүтэн» хаалара. Оччоҕуна дьиэ ис-тас үлэтэ улахан кыыска сүктэриллэрэ. Ыарахан үлэттэн иҥнэн турбат үлэһит кыыһы дьон туораттан көрөн сөҕөрө, хайгыыра.

Ыстапаан уолланан, санаата көнөн, саҥа дьиэ маһын көрө таарыйа, аара Хоспохтооххо олорор соҕотох эмээхсиҥҥэ дэриэбинэ сонунун кэпсээри, сынньанаары тохтообута. Эмээхсин табах сөтөлүн чалахайыгар харан хахсыйа-хахсыйа, көхсүн этитэ олорон, сэҥээрэн истибитэ. Хамсатын соппойдоҕун ахсын аһыы сытынан аҥылыйара. Ити күн тыалыран, тибии түһэн, Ыстапаан манна хонон баран, сарсыарда тыал уҕараатаҕына дьиэлиэх курдук санаммыта.

Түүнү быһа баттатан, эргичиҥнээн утуйбакка эрэйи көрбүтэ. Эмээхсин мунна хаһыҥыраан «байҕалга тиийбитэ». Сарсыарда хайыы үйэ оһох оттуллан ырааппыт этэ. Эмээхсин хойуу чэйин сыпсырыйа олорон: «Түргэнник дьиэлии оҕус, дьонуҥ табыллыбакка олороллор», – диэн сүрэҕин хайыппыта. «Тугу эппитэ буолла?» диэн өйүн-төйүн да булбакка ууга-уокка түһэн Ыстапаан сүр түргэнник хомунан, сатыы дойдутун диэки түһэ турбута.

Тоҥуу хаарынан өр хааман, аара сиргэ хонон, дьиэтигэр киирэн кэлбитэ –Туонньа оҕотун үрдүгэр бүк түһэн, уйа-хайа суох хараҕын уутунан сууна олороро... Ыстапаан атаҕар уйуттубакка, байааттаҥнаан тиийэн, хараҕын уутун хаһыйа-хаһыйа, салҕалас илиитинэн сойбут оҕотун көтөҕөн ылбыта. «Туонньа, оҕобут хайдах буолла?» – дии-дии оргууй сахсыйан көрбүтэ, бөһүйэн эрэр оҕоттон тымныы эрэ биллэрэ... Оҕотун көтөхпүтүнэн тобуктуу түспүтэ. Сыллыы-сыллыы: «Оҕом сыыһа, сыта билигин да баар ээ...», – дии-дии кууһан олорон, хараҕын уутунан сууммута, ый-хай барбыта...

– Оо, хара кырыыстаах, туох аньыыбар-харабар таҥнары кыраатыҥ?! – диэн хабарҕата хайдарынан​ хаһыытыан, туох эрэ кытаанах тыынын бүөлүү түһэн, саҥата тахсыбата. Дьиэ иһэ кураанахсыйан, тымныы салгынынан аргыйан тэҥҥэ ытаспыта... Ыстапаан үс түүннээх-күн өйө-төйө суох сылдьан, оҕотун хоруобун оҥорбута. Халдьаайы үрдүгэр тоҥ буору эт илиитинэн хаспыта уонна, хоруоптаах оҕотун кыбыммытынан, тоҥ хаһаа дьиэттэн тахсан барбыта...

Ол кыһын ыал олоҕо алдьанан, аһыы ууга охтубута, дьиэ-уот, оҕо-уруу хаалбыта. Итирик дьоҥҥо аан аһаҕас буолбута...

Эмдэй-сэмдэй кыргыттар төрөппүттэрин аһыыларын өйдүүллэрэ. Ордук улахан кыыс үлэтэ элбээбитэ: балтын аһатан, таҥыннаран, уокка оттор маһын тыаттан соһон аҕалан, оһоҕун отторо. Арбайбыт уһун түүлээх биир ыттаахтара. «Марба» кэпсээни сөбүлээннэр, Марба диэн ааттаабыттара. Олус өйдөөх ыт этэ. Киһи барыта имэрийэн ааһар сымнаҕас барахсана.

Сааскы күн уһаан, оҕо аймах таһырдьа оонньуур кэмигэр, экспедиция нууччалара бөртүлүөтүнэн сыбыытыыллара элбээбитэ. Ол аайы чугас олорор оҕолор бары сүүрэн тиийэн, бөртөлүөтү көрөллөрө. Кэлин лүөччүктэри барыларын кэриэтэ ааттарынан билиэх курдук буолбуттара. Биирдэ Марба сүтэн хаалбыта, көрдүү сатаан булбатахтара. Оннук хас да ый ааспыта. Арай саас биир кыра бөртүлүөттэн арбайбыт түүлээх ыт ыстанан түспүтэ уонна дьиэлэр диэки сүүрэ турбута. Марба эбит этэ. Оҕолор ыттарын билэн үөрүү бөҕө. Баайа охсон аһатан, имэрийэн, аны босхо ыытыа суох буолан олордохторуна, биир лүөччүк тиийэн кэлэн, «ыккытын 50 солкуобайга атыылааҥ» диэн хаайбыта. Оҕолор биэрбэтэхтэрэ.

Күн-дьыл ааһан истэҕин аайы ыал күннээҕи үлэҕэ мискиллэн, оҕолорун сүтэрбит аһыылара арыыйда мүлүрүйэргэ дылы гыммыта. Туонньа барахсан сүрэҕин ыарыыта бэргээн, субу-субу балыыһаланара. Эмтэнэ сатаан баран, кыһын өлөөхтөөбүтэ. Ыстапаан кэргэнэ быстар күнүгэр ыраах сылдьара. Саатар, бу сиртэн арахсан барар күнүгэр түөһүгэр сыстан, бырастыыласпакка хаалбытын кэмсинэрэ. Хайдах эрэ хаһан да дьиэтин-уотун быраҕан, ханна да барыа суох курдук саныыра. Ону баара, букатын төннүбэттии барбыта. Оҕолор барахсаттар бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэ үөрэммиттэрэ. Оттон Ыстапаан хара үлэһит киһи дьиэҕэ дэҥҥэ эрэ көстөрө.

Биир сайын оҕолорун илдьэ оттуу барар буолбута. Оттуур сирдэрэ бөһүөлэктэн ыраах буолан, сайыны быһа аһыыр астарын-таҥастарын барытын булунан, бырдах эмигэр тиийэ атыылаһан, чөмөхтөөбүтэ. Кыргыттарыгар анаан саҥа икки кыраабылы оҥоро охсубута. Бэйэтигэр икки хотуурдааҕа, биир уһун уктаах атырдьахтааҕа. Онон оттуур тэриллэрэ бэлэм буолбутун курдук санаабыттара. Кыра кыыһын көрдөһүүтүнэн уонча талах ынаҕы кыһан оҥорон биэрбитэ. «Ынахтара» сорохторо – ала, сорохторо эриэн ойуулаах буолбуттара. Кини талах оонньуурдарынан ол киэһэни быһа оонньообута. Аҕатын диэки махтаммыттыы сүрдээх сымнаҕастык көрөн ылара. Уонна оонньуурдарын кичэйэн, туспа суулаан, бэйэтин малларыгар уган кэбиспитэ.

(Салгыыта бэчээттэниэ)