Эндокринология кыр өстөөҕө – аһара уойуу

Роза Петровна эндокринолог-диетолог идэтинэн үлэлээбитэ 13 сыл буолбут, билигин Онкология балыыһатыгар уонна чааһынай клиникаҕа үлэлии сылдьар.

Кини этэринэн, эндокринолог быраас диэн наһаа элбэх ыарыыны көрөр специалист: 1-кы уонна 2-с тииптээх саахардаах диабет, преддиабет, щитовиднай быччархай, зоб, узловой зоб, гормоннар ыһыллыылара, дьахтар төрүүр-ууһуур уорганнарын ыарыылара, бүөр үрдүнээҕи быччархай үлэтин кэһиллиитэ, о.д.а. 

Ону таһынан кини диетолог быһыытынан ас көрүнэргэ үөрэтэр. Битэмиин тиийбэт буоллаҕына, эмп аныан сөп.

ЭНДОКРИНОЛОГКА ХАҺАН ТИИЙЭБИТ?

- Ханнык ыарыы сибикилэрэ баар буоллахтарына эндокринологка тиийиэхтээхпитий?

- Наар утуктуу сылдьар, баттаххыт түһэр, дарбайар буоллаххытына, эмискэ аһара ырдаххытына, сүрэххит сэлибириир, утуйбат буолан хааллаххытына, утатан тахсаҕыт, тамаххыт хатар, уу бычылыйан тахсыар диэри тиритэҕит, аһара уойуу бардаҕына, дабылыанньа аһара түһэр-тахсар буоллаҕына, дьахтар ыйдааҕыта ыһылыннаҕына, тириигит хаачыстыбата уларыйдаҕына, айаххыт тулата хайыта бардаҕына, тириигит быһыта барар, бээтинэлэнэр буоллаҕына – маннык сипмтомнар үөскээтэхтэринэ эндокринолог бырааска тиийиэхтээххит.

- Гормон ыһыллыыта үксүн туохтан буоларый?

- Уопсайынан,  араас төрүөттэээх буолар. Киһиэхэ төрүөҕүттэн баар буолуон сөп, ол аата ийэ иһигэр сылдьан оҕо сыыһа сайдар, ол түмүгэр гипотериоз буолуон сөп, бүөр быччархайдара үлэлээбэт буолуохтарын сөп.

Улахан дьоҥҥо 2-с тииптээх саахардаах диабеттан гормон ыһыллыан сөп. Сахаларга углеводу уларытан оҥорор ген суох, ол иһин наһаа элбэх углеводтаах аһы сиир буоллахха, 2-с тииптээх саахардаах диабекка тиийиэххэ сөп.

1-кы тииптээх саахардаах диабет – генетическэй ыарыы. Кыра эрдэхтэриттэн эбэтэр эдэр дьон ыалдьаллар. 

Гипотериоз диэн щитовиднай быччархай ыарыыта эмиэ гормоннар ыһыллыыларыгар тиэрдэр. Онкологияҕа үлэлиир буоламмын көрдөхпүнэ, химиотерапия кэнниттэн бу ыарыы буулуон сөп.

Дьуот тиийбэтиттэн тиреотоксикоз буолуохтарын сөп. Дьуот тиийбэт буоллаҕына щитовиднай быччархай үлэлээбэт буолан хаалар эбэтэр аһара элбэх гормону оҥорон таһаарар буолан хаалар. Ол аата дьуот тиийбэтиттэн гормон аһара элбиэн эбэтэр төттөрүтүн гормон тиийбэт буолуон сөп. 

АҺАРА УОЙУУ ТУҺУНАН

- Аһара уойуу билигин наһаа элбээтэ. Тоҕо уойарга барабытый?

- Аһыыр аспыт олоччу уларыйда. Былыргы сахалар белок уонна сыа астаах, ону кытта элбэх хамсаныылаах, эт-сиин өттүнэн хара үлэлээх олохтоох эбит буоллахтарына, билиҥҥи саха олоҕо элбэх хамсаныыта суох, үлэтэ офис кириэһилэтигэр, аһа үксэ углеводтан турар буолла. Хамсаммат буолууну гиподинамия диэн ааттыыбыт – хамсаммат буоллахха, уойуу тохтообокко салҕанан бара турар. Маныаха дьэ, диетолог көмөлөһүөн сөп.

Ас хаачыстыбата мөлтөҕүттэн араас дефициттэр үөскүүллэр, битэмиин тиийбэтэ элбэх. Маны эмиэ бырааска көрдөрөн, быһаартаран эмтиэххэ сөп.

- Уойууну утары ананар аныгы эмтэри, укуоллары туох дии саныыгын?

- Ити саҥа молекулалар арыллыбыттара. Холобур, семаглутид диэн. Кинини Америкаҕа “оземпик”, биһиэхэ “семавик” эҥин диэн ааттыыллар. Өссө биир молекула – “тирзепатид”, киниэхэ олоҕуран “седжаро”, “тирзетта” диэн эмтэр баар буоллулар. Бу саҥа молекулалар, дьиҥэ, 2-с тииптээх саахардаах диабеты эмтииргэ айыллыбыттара. Ол кэнниттэн эбии үөрэтэн, дьон туһаналларын кэтээн көрөн, дьон 20-30 кг түһэриэн сөбүн билэннэр, аһара уойууну утары туттар буолбуттара.

Аһара уойуу (ожирение) наһаа куһаҕан ыарыы. Киһиэхэ наар сүһүрүү (воспаление) баар буолар, ис уорганнар сыанан бүрүллэллэр, сүһүөххэ сабыдыаллаах. Онон бу молекулалары арыйан, дьон доруобуйатын көннөрөр кыахтанна, 2-с тииптээх саахардаах диабет ремиссияҕа барар – дьон ыран саахардара түһэн хаалар.

Ол эрэн бу эмтэринэн мээнэ укуолланар көҥүллэммэт, быраас барытын көрөн, чинчийэн эрэ баран аныыр, ырысыабынан эрэ атыыланар эмтэр.

ТИИЙБЭТ ЭТТИКТЭРИ ТОЛОРУУ

- Наар сылайа сылдьар турукка киирии (хроническая усталость) диэн баар. Ардыгар сынньалаҥ да туһалаабатаҕына, психотерапевт буолбакка, эндокринолог наадатын хайдах өйдүүбүт?

- Эппитим курдук, аһылыкпыт уларыйан хаалла. Дьон тута сылдьан аһыыра үксээтэ, ас астаныахтарын кэриэтэ “доставкалары” сакаастыыллар. Бары минньигэс саахардаах, гаастаах утахтары ыраас уутааҕар ордорор буоллулар. Ол иһин хас иккис киһи битэмииннэргэ, белокка дефициттэрдээх буолар.  

Д битэмиин тиийбэт, щитовидка үчүгэйдик үлэлээбэт буоллаҕына, депрессияҕа тиийиэххэ сөп.

Сатаан сынньаммат, наар сылайа сылдьар киһи анаалыс туттаран туга тиийбэтин билиэн наада. Онтон ол дефициттэрин толорбутун да кэннэ туруга көммөтөҕүнэ, психиатрга эбэтэр психотерапевка көрдөрүөххэ сөп.

- Д битэмиини үлүбээй атыылаһан сиир сөп дуо?

- Саха сиригэр Д битэмиин тиийбэтин урут-уруккуттан билэбит. Сайыммыт кылгас, сайын сыгынньах сылдьыбаппыт, күнтэн харыстанабыт, ол иһин сайын тириибитигэр Д битэмиин үөскээбэт да буолла. Д битэмиини сылы эргиччи иһиэххэ наада.

Д битэмииҥҥэ анаалыс туттаран баран дозатын талабыт. Хайа эрэ кэмҥэ иһэн баран эмиэ анаалыс туттарабыт, онтон көммүт буоллаҕына, Д битэмиин сэрэтэр дозата син биир ананар.

Д битэмиин таһымын билэр анаалыһы кэмиттэн кэмигэр туттарыллыахтаах дии саныыбын. Холобур, киһи ыарыйдаҕына, олохтон охсуу ыллаҕына бу битэмиин таһыма тута түһэн хаалар.

Ол эрээри билигин наһаа улахан дозалаах БАД-тары күн аайы сиир буоллулар (холобур, дьоппуоннар битэмииннэрин аҕалаллар, араас сетевой хампаанньалар бааллар) – оннук табыллыбат. Д битэмиин аһара элбээтэҕинэ тымырдарга кальциноз буолар – тымырдарга кальций үөскүүр, ол сүрэх, тымыр ыарыыларыгар тиэрдэр.

ЭТТЭН, ҮҮТТЭН АККААСТАНЫМАҤ

- Аны туран эттэн аккаастаныы (вегетарианство) баар буолла. Сорох оҕо эти, балыгы олох сиэн баҕарбат. Эндокринология өттүнэн бу хайдаҕый?

- Диетолог быһыытынан вегетарианствоны олох өйөөбөппүн. Биһиги организмытыгар хаһан баҕарар белок наада. Аны туран эттэн ылар белокпутун үүнээйи белогунан солбуйуохпутун баҕардахпытына наһаа элбэҕи сиэхпитин наада буолар.

Вегетарианец буолуу Саха сирин усулуобуйатыгар, айылҕатыгар барсыбат. Биллэн турар, дьон бэйэтэ быһаарынар. Үүнээйи белогун вегетаринаецтар сатаан элбэҕи сиэбэттэр, ол иһин эмиэ дефицит үөскүүр.

Киһи килиэккэлэрэ белоктан тураллар. Белок тиийбэтэҕинэ доруобуйа улаханнык айгырыыр – аһара ырыы буолуон сөп, саркопения – быччыҥ барыта уулар, ол кэнниттэн остеопороз – уҥуох кэбириир.

- Үүт, үрүҥ ас буортулаах диэччилэр эмиэ бааллар. Үрүҥ астан аккаастаныы туох содуллаах буолуон сөбүй?

- Үүт ас оһоҕоско киирэн сытыйар, буорту буолар эҥин диир дьон баар буоллулар. Маны сымыйа диибин.

“Непереносимость лактозы”, “лактазная недостаточность” диэн туруктар бааллар, ол аата бу киһи үүт аһы сатаан буһарбат буолан хаалар, оннук эрэ түгэннэргэ үрүҥ аһы тохтотуохха сөп. Улахан дьоҥҥо “лактазная недостаточность” диэн ыарыы үрүҥ аһы сиэбэт буолан хааллахтарына, ферменнэрэ эмиэ аҕыйыырга барар, ол иһин бу ыарыы үөскүүр. Үүт аһы сии сылдьыахха наада.

Үрүҥ аспытыгар кальций баар – бу уҥуохпутугар олус наадалаах эттик. Үүт аһы сатаан аһаабат буолбут дьон кальцийы эбии сии сылдьыахтарын наада. Киһи хантан эрэ син биир кальцийы ылыахтаах.

ШЛАКТАРТАН ЫРААСТАНАР НААДАТА СУОХ

- “Биохакинг” туһунан санааҥ. Организмы битэмииннэринэн, БАД-тарынан хаалыыллар, саҥардаллар... Төһө туһалааҕый?

- Билигин “биохакинг”, чахчы, наһаа муода буолла. Биир американец биохакинг ньымаларын барытын туттубут этэ, бэл, бэйэтин уолун хаанын тымырыгар куттар – ол эрэн улаханнык туһамматах.

Дьиҥэ, чөл олоҕу тутуһан, арыгыттан, табахтан аккаастанан, кэмиттэн кэмигэр анаалыс туттаран көрүнүүнү биохакинг диэххэ сөп. Араас ыарыылары эрдэттэн сэрэтэбит, салгыы ыалдьыбат гына дьаһанабыт, аспытын көрүнэбит.

Битэмиин тиийбэтэ туохтан буоларый? Куһаҕаннык аһыыгыт. Дабылыанньа тоҕо тахсарый, холестерин үрдүүрүй? Аһара уойууттан, хамсаныы суоҕуттан.

Ол иһин киһи бэйэтэ бэйэтигэр кыһаллан, доруобуйатын көрүнэр буолуута “биохакинг” диэн аатаныан сөп дии саныыбын. Холобур, Д битэмини иһии ноор араагын сэрэтии буолар.

- Аны детокс туһунан санааҥ. Шлактартан, куһаҕан эттиктэртэн, паразиттартан ыраастаныахтаахпыт дииллэр.  Сетевой хампаанньалар бары детокс куурустаахтар. Детокс чахчы наада дуо?

- Детокс туһунан быһаарарга биири этиэххэ наада, токсиннар даҕаны, шлактар даҕаны доруобай киһиэхэ үөскээбэттэр. Шлак таас чоҕу таҥастыыр собуоттарга эрэ баар буолар.

Паразиттары утары үлэлиир эмтэри иһэн оһоҕос микрофлоратын уларытан кэбиһиэххэ сөп. Ол иһин маннык “антипаразитарка” эҥин диэн эмиэ оҥоһуллуо суохтаах.

Тугу да ыраастана сатаабакка, көннөрү ыраас ууну иһэ сылдьыахтаахпыт.

ДИАБЕТТААБАТ ТУҺУТТАН АСКЫТЫН КӨРҮНҮҤ

- Билигин саахардаах диабеттаах киһи наһаа элбээтэ. Диабет эминэн эмтэнэр дуо? Бу ыарыыны хайдах сэрэтиэхтээхпитий?

- 2-с тииптээх диабет тоҕо элбээтэ? Аһара уойуу элбээбититтэн. Уойуу хаһан баҕарар бэйэҥ килиэккэлэриҥ инсулины билбэт буолалларыгар тиэрдэр. Ол иһин глюкоза хааҥҥа өр сылдьар. Саахар үрдээбэтин туһугар элбэх хамсаныы, хаамыы наада.

30 саас кэннэ киһи быччыҥын сүтэрэн барар. Ол иһин дьарыктыахха наада.

Азиаттарга висцеральнай сыа (искэ үөскүүр сыа) дэбигэстик үөскүүр. Генетика өттүнэн сахалар углеводу сатаан иҥэриммэттэр. Ол иһин биһиги аһылыкпытыгар углевод аҕыйах буолуон наада. Өбүгэлэрбит кыһыннары-сайыннары үлэлээн тахсаллар этэ, оннук хамсаныы наада.

Саахардаах диабет удьуорунан бэриллиэн сөп. Бу ыарыыны сэрэтэр туһуттан аспытын көрүнүөхтээхпит, хамсана-имсэнэ сылдьар наада. Диспансеризацияны ааһан саахар, холестерин таһымын хонтуруоллуу сылдьыахтаахпыт.

Саахардаах диабет киһиэхэ олохсуйан хаалар ыарыы. Ол эрэн ремиссияҕа, ол аата хонтуруоллуур турукка сылдьыахха сөп. Ыйааһыннарын көҕүрэтэн, дьон диабеттарын хаптаталлар.