Эн кэпсиириҥ...

Ас амтаннааҕын астыырыҥ, булугас да этиҥ. Булчут буолан кыылга-сүөлгэ чугаһыҥ, ыт-куоска дьиэҕэ хайаан да баар буолуохтаах курдуга. Сүөһү ииттэн эбинэрбит.
Өссө эн аргыый аҕай кэпсиириҥ: уруккуну-хойуккуну, доҕотторгун, дьонноргун, булт-ас умсулҕанын...

Оттон бүгүн билиһиннэриим.

Хаанча – Халыма булчута

Халыма диэн тыл саха дьонугар кус-хаас, балык диэн өйдөбүлү биэрэр. Кырдьык да, сылдьыбыт эрэ барыта сөҕөр: көтөр хойуута, балык баһаама, булт арааһын дэлэйэ. Ол туспа кэпсээн.

Ол үтүөкэн дойдуга кустаабат, бултаабат эр киһи суоҕун кэриэтэ. Ол да буоллар сир-дойду аайы син көннөрү киһиттэн таһыччы, байанайдаах эр бэртэрэ баар буолаллар. Оннук баартаах булчутунан аатырар Хаанчаны Халымаҕа бары билэллэр.

Хаанча бэйэтэ элбэх кэпсээннээх дьон ахсааныгар киирбэт, сэмэй диэххэ сөп киһи. Эр дьон түбэһэн, мустан, сырыыларын кэпсэтэн киирэн бардахтарына, саҥата-иҥэтэ суох истэн олорор. Ким, ханна, хаһан, хаһы суулларбыта тупсарыллан биэрэ-биэрэ, үрүт-үөһэ кэпсэнэн барар. Оччоҕо Хаанча, истимэхтии түһэн баран, «бу дьону да, итини кэпсииллэр дуу?» диэбиттии кыттыһар. Онно иһиттэххэ, кини сырыыта, булка түбэһиитэ куруук атыттартан ордук буолар, киһини сөхтөрөр. Олортон сороҕун кэпсиим.

Күһүҥҥү умсаахха түбэһии

Хас да буолан күһүн, от үлэтэ бүтэн, Дөгдөөн диэн сиргэ атынан, тракторынан кустуу тиийбиттэр. Киэһэ сири-дойдуну аһатан, бэйэлэрэ аһаан, кэпсээн-ипсээн буолбуттар.
Таһырдьа күһүҥҥү им-балай хараҥа. Иһэр уулара бүтэн, Хаанча солуурчахтаах (хочулуок) биэдэрэтин ылан, уу баһа тахсаары турдаҕына, аҕата: «Нокоо, сааҕын ылан киир, хараҥаҕа айан куһа ааһыа», – диэбит. Өс-киирбэх саатын сүгэн, күөлгэ киирэн истэҕинэ, арай халлаан тыаһа куп-куугунас буола түспүт. Хантайан, көрө сатаабыт: хабыс-хараҥа, туох да көстүбэт, оттон кус кынатын тыаһа субу үрдүгэр тиийэн кэлбит. Оччону истэн баран уол оҕото, саатын сулбу тардан ылбыт да, үөһэ тыас диэки туһаайан баран, чыыбыһын тардан кэбиспит. Иккитэ субуруччу ыппыт. Арай кус охтор тыаһа бап-бачыгырас: «пүт-пөт-пат-пут». Дьиэҕэ ыстанан киирэн, банаарын таһаарбыт уонна сонно уон алта эп-эмис умсааҕы булбут. Ол эрэ буолбатах. Ону таһынан сырдаабытын кэннэ уолаттар охтубут кус окко-маска ыйанан турарын хаһы да булбуттар. Өссө хойукка диэри диэннээх. Онон аахтахха, сүүрбэни быдан аһарары суулларбыт курдук.

Ээмиллэ үөрүн сууһарыы

Сааскы күн саҕана Талахтаах диэн сиргэ Хаанча соҕотоҕун дурдаҕа олорбут. Манна даҕатан эттэххэ, кини соҕотоҕун олорорун сөбүлүүрүн биллэрээччи. Дьэ ол олордоҕуна, 40-ча ээмиллэ кэлэн түспүт. Оччолорго автомат саата суох буолан, икки уостаах саатынан чөмөхтөһө түһэллэрин кытта тар-пыыт! Арай өйдөөн көрбүтэ: күөл үрдүгэр... туох да суох! «Хайдах-хайдах баҕайыный?» – диэн чочумча мунааран турдаҕына, эмискэ уу үрдүгэр... кус бөҕөтө дагдас гына түспүт... Барыларын хаалларбыт.

Эн эмиэ ыттыҥ дуо?

Паалгын диэн сиргэ үс буолан тиийбиттэр. Кырдьаҕастара Баһылай чэй өрө сылдьыбыт. Хаанчалаах Коля мончуук туруора охсон, дурда оҥосто сырыттахтарына, 20-чэ үөрдээх анды кэлэн түһээри эргийбит. Уолаттар туттуу бөҕөнөн биэстиитэ ытан барыларын түһэрбиттэр. Түргэн саҥалаах буолан Коля: «Хайа,  Баһылай, хайдахпытый? Бэркэ ыттыбыт дуу?» – диэбитигэр, арай Хаанча: «Ол эн эмиэ ыттыҥ дуо?» – диэбит.

Тайахха түбэһии

Күһүн үһүө буолан (Сэмэн, Володя, Хаанча) атынан тайахтыы барбыттар. Үһүөн карабиннаахтар. Дьэ ол хаамтаран иһэн үс тайахха түбэспиттэр. Түргэнинэн түргэн Хаарчаан дьонун уруттаан иккитэ ытан... үһүөннэрин суулларбыт. Бастаан буурун, оттон икки тыһыны хоһулаан кэбиспит. Бэйэтэ кэпсииринэн, иккис ытыытыгар буулдьатын тыаһа «пүт-пүт» гыммыт үһү. Эмис да эмис тайахтар этэ диэн дьон билиҥҥээҥҥэ диэри сөҕөн кэпсииллэр.

Сааскы хааска

Саас Кыайыы бырааһынньыгар бултуур сириттэн бөһүөлэккэ атынан кэлэн иһэн сүүрбэччэ хааһы бултаабыт. Ата өйө бэрт буолан биир үксүн табыллыбыт. Ол курдук ата хаастары көрдөҕүнэ тохтоон төбөтүнэн ыйан биэрэ испит. Хаанча ону мүччү туппакка ытан ыла-ыла рюкзагар хааланан испит. Сүүрбэччэ хаас ыйааһына биллэр ыарахан буоллаҕа: нэһиилэ ыҥырдан кэлбит.

Куобахтар мунньахтара

Хаанча биир маннык дьикти түбэлтэни кэпсээччи.

Күһүн от кэнниттэн аҕатын үүтээнигэр баран иһэн мунньахтыы олорор куобахтарга түбэһэн улаханнык бултуйбут. Биэстии-алталыы буолан чөмөхтөһө олороллорун отуччаны өлөрбүт. Куобах мунньахтыырын туһунан истибэтэх дьоҥҥо Халыма булчуттара маннык быһаараллар. Күһүн маҥхайарын саҕана куобах айанныыр. Ол кэмигэр түмсэ түбэһэллэр үһү. Хаанча оннук тугэҥҥэ түбэһиннэрэн бэркэ бултаабыт. Атын итинниккэ түбэспит дьоннор бааллара эрэ, суох эрэ?

Дьэ абалаах!

Билбэт дьон соһуйуохтара, баҕар, аньыыргыахтара да буоллар, Халымаҕа биир кэрэхсэнэр булдунан куба буолар. Оттон куба соккуойа – улахан бырааһынньык биир бастыҥ бүлүүдэтэ буолааччы.

Биирдэ сааскы  кус саҕана дьон эмиэ мустубучча кэпсээнтэн кэпсээн буола олорбуттар. Бу сырыыга кырдьаҕас Иван Кузьмич күтүөтүн булка кыайыытын-хотуутун туһунан истээччи буолбуттар. «Биирдэ мин күтүөтүм Болуодьа биэстэ ытан биэс кубаны хаалларан турардаах», – диэн оҕонньор оҥостон олорон кэпсээн сөхтөрбүт. Кэпсээн бүтээтин кытта дьону кытары истэ олорбут Хаанча хап-сабар: «Оттон мин... » – диэн саҕалаан эрдэҕинэ, эмискэ оҕолор: «Кустар! Кустар!» – диэн хаһыытааннар, истээччилэр ыксалынан үрүө-тараа сус гынан хаалбыттар.

Ол курдук Хаанча хас кубаны өлөрбүтүн истибэтэхтэрин абаккараллар этэ. Кэлин туоһуласпыттарын-туоһуласпатахтарын билбэппин. Оттон сэрэйдэххэ, ол биэһи быдан баһыйар буолуохтаах.

2016 с.