Эн ханнык көрүҥҥэ ордук чугас эбиккиний?

Ким эрэ дьон-сэргэ ортотугар, олох оргуйар үөһүгэр сылдьарын ордорор. Оннук сырыттаҕына, тыынар салгына ырааһырарга, олоруохтаах олоҕо да уһуурга дылы. Маннык киһи, сылайдаҕына, санаата түстэҕинэ, үгэс курдук, элбэх дьонноох сиргэ, ыкса алтыһыыга, быһата, уопсастыбаҕа тардыһар. Дьэ, онно тиийэн, дьону кытта кэпсэтэн-сэлэһэн, туох эрэ уопсай интэриэс булан хамсаннаҕына, бэйэтин туһунан биллэрдэҕинэ, күүһүгэр күүс, кыаҕар кыах эбиллэр. Маннык киһини, этэргэ дылы, бочуоттаах сынньалаҥҥа ыытан, дьиэҕэ олордон кэбистэххэ, оҕолоро улаатан баран хааллахтарына, алтыһар эйгэтин сүтэрдэҕинэ, кырдьан-бохтон, киҥэ-наара холлон барыан сөп.

Оттон ким эрэ төһө кыалларынан дьонтон, күүгээнтэн олох оргуйар будулҕаныттан тэйиччи сылдьарын, туһунан бүөмнээн, соҕотоҕун кэриэтэ үлэлиирин ордороро баар буолар. Арай чугас дьонун, биир тэтимнээх киһитин кытта бииргэлэһиэн сөп. Элбэх күйгүөртэн, күннээҕи сүпсүлгэнтэн, хараҕын иннигэр элбэх дьон аалыҥнаһарыттан сэниэтэ эстэргэ, күүһэ өһүллэргэ дылы буолар. Ол оннугар кини аргыый-наллаан, холкутук олорон сөбүлүүр дьарыгар ылсарын, санаа киэҥ далайыгар умсарын, анаарарын  ордорор. Оннукка, дьэ, кини сынньанар. Көннөрү айылҕаҕа тахсан хаама да түстэҕинэ, ис иһиттэн өрө көтөҕүллэн, лаппа сынньанан төннүө. Кинини, үгэс курдук, уоттаах-күөстээх, дирбиэннээх-дарбааннаах тэрээһин, дьон күүгээнэ сылатар.

Интровертар, аҕыйах гынан баран, арааһы бары ирэ-хоро кэпсэтэр, санаа атастаһар дьону кытта алтыһары ордороллор. Оттон экстравертар лаппа элбэх дьону кытта алтыһары, билсэри сөбүлүүллэр. Интровертар чуумпуга уонна ымпыгар-чымпыгар диэри быһаарсан үлэлиири талаллар. Экстравертар хас да элбэх соругу толорор, хамаанданан үлэҕэ ордук барсаллар, онно көдьүүстээхтэр.

Оттон ким эрэ көмүс ортону тутуһар. Кэмигэр дьон, уопсастыба ортотугар «күлүмүрдээн ыларыттан» күүс-сэниэ мунньунуо, ардыгар бүөмнээн, тэйиччи баран, соҕотох буола да түһэриттэн уохтаныа. Оннук интроверт уонна экстраверт икки ардынан дьону амбиверт диэн ааттыыллар эбит. Кинилэр кэпсэтинньэҥнэр, ол гынан баран кэмиттэн кэмигэр соҕотох буола түһэн, сэниэ-күүс мунньуналлар. Хамаанданан да, соҕотоҕун да үлэлиир кыахтаахтар.

Манна даҕатан эттэххэ, Швейцария психолога, психиатра, анаарар психологияны төрүттээбит, ону ааһан бөлүһүөк, культуролог, педагог быһыытынан эмиэ биллэр,  Карл Гу́став Юнг инньэ ааспыт үйэ 1921 сылыгар олох энергиятын (либидо хайысхатын) дьүһүйэригэр аан бастаан экстраверсия уонна интроверсия диэн өйдөбүллэри киллэрбит.

К. Юнг онно экстравертар диэн күүһү-күдэҕи тас эйгэттэн ылалларын, ол да курдук, болҕомтолорун тас эйгэҕэ, дьоҥҥо, дьоннуун алтыһыыга, тас дьайыыга уонна эбийиэктэргэ, социальнай аспектарга туһаайалларын бэлиэтээбит. Экстравертар олоҕу көрүүлэрэ тас быһыыттан-майгыттан уонна тулалыыр дьон сыанабылыттан улахан тутулуктаах. Сэрэҕэ (риск) диэн, бу көрүҥҥэ киирсээччилэр тас эйгэҕэ «суураллан» хаалан, дьиҥ бэйэлэрин сүтэриэхтэрин сөбө этиллэр.

Оттон интровертар энергияларын ис эйгэлэригэр ыыталлар, болҕомтолорун тус бэйэлэрин олоҕу ылыныыларыгар, тус толкуйдарыгар, анаарыыларыгар туһаайалларын этэр. Тус бэйэлэрин (субъективнай) өйдөбүллэригэр, толкуйдарыгар тирэҕирэллэр уонна дириҥ толкуйга түһэллэрэ үгүс. Сэрэҕэ диэн, маннык дьон сиэри таһынан бэйэлэригэр бүгэн хаалыахтарын, элбэх дьонтон олус түргэнник сылайыахтарын сөп.

Юнг оччолорго икки көрүҥ (тиип) – экстреверт уонна интроверт – хас биирдии киһиэхэ баарын, ол эрээри ханнык эрэ көрүҥэ биирин син биир баһыйарын тоһоҕолоон бэлиэтиир эбит. Букатын 100 бырыһыан интроверт дуу, экстраверт дуу буолуу суоҕун этэр.

Интроверт – ис наадыйыытыгар, оттон экстраверт тас эйгэҕэ сөп түбэһэр дьүккүөрдээх.

Чинчийии көрдөрбүтүнэн, интроверт мэйиитигэр тыас-уус, дьон сирэйэ, алтыһыы олус күүскэ дьайар. Дьэ, ол иһин, ол истибитин, билбитин, тулалыыр олохтон билбитин «илдьиритэн, буһаран» өйдүүрүгэр киниэхэ холкутуйуу, бүөмнээн олоро түһүү наада. Онуоха кини төбөтүн иһигэр буола турарга, уруккуну саныырга, өйгө оҥорон көрүүгэ эппиэттээх дьайыыга сыһыаннаах тиһиктэрэ лаппа күүскэ үлэлииллэр.

Оттон экстраверт бэйэтин үчүгэй турукка илдьэ сылдьаары дьону кытта алтыһыыга, бэл, тыаска-ууска тиийэ тардыһар. Киниэхэ ордук дофаминовай тиһигэ күүскэ үлэлиир. Судургутук эттэххэ, төһөнөн тас олоххо көхтөөхтүк кыттар да, оччонон астыныыны-дуоһуйууны ылар.

Быһата, киһи уйулҕата диэн – букатын туһунан «судаарыстыба», таабырына, арааһа, элбэх. Холобур, сорох интроверт элбэх киһилээх офиска да, кинини тус бэйэтин таарыйбат, киниэхэ баайсыбат буоллахха, холкутук үлэлиэн, айыан-тутуон сөп. Ол оннугар ханнык эрэ экстраверт төһө да дьону кытта алтыһыыттан күүс-уох ылбытын иһин, туораттын истээччи эрэ буоларын быдан ордоруон, биир-биэс саҥата суох уопсай дьыаланан дьарыктаныан сөп.

Оттон амбивертар ханнык баҕарар быһыыга-майгыга, балаһыанньаҕа кэбэҕэстик сөп түбэһэ охсор сатабыллаахтар.

Ити аата, ким эрэ – алтыһыыттан, сорох чуумпуттан, соҕотох хаалартан  сылайыан сөбүн уонна, сүрүнэ, ол төрүөтүн биллибит.

Ити курдук, дьон уйулҕатын көрүҥэ араас. Хас киһи баар, ол аайы да тус-туһунан барыйааны булуохха сөп. Мантан салгыы бэйэҕит ордук ханнык тиипкэ барсаргытын толкуйданан көрөн баран, туһааннаах сүбэлэри туһаныаххытын сөп.

Интроверсияҕа ордук чугас түгэҥҥэ:

Сэниэҥ эстэн бүтэрин күүппэккэ, ханнык баҕарар алтыһыы кэнниттэн, чөлгө түһэр гына, эрдэттэн онно бириэмэ аныырыҥ туһалыа. Алтыһыы эйигин сылаппатын курдук дьаһана сатаа: ол – ханна эрэ бүөм, чуумпу сиргэ сирэй көрсөн, суругунан, төлөпүөнүнэн да буолуон сөп.

Тас эйгэҕэ сылдьыы эйиэхэ олус судургута, табыгаһа суох түгэнигэр, капюшоҥҥун кэтэн, барсар сиригэр пледка сууланан, наушник кэтэн, бэл, букатын да арахса сылдьар наушнигы кэтэн, бэйэҕэр «мин куттала суох сиргэ баарбын» диэн өйдөбүлү олохтоон, уоскутунуоххун сөп.

Чугас дьоҥҥор, кэллиэгэлэргэр да буоллун, чуумпура, иһийэ түһүөххүн баҕараргын эрдэттэн сэрэтиэххин сөп.

Оттон экстраверсияҕа чугас дьон:

Эн сатаан түмүллэ охсоруҥ кыаллыбат, ыһыллан хаалбыт түгэҥҥэр, кимниин эмэ толоруохтаах соруккун саҥа таһааран үллэһин. Анараа киһи, бэл, биир-икки да тыл хардата эйигин сааһылыа, түмүө.

Олус көхтөөх буоларыҥ быыһыгар, төһө да сэниэҥ-күүһүҥ дэлэй курдугун иһин, кыра тохтобулу бэринэр ордук. Тоҕо диэтэххэ, тас аралдьытыы баарын тухары экстравертар сылайбыттарын ончу өйдөөмүнэ хаалыахтарын сөп. Тас аралдьытыы бүтүө эрэ кэрэх (холобур, тэрээһин бүттэҕинэ), эмискэ тыына тахсыбыт мээчик курдук буола улугуруу, кыыһырымтаҕай буолуу, долгуйуу, тэһийбэт-тулуйбат быһыы сатыылыан сөп.

Төһө кыалларынан үгүстүк бэйэҕэр болҕой: саныыр санааҕын, толкуйгун кэтээн көр, түмүгүн кимиэхэ да көрдөрө-биллэрэ сатаары буолбакка, тус бэйэҕэр анаан уруһуйдаа, күннүктэ сурунан көр. Тас эйгэттэн эйигин көҕүлүүр дьайыы, хамсаныы суох түгэнигэр, итинник дьаһанарыҥ эн тирэхтээх, эркиннээх курдук сананаргар көмөлөһүө.

Үрдүттэн, кэпсэтиэххэ, сэлэһиэххэ эрэ наада диэн буолбакка, эйиэхэ үтүө өттүнэн дьайар, табыгастаах дьону кытта бииргэ буола, алтыһа сатаа. Оччотугар алтыһыыга наадыйыыгын толору хааччыйыаҥ.

Түмүктээн эттэххэ, киһи барахсан баар уустугу, кыһалҕаны араастаан аһарынар, күннээҕи түбүк быыһыгар күүһүн-күдэҕин мунньунар, толорунар. Онуоха эн ханнык көрүҥҥэ киирсэргин билэриҥ сөпкө дьаһанаргар көмөлөһүө. Бэйэттэн астыммат буолуу санаа чугаһыа суоҕа. Айылҕаттан айыллыбыт тэтимҥэр эн туох буруйдаах буолуоҥуй? Иккиһинэн, киһи киһи уйулҕата уратылааҕын өйдөөн туран, алтыһар дьоҥҥун өйдүү, өйүү сатаа.