Эмтээх оту хомуйар кэми мүччү тутумаҥ

“Отоһуттар дьэ тиллэр, уһуктар, тыаны кэтэр кэммит кэллэ”, – диир “Алгыс От” отоһут уһуйаанын выпускнига, “Алгыс От” өрөспүүбүлүкэтээҕи отоһуттар түмсүүлэрин чилиэнэ, Горнай улууһун олохтооҕо Лена Сорокина. Биһиги киниттэн билигин ханнык оттору хомуйан, хайдах туһанары туоһуластыбыт:

Бэс ыйын саҕаланыыта хомуллар үүнээйилэргэ киирэллэр:

Бэс куоппаһа (пыльца) – бэс ыйын бастакы аҥаарыгар 3-5 эрэ күн устата хомуйуохха сөп. Быйыл бэс ыйын 7-11 күннэригэр куоттарбакка ситэрин кэтээн көрөн, кэмин табан хомуйабыт. Онтон атын хойутуубут.

Долохуна сибэккилиир – саңа тыллан эрэр сибэккитин хомуйан ностуойка оҥоробут.

Ньээм от сибэккилиир – хомуйан тута аска, салааттарга эҥин туһанабыт.

Кииһилэ, куобах хаппыыстата үүнэр – эмиэ аска анаан хомуйабыт. Сибиэһэйдии аһылыкка эбэн сииллэр. 

Хатыҥ сэбирдэҕин иккитэ хомуйабыт. Бастакы хомуйуубут ааста – собо тылын саҕа буолар кэмигэр. Иккис хомуйуубут – 5 солкуобай саҕа буолар кэмигэр хомуйабыт.

Бохсурҕан, боруу, үөрэ ото, ортоку тамылҕан - хомуллар кэмнэрэ эмиэ бэс ыйыгар  үүнэр. 

Ньээм от

Ньээм от эргиччи туһалаах. Сибэккитэ, сэбирдэҕэ, силиһэ барыта туттуллар.  Кинини үүнээтин кытары тута оҕолору кытта оонньуу-көрүлүү сылдьан хомуйар наһаа үчүгэй.

Ньээм сибэккитэ күнү санатар, үөрүүнү үксэтэр, олоҕу уруйдуур аналлаах. Ньээм киһи үөрүнньэҥ буоларыгар кытта көмөлөһөр. Сибэккитин сарбаҕастарын тута салаакка кутан сиэхпитин сөп. Бастаан сииргэ биир сибэккиттэн саҕалыыбыт – салаакка саһархайын эрэ бытарытабыт. Күн аайы биирдиинэн эбэн, 10 сибэккигэ диэри тиэрдэбит. Оҕуруот аһыттан салаакка сибиэһэйдии эбэн сиибит.

Ньээм сибэккитэ быары ыраастыыр, токсиннары таһаарар, хааны ыраастыыр, харахха үчүгэй. Мэйии когнитивнай функциятын тупсарар буолан оҕо сайдыытыгар туһалыыр, саастаах дьоҥҥо түөһэйии профилактикатын быһыытынан аһылыкка саатар сайын сибиэһэйдии сиэтиэххэ наада. Барыанньалыахха сөп.

Сэбирдэҕин сибиэһэйдии смузи оҥостобут. Бу смузибытыгар оҕуруот аһын сэбирдэхтэрин кытта ньээм сэбирдэҕин кутабыт.

Ньээм сибэккитинэн сироп оҥостор олус судургу ньыма баар: өстүөкүлэ бааҥкаҕа сибэккини уонна саахары уочаратынан хаста да дьапталҕалаан кутан баран күн уотугар туруорабыт. Бэйэтэ ферментацияланан наһаа туһалаах сироп буолан тахсар.

Ньээм сибэккитин сибиэһэйдии натуральнай мүөккэ булкуйдахпытына мүөппүт туһатын күүһүрдэн биэрэбит. Контейнерга хомуйан тоҥорон хаһаанабыт, хатарбаппыт.

Ньээм өссө биир үтүө өрүтэ – кини айылҕа пребиотига буолар. Ол аата ис-үөс үлэтин тупсарар. Ону кытта вирустары утары үлэлиир, сүрэх, тымыр ыарыыларын сэрэтэр.

Үөрэ отун аһылыкка туттабыт уонна ыраастанабыт

-Былырыыҥҥыттан буруолатар, ыраастанар оттоох чүмэчилэри оҥорор дьарыктанным. Бэйэм бу дьарыкпыттан наһаа дуоһуйабын. Саха киһитэ бэйэтин, дьиэтин-уотун, эйгэтин кэмиттэн кэмигэр ыраастана сылдьыахтаах. Бу бэс ыйыгар алгыс түһэр, Айыыларбыт сирдээҕи дьоҥҥо муҥутаан чугаһыыр кэмнэрэ. Онон бэс ыйын мүччү туппакка эмтээх үүнээйилэрбитин хомуйабыт, итиэннэ ыраастанабыт.

Буруолатар, ыраастанар чүмэчилэри билигин элбэх киһи оҥорор буолла. Мин чүмэчилэрбэр үөрэ отун, кытыаны уонна суорат оту туттабын.  2-3 үүнээйини холбоон оҥоробун.

Аптаах, алыптаах, эмтээх оттору бэйэ-бэйэлэрин кытта холбуу устатынан эрийэн баран хатарабыт (“скрутка” диэн ааттанар) уонна дьиэни, эйгэни ыраастыырга буруолатабыт.

Ыраастаныыга туһанарга саамай күүстээх отунан үөрэ ото буолар. Кинини аска эмиэ хото туттабыт. Үөрэ отун буруолаттахха чугаһынан салгыҥҥа 95-99,8 % вирустары, бактериялары өлөрөрүн ааһан, хараҥа күүстэри кыйдыыр, тэйитэр күүстээх.

Үөрэ отун иккитэ хомуйуохха сөп. Аска, эмтээх холбодоhукка анаан хомуллар кэмэ бэс ыйа, оттон ыраастаныыга анаан атырдьах ыйыгар хомуйуохха сөп. Үөһээттэн 25-30 см кыптыыйынан кырыйан хомуйабыт уонна ыйаан хатарабыт. Бастаан үргээт чаас аҥаара тэнитэн сытыара түһэбит – үөнэ-көйүүрэ куотар, сыыһын ыраастыыбыт. Сүүмэх сүүмэх ылан баайан күн көрбөт, салгын оонньуур сиригэр  хатара ыйыыбыт.

Үөрэ отун эдэр сэбирдэхтэрин бурдук аска, чэйгэ, миҥҥэ эбэллэр. Аллергиялаах дьон кэтэнэн көрөн туттуохтарын наада.

Үөрэ ото ыарыыны мүлүрүтэр, ас буһарар органнарга үчүгэй, киһини уоскутар, бааска, тымныйыыга, анемияҕа, вирустары утары охсуһууга туттуллар. Дьахтар төрүүр-ууһуур органнарын ыарыытын эмтииргэ, паразиттартан ыраастанарга туһанабыт. Тымныйыыга, бронхикка, ааһан биэрбэт сөтөлгө көмөлөһөр. Ол эрэн уһуннук иһиллиэ суохтаах.

Үөрэ отун биир нэдиэлэ курдук хатаран баран харайарбытыгар быатыттан сүөрэн бэйэтинэн таҥас мөһөөччүккэ, хортуон дьааһыкка уган кыһыҥҥыга хаһаанабыт.

Тэлгэһэҕит отун туһаныҥ

Уопсайынан хас биирдии киһиэхэ бэйэтэ барсар оттоох буолар. Холобур, тэлгэһэҕитигэр массыына киирбэт, дьиэ кыыла сылдьыбат буоллаҕына эмтээх оттору ылан туһаныаххытын сөп. Тэлгэһэҕэр үүнэр үүнээйи эйиэхэ ананан үүнэр.

Отоһуттааһын эйгэтэ наһаа киэҥ, дириҥ ис хоһоонноох чахчы алыптаах дьарык эбит. Түгэнинэн туһанан, учууталбар Семен Карлович Григорьевка махталбын тиэрдэбин. Кини биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр соҕотох отоһут уһуйаанын тэрийээччитэ буолар. Отоһут уһуйаана сыл аайы тоҕус ыйдаах үөрэх ыытар. Теорияны, практиканы дьүөрэлиир, киэҥ билиини биэрэр үөрэх быйыл алтыс сылын ыытыллар.

Бэйэм “Отоһут бастакы хардыылара” диэн саҥа саҕалааччыларга онлайн үөрэх ыытабын. Эдэр ийэлэргэ анаан түмсүү тэрийэри былаанныыбын. Киһи кэлэр билиини дьоҥҥо үллэстиэхтээх эбит. Дойдубар Бэрдьигэстээххэ “Айылҕа оҕото” диэн оҕолорго аналлаах интенсив тэрийэн үлэлэтэ сылдьабын. Оҕолору айылҕаны тыынар тыыннаах курдук көрөргө, эмтээх үүнээйилэри хомуйарга үөрэтэбин.

Махталлаах буолуохха

-Айылҕаҕа тахсарбытыгар кэһиилээх тахсыахтаахпыт. Сахалыы сиэри-туому тутуһарбыт таһынан, эмтээх үүнээйини хомуйуохпут иннинэ көрдөһөн, сир-дойду иччилэриттэн көҥүл ылан, алаадьы ууран күндүлээн эрэ баран хомуйуохтаахпыт. Хомуйан баран хайаан да махтаныахтаахпыт. Аҥаар уһугуттан барытын хомуйан ностуой, чэй оҥостон иһэр эмиэ сатаммат, барытын билиэххэ, үөрэтиэххэ наада.

Эмтээх оту сарсыарда 10:00 – 12:00 чааска хомуйабыт. Ол эрэн бэс ыйа алгыстаах ый буолан, эмтээх оту хомуйар бириэмэбит уһаан биэрэр.