Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлин киэн туттар экспонаттара

Бүгүн Сунтаар улууһун Борис Николаевич Андреев аатынан Элгээйитээҕи Айылҕа түмэлэ ыалдьыттыыр. Экскурсовод Терентий Денисович Татаринов кэпсээнин сэргээҥ, сэҥээриҥ.

Бизон экспоната

Урут, 50-60 тыһыынча сыл анараа өттүгэр, Саха сиригэр ойуур бизоннара үөскүү сылдьыбыттар. Эстибит көрүҥ, ойуур бизона 2006 сыллаахха бэйэтин төрүт дойдутугар учуонайдар көмөлөрүнэн төннүбүтэ. Канада “Элк Айленд” национальнай пааркатыттан 30 бизон Саха сиригэр кэлбитэ. Кэлин 2011, 2013, 2020 сылларга ол пааркаттан өссө 90 бизону сөмөлүөтүнэн аҕалбыттара. Билиҥҥи туругунан Хаҥалас улууһун Уус Буотама питомнигар 42 бизон баар. Горнай улууһугар “Тыымпынай” питомникка 127 төбө иитиллэн турар. Сунтаар улууһугар Тумара диэн сиргэ, Кэмпэндээйи анараа өттүгэр 17 төбө турар. Мииринэй улууһугар “Саха сирин алмаастара” диэн айылҕа тыыннаах пааркатыгар – 3, оттон Хаҥалас улууһун “Орто дойду” зоопааркатыгар 2 бизон иитиллэр. Аллайыаха улууһугар 101 бизон көҥүл олоххо ыытыллан турар. Бэлиэтээн эттэххэ, бу көрүҥ көҥүллүк сылдьар сиригэр төрүүр-ууһуур кыахтаах. Б.Н. Андреев аатынан Элгээйитэээҕи Айылҕа түмэлигэр көрдөрүүгэ турар бизон элбэх киһи көмөтүнэн экспонат быһыытынан турда. Бу тириитэ кэлэригэр бастакы өй укпут, сүбэ-ама буолбут биһиги биир дойдулаахпыт, түмэл бастыҥ үтүө көмөлөһөөччүтэ Афанасий Иванович Трофимов буолар. Урут Элгээйи сопхуоска үлэлээбит, билигин “Бизоннар аҕалара” диэн ааттанар “Уус Буотама” бизонарий сүрүн үлэһитэ Семен Семенович Егоров сүбэлээн, көмөлөһөн, үрдүкү салалтаны кытта кэпсэтэн, көҥүл ылан, кырдьан өлөрүллүөхтээх бизон тириитин бэлэх биэрбиттэрэ. Бэйэбит үлэһиттэрбит таксидермист Геннадий Георгиевич Гуляев уонна Александр Николаевич Поротов сатабылларынан чуучала буолан, дьон көрүүтүгэр 2025 сыл бэс ыйыгар туруоруллубута.  

Канада туруйата

Саха сиригэр бу көрүҥ Халыма, Алаһыай, Индигиир өрүстэр тардыһыыларыгар олохсуйар. Төрүүр-ууһуур, көтөн ааһар олус сэдэх көтөрдөргө киирсэр. Кыстыыр сирэ – Хоту Америка соҕуруу өттүгэр, Техас штатыгар уонна хотугулуу илин Мексикаҕа. Манна Саха сиригэр ыам ыйын бүтүүтэ кэлэр. Бары туруйалар курдук уйатыгар икки оҕолоох буолар. Үүнээйинэн уонна үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанар. Саха сирин Кыһыл кинигэтин III категориятыгар киирэр. 1973 сыллаахха от ыйын 2 күнүгэр Улахан Чукуочуйаҕа чукча оҕото бултаабыт. Ыйааһына – 2870 грамм. Куртаҕар чыычаах атахтарын, түүлэрин уонна хомурдуостар тобохторун булбуттара.

Кыталык

Бу көтөр икки тус-туспа сиргэ төрүүрэ-ууһуура биллэр. Арҕаа өттүнээҕи полушариеҕа Обь өрүс төрдүгэр үөскүүр, Ираҥҥа, Индияҕа кыстыыр. Ахсаана олох аҕыйах. Иккис полушариеҕа илиҥҥи дэнэр Саха сиригэр, Дьааҥы, Индигиир, Алаһыай өрүстэр тардыыларыгар туундараҕа үөскүүр. Бу полушариеҕа улахан кыстыыр сирэ – Кытай Яньцзы өрүһүн орто тардыытыгар баар дьара уулаах олус улахан Поянгху диэн күөл тулатыгар эрэ.

Бэс ыйыгар биир-икки сымыыттанар, ону тыһылаах атыыр туруйа иккиэн баттыыллар.

Аһылыга – үөн-көйүүр, үүнээйи.

Кыталык – Сибиир эндемик көтөрө, ол аата манна эрэ үөскүүр. Айылҕа харыстабылын Аан дойдутааҕы сойууһугар II категорияҕа, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр III категорияҕа, Саха сирин Кыһыл кинигэтигэр I категорияҕа киирэр. Айылҕа түмэлигэр турар кыталык экспонаттара 1972 сыллаахха от ыйын 17 күнүгэр тутуллубуттар, 20 чыыһылаҕа сөмөлүөккэ өлбүттэр. Барыларын Москва куорат Айылҕа харыстабылын тэрилтэтин көҥүлүнэн Аллараа Халыматтан аҕалбыттара.

Саха итэҕэлинэн Ытык көтөрүнэн ааттанар.