Элбэх сыллаах сибэккилэр

Элбэх сыллаах сибэккилэри үүннэрии, харайыы туһунан Биология институтун Ботаническай садын билимин үлэһитэ, биологическай наука хандьытаата, ландшафт дизайнера Екатерина Афанасьеваны кытта кэпсэттибит.

— Екатерина, элбэх сыллаах үүнээйилэр кэнники сылларга ыал тэлгэһэтин мааны көстүүлэрэ буолан олус дэлэйдилэр диир оруннаах дуо?

— Оннук. Мин сүнньүнэн бу хайысханан дьарыктанар уонна быраактыкаҕа үөрэтэр буоламмын, элбэх сыллаах сибэккилэр тустарынан хаһаайкаларга араас сүбэлэри өрүү биэрэр үгэстээхпин. Ол түмүгэр тэлгэһэлэригэр элбэх сыллаах сибэккилэри үүннэрэри ситистэхтэринэ, өссө кынаттанан, тэҥҥэ үүнэбин-сайдабын уонна бу үөрэҕим дьоҥҥо олус туһалааҕыттан үөрэбин. 

Кэлиҥҥи сылларга кыстыыр үүнээйилэри дьон-сэргэ ылсан үүннэрэр буолла. Оттон баара эрэ уонча сыллааҕыта тиэргэни элбэх сыллаах от сибэккинэн киэргэтии, үүннэрии туһунан, этэргэ дылы, өйгө да суоҕа. Ол саҕана дьон  интэриэһэ үксэ биир сыллаах сибэккилэргэ уонна оҕуруот аһыгар эрэ тохтуура. Онно тэҥнээтэххэ билиҥҥи оҕуруотчуттар, саҥа саҕалааччыларыттан, уопуттаахтарыттан тутулуга суох, элбэх сыллаах үүнээйилэри ордук сэргиир, бэйэлэрин уопуттарын аһаҕастык үллэстэр буоллулар.

Биология институтун Ботаническай садын исписэлиистэрэ эмиэ бу  хайысхаҕа күүскэ үлэлиибит.

— Биир сыллаах уонна кыстыыр үүнээйилэр сүрүн уратылара туохханый?

— Элбэх сыллаах үүнээйи барыстаах, табыгастаах өрүтэ быдан элбэх дии саныыбын. Бастакытынан, сыл аайы арассаада олордор наадата суох: биирдэ ыспытыҥ, олорпутуҥ сыл аайы бэйэтэ тахса, үүнэ турар. Иккиһинэн, холобура, клумбалаан олортоххо, онтуҥ сайын устата көстүүтүн хаста да уларытар: ыам ыйыгар ньургуһун тыллар, онтон бадан сибэккилиир, ол кэнниттэн ирис сибэккилиэ, оттон бэс ыйа атын көрүҥ сибэккилэринэн үөрдүө, атырдьах-балаҕан да ыйдарын хаһыҥнарын аахсыбакка, эн клумбаҥ сиэдэрэй көстүүтүн сүтэриэ суоҕа.

— Екатерина, саҥа саҕалааччыларга тугу сүбэлиэҥ этэй?

— Бастаан олордооччуларга хаппырыыһа суох дельфиниум сибэккини, сахалыы таҥара кийиитэ диибит, сүбэлиэм этэ. Ону таһынан Саха сирин сардаанатыттан саҕалаан, купальница, лилейник курдук судургу көрүүлээх сибэккилэртэн саҕалаан, илиини үөрэтэр ордук.

Оттон тиэргэҥҥэ ханан, хайдах сиргэ олордуу улахан болҕомтону эрэйэр. Бу кистэлэҥнэригэр тохтоотохпуна, маннык: сырдыкка сөбүлээн үүнэр сибэккилэр сирдэригэр 6-8 чаас күн тыгыан наада; күлүгү сөбүлээччилэргэ күн сууккаҕа 3-4 чаас тыгыахтаах.

Аны тиэргэммитигэр уу хоммот дуу, хонор дуу сирин эмиэ учуоттуубут. Уулаах сир буоллаҕына, биир хаптаһын өндөтөн биэриэххэ эмиэ сөп.

Сирбит ийэ буорун састаабын хайаан даҕаны быһаарыахпытын наада: Туойдаах? Туустаах? Холобура, аһары туойдаахха кумах, кырыс сир буорун эбэн бэриллэр; туустаах сиргэ ноһуом, кумах эбэн, көпсөркөй, тууһа суох буоларын ситиһиэххэ сөп.

Сорох дьон элбэх сыллаах үүнээйини сайын устата бэрт кылгас эрэ кэмҥэ кэрэлэрин көрдөрөн ааһаллар диэн сөбүлээбэттэр. Маннык түгэҥҥэ сүбэлиирим диэн, холобура, клумбалаан олордууга ханнык кэмҥэ сибэккилииллэрин, онтуларын өҥүн-дьүһүнүн, уһуннарын-кылгастарын дьүөрэлээн олортоххо, ый аайы, айылҕа эргииринэн уларыйа турар туспа кэрэлээх. Эһиилигэр онтугут өссө тупсан, ситэн, элбээн иһэрэ киһи тылынан эппэт кэрэтэ буоллаҕа эбээт! Сибэккилээн да бүттэхтэринэ, сэбирдэхтэрэ туһунан бэйэтэ кэрэ көстүү. Бу хайысханы баһылаабыт хаһаайкалар тиэргэннэрэ сыл-хонук аастаҕын ахсын өссө киэркэйэ турар.

Бэлиэтээн этэр буоллахпына, Саха сиригэр сайыны быһа биир кэм сибэккилии турар сибэкки диэн суох. Тоҕо диэтэххэ кини биһиги кылгас сайыммытыгар сибэккилии, ситэ охсон, күүһүн-уоҕун сиэмэтин ыһарга туһаайыан наада. Онон барыта кэмнээх-кэрдиистээх.

— Элбэх сыллаах сибэкки өссө биир үчүгэйэ киһи бириэмэтин ылбата диирбит сөп дуо, Екатерина?

— Оннук. Күн аайы кинини кытта бодьуустаһарга наадыйбатынан, чахчы даҕаны, аныгы дьоҥҥо олус табыгастаах.

Оттон ким илиитин үөрэппит, доҕордоспут, элбэтэн, дэлэтэн, ороскуотун боруостаан, эбии дохуот киллэринэр кыахха тахсара эмиэ хайҕаллаах.

Онон элбэх сыллаах сибэккини олордорго кыһаллыҥ. Оччоҕуна тэлгэһэҕит ыам ыйыттан саҕалаан балаҕан ыйыгар диэри уларыйа сылдьар кэрэ көстүүлээх буолуоҕа.

— Екатерина, сүбэҕэр махтанабыт.