Экодухуобунас маҥнайгы сийиэһэ

Дьокуускай куоракка ааспыт нэдиэлэҕэ СӨ Бырабыыталыстыбатын, үөрэх министиэристибэтин өйөбүллэринэн Экодухуобунас бастакы сийиэһэ буолан ааста. 
2024 сыл ахсынньы 19 күнүгэр Экодухуобунас  ассоциацията  (Ассоциация  экологического и духовного  созидания Кут Дабаан)  диэн регистрацияламмыта. 

ХИФУ Педагогическай институтун алын сүһүөх үөрэхтээһинин  кафедратын сэбиэдиссэйэ, педагогика билимин хандьыдаата Анна Николаевна Неустроева:
– Анна Николаевна, Экодухуобунас диэн туох өйөбүллээҕин билиһиннэриэҥ дуо?
– Биһиги биир дойдулаахпыт, Новосибирскай куорат олохтооҕо Иоганн Егорович Максимов ССРС, Арассыыйа ядернай куйаҕын тутуспут атомщик-учуонай, физик, тэхиньиичэскэй билим хандьыдаата сүүрбэччэ сыл устата туруулаһан өйдөтө сатыыр Экодухуобунаһа билиҥҥи кэм сүрүн тыын боппуруоһа буоларын саарбахтаабаппын. Кини Экодухуобунай Кут-Дабаан  тускула (Киһи ис духуобунай күүһэ ядернай буомбатааҕар күүстээх) диэн 2023  сыллаахха бэчээттэммит кинигэтигэр «Үс куту сүрдээн саҕаланар Дьылҕа Кут дабаана үүнүү-сайдыы кэрдииһинэн Үрүҥ Күн  сырдыгар угуйа эргитэр» диэн тылларынан арыллар.

Оттон бу боппуруос тула тэрээһин өссө былырыын саҕаламмыта. Ол курдук СӨ Ил Түмэнигэр парламент истиитигэр киэҥ педагогическай кэлэктииптэргэ анаан «Духовно-нравственное воспитание  детей и молодежи в РС(Я): задачи, перспективы, законодательное обеспечение» диэн биир дьоһуннаах тэрээһин ыытыллыбыта. Бу мантан тирэхтэнэн салгыы   Экодухуобунас пуорума Хаҥаласка ыытылларыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы  А.А. Семенов, СӨ Бырабыыталыстыбатын Кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ педагогическай билим доктора  профессор А. А. Григорьева, М.Е. Николаев Киинин дириэктэрэ Ю. И. Семенов көҕүлээн уонна биһиги, уопсастыбанньыктар, мустаммыт пуорум ыыппыппыт. Оттон быйыл бу сийиэс буолла.
Экодухуобунас, бастатан туран, айылҕаҕа сыһыан, бэйэҕэ уонна тулалыыр дьоҥҥо сыһыаны салайыы. Оттон норуот педагогиката бу киһи киһиэхэ сыһыана буоларын билэбит.  
– Наука өттүттэн көрөр эбит буоллахпытына?
– Экодухуобунас науканан бигэргэтиллэ илик. Мин бу тыл ис хоһоонун көрөбүн уонна ис өйдөбүлүн сөбүлээтим. Сахаларга наһаа барсар. Оттон Иоганн Егорович тосхолугар ноосфера диэн үөрэхтээһини олохтуур.
Киһи кута сайдыахтаах. Киһи сайдаары, кутун сайыннараары орто дойдуга кэлэр. Куйаарга баар ноосфернай үөрэхтээһинниин ситимнэһэн, ол эбэтэр бэйэтин айылҕата уһуктан, арыллан, ситимнэһэн, информация ылан, куккун сайыннаран, олоххор үөһэ тардыһаҕын. Бэйэбит айар күүспүтүн ситимнээн, ол куппут үлэтэ – экодухуобунас. Итиннэ сахалар айылҕаны тута сылдьар буоламмыт, онтон үүнэн, Кут Дабаан кутуҥ дабайыыта бары өттүттэн сайыннарыахтаах, үтүөнү оҥорон сайдыахтаах.
Экодухуобунас барытын тыынныыр. Наука өттүнэн үөрэтиллэ илик буолан, саҥа киирэригэр ыарыылаах буолуон сөп. Оттон манна киэҥ көрүүлээх улахан салайааччылар уонна учуонайдар өйөөбүттэрэ кэрэхсэбиллээх. Холобура, педагогическай билим дуоктара профессор А.А. Григорьева,  социология билимин дуоктара профессор У.А. Винокурова «Экодухуобунас – этнопедагогика биир сүрүн өһүөтэ, тутула», ХИФУ бэрэсидьиэнэ педагогическай билим дуоктара профессор, академик  Е.И. Михайлова «Айылҕа тыынынан Айыы тыыннаныы» диэн санааларын Экодухуобунас сайдыы тосхолун ааптара атомщик-учуонай И.Е. Максимов маннык ситэрэр: «Экодуховность – это сохранение, восстановление и укрепление исконной, пуповинно-этноментальной связи Человека с Матушкой Природой и воспитание подрастающего поколения на идеале Высшего Разума – Ноосферы».

Мин сөбүлүүрүм диэн – киһи кута сырдыкка талаһыыта. Ол эбэтэр, манныкка талаһар буоллаххына, бэйэҕин иһиллэнэҕин, толкуйданаҕын, анаарарга үөрэнэҕин. Аны туран, бэйэтин тула сүрдээх элбэх тэрилтэлэри түмтэ. Үрдүк, орто анал үөрэх да эйгэтэ, оскуола, култуура  тэрилтэлэрэ бары бааллар, аны бизнес эйгэтин дьоно бааллар. Бэйэтэ аллараттан норуот сөбүлээн, сорохтор сэрэйэн да көрөн мустубуттарыттан бу идея инникилээҕин көрөбүн. Тоҕо диэтэххэ бу дьону сомоҕолуур биир идеология буолуон сөп. Бу тула сомоҕолоһор тэрилтэлэри, омугуттан тутулуга суох дьону-сэргэни экодухуобунас тыынныыр уонна сүрүннүүр.

Күндээнэ Сүрэл, 1990 сылтан психолог-педагог:
– Ханнык баҕарар саҕалааһын энтузиастарга олоҕурарын олох көрдөрөр. Эн көрүүгэр, экодухуобунас кут дабаана диэн тугуй?
– Күннээҕи олохпутугар энтузиастар диэн ааттыыр дьоммут – бу хас биирдии бэйэлэрэ бэйэлэрин эйгэлэригэр кинилэр баар буоланнар, олохпут бары салаалара өссө тыыннаахтар. 
Кинилэр баар буоланнар дьоҥҥо киһилии, сиэрдээх, иһирэх сыһыан, көмөлөсүһүү, өйөнсүү, тулалыыр айылҕаны харыстааһын, үүнэр көлүөнэҕэ «Киһилии сиэр, кыах» диэни сайыннарыы, дьиҥ таптал, дьиҥ махтал баар. Көлүөнэлэр историяларын үйэтитии, үтүөнү үксэтии, тулалыыр эйгэлэригэр атын дьону уһуйуу, элбэтии ыытыллар.
Иоган Егорович Максимов  Концепцията дьэ бу маннык хамсааһыны чэчирэтии буолар. 
Киһи олорор олоҕор ис эйгэ уонна тас эйгэ диэн өйдөбүллэр бааллар. 
Экодухуобунас ис эйгэтэ – ийэ кукка үөскүүр. Эбэтэр – баар, эбэтэр – суох.
Суох буоллаҕына киһи – “тоҥ” өйдөөх,  “үтүктээй” хамсааһыннаах тас эйгэ киһитэ буолар. 
Салгын кутун төһө сайыннарбытыттан киһи буолар хаачыстыбата тас эйгэҕэ тус олоҕун хайдах таһымнаахтык олороругар көмөлөһөр. 

Ийэ кут - диэн, бу хас биирдии оҕо, хас биирдии киһи үөһээ Айыылартан, өбүгэлэрин, үдьуордарын тиһилигиттэн, бу ийэ-кут,  хос, киһи буолан төрөөн, оччотооҕу, урукку сирдээҕи олоҕор иҥэриммит уопутуттан  таҥыллыбыт айылгылаах бу орто дойдуга оҕо буолан төрүүр. 
Ийэ сирбит диэн – таҥараттан (Высший Разум Вселенной) анала-суолтата: бу төрөөбүт оҕо - киһи буолар сатабылларын, билиилэрин сайыннаран - ийэ кутун экодухуобунай сайдыы үрдэлигэр – кут дабааныгар таһаарар туһугар, ол аата: бу  оҕо, бу  киһи ийэ кутун сайыннарар оскуола буолар. 
Ол сайдыыга бу оҕо, бу киһи буор кута, салгын кута көмөлөһөр «инструмент”, “орган” буолаллар.
Хомойуох иһин, ону баара, олус элбэх % киһи-аймах тас эйгэ тоҥ өйүнэн олорор буолан - араас хайысхалаах бэйэтин эрэ туһугар (бэйэмсэх), буолан олоххо олороллорун көрөбүт. Ис итэҕэлэ суох киһи, ис ийэ кута сайдара, сырдык күүстээх дьулуурдаах сүрдэнэрэ, тапталлаах, махталлаах, төрөөбүт айылҕатын,  тулалыыр эйгэтин харыстыыра, чэчирэтэрэ, өбүгэ дьиҥ-ситимин кэнэҕэскигэ илдьэр кыахтанара, букатын чуолкай саарбахтардаах! Кыайбат, көтүмэх, дьалаҕай буолар. Мантан саҕаламмытынан барар экологическай катастрофа. Салгын кутунан көмөлөһүннэрэн, салгын кута, уйулҕата сайдан - хайа баҕарар киһи тас эйгэҕэ үтүө киһи буолуон эмиэ сөп.
Көрөбүт дии: тас эйгэ дьоннорун. Элбэхтэр. Ол эрээри, үлэлэрин толорон, хамнастанан, тус бэйэлэрин эрэ тустарыгар олох  олороллор.
Төһөлөөх элбэх үтүөнү-мөкүнү өйдөөн туран өйдөөбөппүтүттэн, олохпут үтүө да өрүттэрэ, кыахтара даҕаны, төһөлөөх чарааһаан, чычааһыран  хаалалларый?...
Ол туһуттан төһөлөөх элбэх өйдөбүллэр, быраабылалар, мэһэйдэр, хааччахтааһыннар "субу - биирдэ бэриллибит" олохпутугар мэһэйдэр үөскүүллэрий?!...

Онон:
Экодухуобунас кут дабаана диэн – ийэ куппутугар, хас биирдии бэйэбит, дьиҥ бу  олохпутугар тирэхтээх буола  сайдан, үс кут, сырдык сүр дабааныгар дабайыы  - диэн өйдөөтөхпүтүнэ эрэ - экодухуобунас туһугар чопчу, чуолаан, өйдөөн-дьүүллээн сөптөөхтүк  хамсаныахпыт. 
Оччоҕуна хас биирдии алаһа ыалга төрөөбүт, улаатар оҕо иитиитин-сайдыытын - экодухуобунас  ис-хоһооно айыы үөрэҕэр тирэнэн, туһулуур эрэ буоллаҕына, сайдыы кут дабааныгар тахсарга бэйэтин туһуламмыт киһи сайдар , тахсар.
Иоган Егорович Экодухуобунас Кут Дабаан концепцията  - бу аныгы кэмҥэ өссө күүһүрэн , дириҥ ис хоһооннонон хас биирдии киһи ийэ кута төрүөҕүттэн  тапталынан, махталынан өбүгэтин үгэстэрин айыы тыынын тус бэйэтигэр иҥэринэн  сырдык сүрүн күүһүрдэн , иитиллэн-сайдан  тахсар ис хоһоонун чопчу ыйан оҥорбут  концепцията олоххо киирэригэр турунуохтаахпыт. 
Бастатан туран, Экодухуобунас Кут-Дабаан сайдыы саҥа тосхолун киэҥник ыллахха, бу үөрэх, бастатан биир кэлим бырагыраамматыгар  оскуолаҕа экспримент быһыытынан  киириэхтээх.  
Дьокуускай куораппытыгар бу саҕалааһыны саҕалаабыт оскуоланан Чиряевтар ааттарынан национальнай гимназтия буолар.  Манна уруккаттан олохтоммут  «Олох үөрэҕэ» норуот педагогикатын киинэ (сал. Т.И.Жиркова ) буолар.

Хаартыскалар дьоруойдар тус архыыптарыттан