Екатерина Захарова: «Киһи киһилии сиэринэн олоруохтаах»

Бүгүн сэһэргэһэр киһим бэйэтэ көрдөрөр, кэпсиир, интэриэстэрин туруорсар дьоруойдарын – тыа сирин туруу үлэһит дьонун курдук олус үлэһит уонна судургу майгылаах. Биллэ-көстө сатыырын сөбүлээбэт. Биэриилэрин, сүрүн үлэтин таһынан (!), ис сүрэҕиттэн баҕаран, кыһаллан оҥорор.  Сахалыы иитиилээх, толкуйдаах.

Кини туһунан миигиттэн: «Ити туох кыыһый?», «Туох оҕонуй: соҕуруунан-хотунан элэстэнэр. Билиҥҥи суруналыыстартан, арааһа, соҕотоҕун да кэриэтэ быһыылаах, хотон, ыстаада, балык хаһаайыстыбата диэн иҥнибэккэ кэрийэн сырдатар. Дьоруойдарын бэркэ арыйар», – диэх курдук хайҕал дэгэттээх үгүстүк токкоолоһоллор. Тыа хаһаайыстыбатын эйгэтин сырдатааччылар билсэллэрэ эрэбил диэн сэрэйэллэриттэн буолуо. Хайалара эрэ: «Бэл, араспаанньаҕыт биир. Балтыгыт буолбатах дуо?» – диэн ыйытан турар.

Кэнники көлүөнэ бэрэстэбиитэлэ да буоллар, «сэбиэскэйдии» үлэһит. Үлэлэригэр бэриниилээх, эппиэтинэстээх, уустук да баар буоллаҕына, иҥнэн турбат дьону итинник сыаналыыр үгэстээхпин. Сэмэйэ – бэйэтин киэнэ. Сэрэйбитим курдук, «эйигиттэн интервью ылыам этэ» диэбиппэр, батынан, ыксата сырытта. Ол да буоллар дьон сэргиир киһитин хайаан да «хайытан», хоммут уоһун хоҥуннаран, өрөөбүт уоһун өһүлэн, сырдатан тэйдэххэ табыллар. Дьэ, онон билсиҥ: «Саха» НКИХ «Үлэ дьоно» биэрии ааптара Екатерина Васильевна Захарова.

Эһээ-эбээ оҕото

Катя Мэҥэ Хаҥалас Тиэлиги бөһүөлэгэр олохтоох элбэх оҕолоох иллээх дьиэ кэргэҥҥэ иккис оҕонон күн сирин көрбүт:

– Бииргэ төрөөбүттэр төрдүөбүт: икки уол, икки кыыс. Ийэбит Людмила Николаевна эрдэ бэрэдэбиэс этэ, кэлин олохтоох дьаһалтаҕа исписэлиистээбитэ. Аҕабыт Василий Филиппович сопхуос ыһыллыбытын кэнниттэн 1996 с. «Сахаачча» диэн бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үлэлээбитэ. Хомойуох иһин, аҕам билигин биһиги кэккэбитигэр суох. Билигин быраатым аах сүөһүлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларыгар иитэллэр. Онон, төһө да куоракка олордорбут, бэйэ этинэн-үүтүнэн хааччыллыылаахпыт. Быраатым – ыал, оҕо-уруу тэнитэн, төрөөбүт сирбитигэр олорор. Балтым учууталлыыр. Онон Тиэлигибэр үөрэ-көтө тахсабыт. Санаалыын ырааһыран, чэпчээн кэлэбин. Убайым Өймөкөөҥҥө күтүөт, онно олороллор. Култуура үлэһитэ.

Мин 3 сааспар диэри аҕам дьонугар олорбуппун. Кып-кыра, хап-хара, эбиитин олус ытанньах үһүбүн. Дьонум таптаан «Чертенок» дииллэр эбит. Эһээ-эбэ сылаас тапталларын билбит дьоллоох киһибин. Эбэм – Дьоруой ийэ, туос иһити тигиигэ норуот маастара Екатерина Семеновна Захарова.  Кырабар кинини батыһа сылдьан лууктаан, кииһилэ хомуйан, сир астаан айылҕаҕа сылдьарга, сахалыы сиэргэ-туомҥа үөрэннэҕим. Эбэм олус элбэх былыргыны, өбүгэлэрбит тустарынан кэпсиирэ. Быйыл саас олохтон туораабыта. Кини миигин өбүгэлэрбин кытта ситимниир курдуга. Хатыҥ чараҥ быыһыгар эбэм кэпсээнин истэ-истэ олорбут киһи баар ини-и. Бэл, табаҕын да буруота минньигэс курдук буолара. Эһэм, сэрии кыттыылааҕа Филипп Петрович Захаров, олорон ааспыт олоҕо элбэххэ үөрэтэр. Кытаанах санаатын, олоххо тардыһыытын сөҕөбүн эрэ. 16 саастаахпар өлбүтэ. Сэрии кэмигэр миинэҕэ түбэһэн, контузияланан, икки кулгааҕынан истибэт этэ. Сүүспүттэн сахалыы-махалыы сырылаччы сыллыыра. Билигин оҕолорбун оннук сыллаатахпына, тута «Эһээ Силип» дии түһэллэр.

Учуутал буолуохпун баҕарарым...

– Эһэлээх эбэ иитиитин таһынан «мин сахабын» диэн санаа өрө тутуллар улууһугар улааппытыҥ саха тылын учууталын идэтин таларгар сабыдыаллаатаҕа буолуо?

– Оҕо эрдэхтэн төрөөбүт алааһыҥ, нэһилиэгиҥ, улууһуҥ, өрөспүүбүлүкэҥ туһунан үгүһү билиэхтээххин диэн тыыҥҥа иитии түмүгэ. Улуу олоҥхоһуттар, ойууннар баалларын киһи эрэ истэ, сэргии олоруон курдук кэпсииллэрэ. Саха литературатын наһаа сөбүлүүр этим. Киһи төрөөбүт тылын билиэхтээх, төһө кыайарынан баһылыахтаах диэн СГУ ФЯФНК киирбитим.

– Ордук кимнээх айымньыларын сөбүлүүгүнүй?

– Барыларын да киэнин диэххэ сөп. Чуолаан Далан, Софрон Данилов айымньыларын. Саамай биһириир айымньым – Семен Курилов «Ханидоо уонна Халерхаа» романа. Итини икки-хас сыл буола-буола хайаан да хаттаан аахтахпына астынабын.

– Тыый! Төрүөтүн быһаарбаккын ээ?

– Ити ромаҥҥа олох философията дьэҥкэтик көстөр дии саныыбын. Айымньыга кэпсэнэр түгэннэр буолбуттара төһө да ырааппытын, олохпут тэтимэ, укулаата уларыйбытын, сайдыы барбытын иһин, өй-санаа тутула, дьоҥҥо, хоту сир олохтоохторугар сыһыан, дьон кэмэлдьитэ уларыйбат эбит. Быһата, толкуйдатар, олоҕу анааран көрөргө көмөлөһөр. Нууччалыыттан Александр Куприн, арҕаа дойдулартан Виктор Гюго айымньыларын биһириибин. Кэнники Филипп Майер толкуйдатар суруйууларын ааҕар буоллум. Киһи арыт, үлэҕэ-түбүккэ баттатан, ыһыктынан да кэбиһиэн саныыр түгэннэрэ баар буолар. Оннук түгэҥҥэ дьүөгэм Зинаида Архипова хоһооннорун ааҕабын. Поэзия күүһүн, тыл эмтиир күүстээҕин дьэ биллим.

Дьылҕа Хаан ыйыытынан?

– Үрдүк үөрэҕи 2004 сылга бүтэрээт, хаһан да харахтаан көрбөтөх хоту дойдугар барбыт эбиккин?

– Эдэр эрдэххэ көрбөтөхпүнэ хаһан көрүөмүй диэн, ыллым да, Орто Халымаҕа барбытым. Дьонум да утарса барбатахтара. Аҕам оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыыһа онно олорор диэн үөрбүттэрэ, төлөпүөнүнэн кэпсэппиттэрэ. Онон Евгения Павловна, Иван Анисимович Третьяковтарга кыыстарын курдук сылдьыбытым.

Бастаан улуус кииниттэн 60 км ыраах Хатыҥнаахха тиийбитим. Акулина, Егор Сибиряковтар диэн эдэр ыалга олохтообуттара. Бэрт иллээхтик олорбуппут. Бу санаатахха, олорорум иһин харчы да биэрбиппин, ас да улаханнык атыыласпыппын өйдөөбөппүн. Үтүө да санаалаах, киэҥ дууһалаах дьон эбит! Билигин да билсэбит. Онно 3 ый үлэлээн баран Орто Халыма куоратыгар гимназия аһыллыбытыгар киирбитим. Аида, Афанасий Томскайдары кытта билсибитим. Аида Алексеевна дьүөгэм, эдьиийим кэриэтэ буолбута. Кини сүбэтэ, олоҕу көрүүтэ миигин элбэххэ үөрэппитэ.

Гимназияҕа 4 сыл учууталлаабытым. 8 кылаастарга кылаас салайааччыта этим. Олус үчүгэй оҕолорго түбэспитим. 2008 с. оскуоланы бүтэрбиттэрэ. Арай күһүн гимназияҕа кэлбитим хайдах эрэ... кураанахсыйан хаалбыт курдуга. Учууталлаан бүтэр эбиппин диэн, «Саха» НКИХ улуустааҕы филиалыгар үлэҕэ киирбитим. Үөрэппит оҕолорум билигин – номнуо ыал ийэлэрэ-аҕалара. Билсэбит, кылааһынан көрсүһүүлэригэр ыҥыраллар. Учуутал күнүгэр бэлэх оҥорон соһуталлар. Ол аата син үчүгэй учуутал буоллаҕым буолуо. Төрөппүттэригэр миэхэ итэҕэйбиттэригэр махтанабын. Киһи киһиэхэ эрэлэ сүрүн күүс, тирэх буолар эбит. Бу санаатахха, кыһыл баттахтаахпын эҥин. Бүтүннүү да буолбатар, ойоҕоһунан кыһыл этэ.

Халымаҕа мэҥэ хаҥаластар түмсүүлээхтэр этэ. Күндү кийиит буолан тиийбит биир дойдулаахтарым эдьиийдэрим курдук буолбуттара. Марфа Николаевна Шарина элбэхтэ таҥас тигэн абыраабыта.

Кэргэним Юрийы кытта Хатыҥнаахха билсибиппит. Мин онно тиийэр сылбар, кини эмиэ үөрэҕин бүтэрэн, математика учууталынан кэлбит этэ. Дьиктитэ, устудьуоннуур сылларбытыгар кини 5 сыл – 18-с куорпуска, мин – 14-кэ олорбуппут даҕаны ончу көрсүбэтэхпит. Кыыспыт быйыл оскуоланы бүтэрдэ, уолбут 4 кылаас буолла.

– Бэйэҥ да билбэккинэн, Дьылҕа Хаан ыйан, чопчу Орто Халымаҕа тиийбит эбиккин. Хоту улуус элбэх эбээт. Аны, тэлэбиидэнньэ үлэтэ диэн – туһунан, ураты эйгэ буоллаҕа. Хорсунуҥ бөҕө. Эрдэ холонон да көрбөтөх киһи тута филиал начаалынньыга, эрэдээктэрэ буолаҕын!

– Начаалынньык да диэн, айымньылаах үлэни таһынан, этэргэ дылы, таабыл эрэ толорорум уратылааҕа буолуо. Режиссеру, эпэрээтэри кытта үһүө этибит. Үлэбин олус сөбүлээбитим. Элбэх дьоннуун алтыһаҕын, үгүһү көрөҕүн, дьон баҕатын, туохха дьулуһарын көрдөрөҕүн. Ол эбэтэр, хайа эрэ өттүттэн, кыратык да буоллар, дьоҥҥо көмөлөһөҕүн.  Киһи эдэригэр, кырдьык, туохтан да толлубат, уһуну-киэҥи толкуйдуу, сэрэхэдийэ сатаабат эбит. Олоҕу олордоҕуҥ аайы дьэ ырыҥалыыр буолан иһэҕин. Аҕам барахсан өрүү да «Киһи сатыырын киһи сатыахтаах» диэн этэрэ. Ол өйбөр хатанан хаалбыта миэхэ көмөлөһөр, санаабар санаа, кыах эбэр.

– Уоллаах кыыскыт Орто Халымаҕа күн сирин көрбүттэрэ? Куоракка хас сылтан бааргытый? Кэргэниҥ туһунан кэпсии түһүөххүн сөп дуу?

– Кэргэним Юрий Андреевич Слепцов үлэтинэн куоракка кэлиэхпит иннинэ ипотекаҕа дьиэ булуммуппут. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ барытын да кини – аҕабыт былаанныыр, дьаһайар. Үп-харчы, хаһаайыстыба боппуруоһун,  атыы-тутуу чааһын эҥин. Онон миэхэ быдан судургу. Үөрэҕэ, идэтэ да онно сөп түбэһэр. СФР-га үлэлиир. Эмиэ түөрт оҕолоох ыалга төрөөбүт. Кыыспыт Орто Халымаҕа төрөөбүтэ, 6 сааһыгар көһөн кэлбиппит. Уол 2015 с. манна төрөөбүтэ. Юра бу кэнники сылларга сүүрүүнэн дьарыктанар. Быйыл Манчаары оонньууларыгар Орто Халыматтан сүүрэн 7-с буолбута.

– Аны, күнү быһа үлэҕэр сылдьаргын таһынан, өрөбүллэргэр биэрии уста, дьоруойдаргын була улуустарынан баран хаалаҕын. Арыт уһуоххун да сөп. Итини эр киһи эрэ барыта тулуйбата буолуо.

– Дии! Ыал ийэтэ киһи ардыгар өрөбүлүгэр да дьиэҕэ көстүбэт диэ! (Күлсэбит). Оннук ээ, кини өйүүр, өйдүүр, эрэллээх эркин буолан, көҥүл сырыттаҕым. Кэргэммэр махтанабын.

Үлэ үөһүгэр

– Сылдьа илик улууһуҥ, арааһа, аҕыйах хааллаҕа? Эйигин үгүстэр «Саха» НКИХ үлэһитэ дии саныыллар. Ону атын тэрилтэ үлэһитэ диэтэхпинэ, соһуйаллар. «Үлэ дьоно» биэрииҥ туһунан кэпсээ эрэ.

– Уой (толкуйдуур). Ленскэй, Мииринэй, Аллайыаха, Муома, Аллараа Халыма, Эдьигээн уонна Алдан хаалла быһыылаах. Үлэм сүнньүнэн сир арааһын көрдүм, интэриэһинэй дьоннуун билистим. Билигин төһө да штаттаах үлэһит буолбатарбын, сөбүлүүр эйгэбиттэн тэйбэккэ сылдьар буолан, ТВ үлэһитин быһыытынан сананабын. 2013 сыллаахха тэлэбиидэнньэҕэ улуустааҕы филиалтан «переводунан» кэлэн, үлэлээн баран, 2017 сылтан ТХМ салаа тэрилтэтигэр киирэн, пресс-сулууспаҕа үлэлэһэр этим. Оччолорго миниистир П.Н. Алексеев арай биирдэ ыйытар: «НВК «Тыа сирэ» биэриитэ тоҕо сүттэ? Тыа хаһаайыстыбатын туһунан Гаврил Захаров бэркэ сырдатара. Билигин ол оннугар ханнык эмэ биэрии тахсар дуо?». «Суох» диэтэҕим дии. Онуоха «тыа хаһаайыстыбатын, кэпэрэтииптэр, пиэрмэрдэр тустарынан биэрии хайаан да наада», – диэтэ. Бырабыыталыстыбаҕа, НВК генеральнай дириэктэригэр сурук суруйдубут. Онтон эмискэ Петр Николаевич миниистириттэн тохтоон хаалла. А.П. Атласов кэллэ. Барыта хос саҕаланна. Миниистир солбуйааччыта Н.С. Афанасьевтыын СМИ Департаменын салайааччытыгар киирэ сырыттыбыт, НВК-тан дириэктэрин солбуйааччыта кэлбит этэ. Улахан хорутуулаах кэпсэтии тахсыбатаҕа. Көрдөхпүнэ, пиэрмэрдэр, хаһаайыстыбалар олус үчүгэйдик үлэлииллэр, кинилэри сырдатыахпын баҕарар эбиппин. Онон НВК-ҕа «Саҥа күн» биэрии эрэдээктэрэ Надежда Павлованы көрүстүм. Тута өйөөн, 6 мүн. уһуннаах нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар «Тыа сирэ» диэн рубриката оҥоруохха диэтэ. Бастакы рубрикабыт 2021 с. ыам ыйын бырааһынньыгар тахсыбыта. Күһүнүгэр ТВ дириэктэрэ Олег Колесов эрийэн, кэлэ сылдьарбар ыҥырда. Көрсүһүү түмүгэр рубрикабыт «Үлэ дьоно» диэн 25 мүнүүтэлээх биэриигэ кубулуйбута. ТХМ уонна «Саха» НКИХ кыттыгас бырайыага.  НКИХ режиссерунан, эпэрээтэринэн хааччыйар, кинилэр айаннарын уйунар, оттон ТХМ – эрэдээктэрин, ыытааччытын уонна мин айаммын төлүүр. Мин ТХМ үлэһитэ буоларбынан, үлэм чэрчитинэн, эбээһинэһим курдук ылыммытым. Ити курдук 2,5 сыл үлэлээбитим. Пресс-сулууспа үлэтэ хайдаҕын маныаха сыһыаннаах дьон эрэ билэрэ буолуо. Бу суруйар, сырдатар үлэ эрэ буолбакка, араас сурукка хардарыы, отчуот оҥоруу. Бүтэн быстыбат сурук үлэтэ. Айымньылаах үлэни сөбүлүүр киһи онтон сылайар. Онон ТХМ «Саха сүөһүтэ» биэдэмэстибэннэй тэрилтэтигэр көспүтүм. Дириэктэр А.Е. Артемьев миигин биэриигин салҕаа диэн тута өйөөбүтэ. Миниистир А.А. Александров биэрии төлөбүрүн быһаарбыта. «Дьокуускайдааҕы көтөр фабриката» уйунар. Артем Александрович тыа хаһаайыстыбатын үлэһит дьонун туһунан хайаан да сырдатар наадатын өйдүүр. Улуустарга сырыттахпына дьон үгүстүк Гаврил Захаровы ыйытар. Убайыҥ дуо диэччилэр. Кини улуус филиалларын салайарын саҕана мин Орто Халыма салаатыгар үлэлиирим. Гаврил Егорович элбэхтик көмөлөспүт, сүбэ-ама биэрбит биир убаастыыр киһим.

– Көрдөрбүт дьоҥҥуттан ордук кимнээҕи чорботон бэлиэтиэҥ этэй уонна тоҕо?

– Бары да туруу үлэһит дьон. Үлэни сыаналыыр киһи хаһан баҕарар толкуйа киэҥ, ыраас буолар. Мин итинник үтүө дьону кытта алтыһар дьоллоохпун. Чөмпүйүөн ыанньыксыт П.П. Шарин убайым кэриэтэ. Кини эрийэрэ миэхэ – үөрүү. Норуот «Сулуһа суох дьоруой» диэн ааттыыр киһитэ, Өймөкөөн аатырбыт сылгыһыта, «Тонор» хаһаайыстыбалаах Н.Т. Винокуров үөрэ-көтө көрсөрө туохха да тэҥнэспэт. Кинилэр курдук дьон үйэҕэ биирдэ төрүүллэр. Чурапчы Мырылатын эдэр пиэрмэрэ Виктор Петрову бэлиэтиэм этэ. Кини нэһилиэгэр, улууска пиэрмэр аатын өрө көтөҕөр дьүккүөрдээх. Өйдүүгүн, туох кистэлэй, урут «үөрэммэтэххинэ хотоҥҥо барыаҥ» диэн куттууллара? Бииктэр ити сыыһа олохсуйбут толкуйу тохтотор туһугар сыралаһар. «Пиэрмэр – бөһүөлэк биир тутаах, кыахтаах киһитэ буолуохтаах», – диир. Оскуола оҕолоро холобур оҥостор, тардыһар киһилэрэ буоларга үгүс үлэни ыытар. Мырыла 30-тан тахса пиэрмэрдээх. Биир ураты, үлэһит киһи Сунтаар Бүлүүчээнигэр баар, учуутал идэлээх, оскуолаҕа дириэктэрдээбит Андрей Максимов. Түргэнник ситэр салааҕа ылсан, хонуу куруппааскытын, кууруссаны иитиинэн дьарыктанар. Ый аайы хойутаабакка кэлэр, үгүөрү хамнастаах бүддьүөт үлэтиттэн тохтоон, пиэрмэр буолуу – мин санаабар, бэйэтэ героизм. Дьиҥ чахчы үлэһит уонна бэйэтигэр эрэллээх эрэ киһи манныкка ылсар. Булуҥ оройуонун Бороҕон бөһүөлэгин олохтоохторо Петр Николаевич, Прасковья Васильевна Бурцевтарга нэдиэлэ буолбуппут. Петр Николаевич ис сүрэҕиттэн тыа хаһаайыстыбатыгар ыалдьар. Намыыга сүөһү иитээччи аҕыйаата, төрүт дьарык эстибэтин диэн, кыаҕа баарынан сүөһүнү үксэтэ сатыыр. Эбээн Бытантай Саккырыырыттан «Буранынан» саха оҕуһун тиэйэн кэлэр!

– Катя, соһуччу сорудах: уһуннук толкуйдуу барбакка, көрдөрөр-кэпсиир дьоруойдарыҥ – тыа сирин олохтоохторун туһунан кылгас сыанабылы оҥоруоҥ?

– Үлэттэн толлубат, айылҕаҕа чугас, сиргэ-уокка сылдьарга үөрүйэх, «ыарахан, сатаммат» диэн олорунан кэбиспэт. Үөскээбит кыһалҕаны быһаарар суолу-хайаҕаһы тобулан тэйэр. Ытыы-соҥуу сылдьары сөбүлээбэт, саҥата суох уустугу туоратар дьүккүөрдээх. Тыа сирин олохтооҕо бары да олус тулуурдаах дьон. Ити хаачыстыбалара «мэһэйдээн», кинилэргэ ардыгар сөптөөх болҕомто ууруллубат курдук көрөбүн. Холобур, ууга барбыт өймөкөөннөрү да ылан көрүөх. Аймана, ытана олорбокко, күүстэрин түмэн, айылҕа иэдээнин кытта бэйэлэрэ эрэ охсуһа сырыттылар дии. Хаарыан сыраларын түмүгэ – сүөһүлэрэ-сылгылара хайдаҕа буолла? Оттуур ходуһалара, мэччирэҥнэрэ олоччу бардаҕа.

Оннук баара...

– Катя, хоту командировкаҕа сылдьан, саахалга түбэһэн, илиигин тоһуппут этиҥ. Ол үрдүнэн былааннанан барбыт үлэҕин тиһэҕэр тиэрдэн кэлбиккин истэн, сөрү диэн сөҕөн турабын.

– Ол Абыйга этэ.  Балыыһаҕа кэлэн соммун уһулбутум, илиим туора-маары баран сүрдээх. Ренгеннээн баран: «Перелом со смещением. Суһаллык Дьокуускайдыыгын», – диэтилэр. Көннөрөн баран гиипсэ ууруохтарын эттилэр. Анестезиолог кэлэн: «Тоҥолоҕуҥ тахсыбыт, ону киллэриэхпит», – диир. «Баһаалыста, миигин утутуҥ, ыарыыны тулуйуом суоҕа. Үйэ-саас тухары махтаныам», – диэн элбэҕи эттим быһыылааҕа. Аһынна быһыылаах, утуттулар. Уһуктубутум, илиим гиипсэлэммит. Ыалдьыбат. «Хас бирилийээни уктугут?» – диэн өссө дьээбэлэнэр эҥин киһи буоллум. Таһырдьа тахсыбытым эпэрээтэрим Арсен Степанов турар. «Уста барбат буоллахпыт?» – диир. «Эс, хайдах?! Барабыт: дьон күүтэн олорор», – диэтим да, массыынаҕа киирдэҕим дии. Киэһэ 23.00 чааһы ааһыыта устан кэлбиппит. Бэркэ сылдьыбыппыт. Ол тухары бары: «Сарсын Дьокуускайдаа», – дииллэр. Бэйэм саарыыбын, 2-3 күнү тулуйуох курдукпун. Онно биир эмэ киһи «илииҥ туох да буолуо суоҕа» диэбитэ буоллар, хаалар этим. Манна хос снимоктаан баран, «бэркэ киллэрбиттэр» диэн хайҕаабыттарыгар бэйэбин сыаналаабыттарынааҕар ордук үөрбүтүм. Абый эмчиттэригэр онон махтанабын!

– Дьэ, сүрдээх кыыскын! Туохтан да толлон туруо суох курдуккун. Спордунан дьарыктанар, саанан ытар да диэтэхтэринэ, соһуйуом суох этэ. Туох эмэ куттанардааххын дуу?

– Баар буоллаҕа дии. Холобур, үрдүктэн. Били, хайа хаспаҕын үрдүнэн трост быаҕа тэйбэҥнии турар, курдары көстөр муостаҕа, дьэ, ат да манньаҕа хаампаппы-ын. Бүттэҕим ол. Чиҥ сиргэ үктэнэн турарбын ордоробун. Санаан бардахха, кутталлаах элбэх ээ (күлсэбит). Саанан, сэгэр, саараама, ыппаппын. Бултуу-алтыы барсыбаппын. Арай балыктыахпын сөп. Булт, саа эҥин – эр дьон дьарыга дии саныыбын. Орооспотох ордук. Спорт диир буоллахха, арай 1 чаастан ордук сүүрүөхпүн сөп. Нэдиэлэҕэ төһө кыалларынан 2-тэ саалаҕа сылдьа сатыыбын: кыһынын – «Дохсуҥҥа», «Туймаада» стадиоҥҥа; оттон сылаас кэмҥэ – пааркаҕа. Сүүрүөм иннинэ 76 кг этим. Сүүрэн бэттэх кэлбитим. Сүүрэргэ киһи өйө-санаата сааһыланар, ол иһин сөбүлүүбүн.

Түмүккэ ОЛОХ, КЭСКИЛ туһунан

Екатерина:

– Олохпор олус үчүгэй дьону кытта алтыһарбыттан дьоллоохпун. Кинилэр хас биирдиилэрэ мин олохпор кэрчик-кэрчик «кирпииччэ» ууран, өй-санаа өттүнэн байыталлар, үтүөҕэ-кэрэҕэ сирдииллэр. Оттон үтүө дьону кытта алтыһыы – өбүгэ үтүөтэ. Мин, биһиги хайдах олоҕу олорорбут – кинилэр үтүө сүрүннээх олохторун түмүгэ. Биһиги эмиэ кэнчээри ыччаппыт олоҕо табылларын туһугар орто сиэринэн, кими да атаҕастаабакка, хомоппокко, дьон тылыгар киирбэккэ, үтүө суобастаахтык олоруохтаахпыт. Онон, олох олоруу диэн – улахан эппиэтинэс. Биирдэ бэриллэр олоҕу харыстаан, өбүгэлэргэ махтанан, кэскили санаан олорорго кыһаныахтаахпыт.

Бу күннэргэ «саха Шаляпина» диир, ытыктыыр ырыаһыппыт, бас куоластаах И.П. Степанов «Олоҕум оҥкуллара» диэн кинигэтин уларсан аахтым. Иван Прокопьевич аҕата Тиэлигиттэн, Тохтоһут эргиниттэн төрүттээх, үөрэҕэ да суох буоллар, олус муударай киһи уолугар этэр эбит: «Аан дойдуга икки хара күүс баар, биирэ – харчы, иккиһэ – арыгы. Дьэ манна киирэн биэрдэххинэ, бүтэҕин». Мындыр да этии! 100% сөбүлэһэбин. Киһи киһи сиэринэн олоруохтаах. Харчыга баайыллар киһи хаһан да көҥүл буолбат. Онтон эн санааҕынан-дууһаҕынан көҥүл буоллаххына, дьоллоох киһигин.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ