Егор Картузов: «Бөтүрүөбүс: «Гоша, үлэлээ, туох барыта үлэттэн тахсар диэбитэ»

Биһигини: «Бээ, бу, хантан билэн кэллигит? Саҥа бэчээттэммит кинигэбин бүгүн эрэ дьиэбэр аҕалбытым дии!» – дии тоһуйда бүгүҥҥү дьоруойум. Оттон мин киниэхэ – Егор Егорович Картузовка – мээнэҕэ тиийбэтэхпин сэрэйэр буолан: «Ээс, бэйэҥ «ыҥыртаран» баран, билбэтэҕэ буолаҕын дуу?» – дии-дии, саалаҕа ааһабын... 
 

Гурий Турантаевы кинигэҕэ үйэтиппит үтүөлээх

Аан бастаан Егор Картузовы, үйэҕэ биирдэ кэлэн барар биллиилээх уҥуох тутааччы, ытык киһи Гурий Иванович туһунан «Гурий Турантаев – Бороҕон Оҕонньор» диэн олус интэриэһинэй кинигэни көччөх гынан көтүппүт түгэниттэн  сэргии истибитим. 

Ол иннинэ хаһан да кинигэ диэни суруйбакка, суруйааччы быһыытынан холонон көрбөккө да сылдьан, Бороҕон Оҕонньор курдук сүдү киһиттэн саҕалаабытын сөҕө-махтайа санаабыттааҕым. Кинигэни ааҕан баран, ылсыан да ылсыбыт, тыл-өс мааны, судургу тылынан киһиэхэ олус тиийимтиэ, субу хараххар көстөн олорор гына суруйарын тута сөбүлээбитим. Хамсык хааччаҕа үгэннээн турдаҕына, булт-алт туһунан кэпсэтэбин диэн ааттаан, тиийэ сылдьыбыттааҕым.

Онно кини: «Эрчиллэр саалаҕа хайаан да дьарыктанар идэлээхпин. Арай бу хамсык мэһэйдээтэ. Дьэ, онно сырыттахпына, И.Н. Сивцев көрсөн: «Биһиги улуу убайдаахпыт. Эн былыргы сиэри-туому суруйаҕын, сэргиигин. Кинини «Байанайга» таһааттарыаҥ этэ», – диир.  Эрдэ сурунаалга кыралаан суруйар этим. Массыына булан биэрбитэ. Ытык кырдьаҕаска түбэһии – миэхэ көһөҥө көмүһү булууга тэҥнээҕэ. Билсэ-көрсө түһэн баран, толло-толло тыл көтөхпүппэр толкуйдаан баран: «Хас да киһи суруйан көрдө даҕаны, кыайбат буоллулар. Сааһым да ыраатта. Тугу эрэ хааллардахха табыллар. Чэ, Дьөгүөр, кыанар, кутуҥ-сүрүҥ уйар буоллаҕына, холонон көр», – диэбитэ. Булка сыстаҕас диэн сөбүлээбит буолуон сөп. Кэнники үчүгэйдик билсэн баран, тыатааҕыга тиийэ бултаабыппыт. Кус булдун саҕана  киниэхэ лаппа уһуурум. Бастаан үс-хас күн диктофоҥҥа устаат, дьиэлээри гыннахпына, сөбүлээбэт курдуга. Хаһан «көҥүллүөр» диэри сылдьар буолбутум», – диэн, кэпсээн турар.

Кырдьык, Егор Егорович кэтэмэҕэйдээн, сүдү киһибитин кытта ыкса билсэн, кинигэ бэлэмнээн таһаарбатах буоллун?! Ол кинигэ дьиҥ сыаннаһа – өссө да иннибитигэр. Билигин да ааптар этэр:

– Улуу кырдьаҕас хаарыан билиитин бэйэтин кытта илдьэ барбыта, идэтийбит дьон кини эмтиир ньыматын олоччу сүһэн, киниттэн үөрэнэн-билэн хаалбатахтара хомолтолоох. Аҥаардас таас уҥуоҕун да көннөрөрүн ылан көр, хайдахтаах талааный?! Кырдьаҕас таас уҥуоҕа хамсааһыныттан тоноҕос токуруйарын, дьахтар тааһын көмөгөйө улахан, төрүүр-ууһуур буолан, онон дөбөҥнүк хамсыырын этэрэ. «Ити таас хамсаан, атаҕар киирэр седалищнай ньиэрбэтин баттыыр, онон тобук, өттүк ыалдьан барар. Бу самыы хараҕа (пояснично-крестцовая кость) сыҕарыйан хаалар. Оччотугар уҥуох өттүгэр хамсаатаҕына, биир өттө уһаан тахсар» диэн быһаарара. Итини бөдөҥ мединституттар билигин да кыайа иликтэр. Ону ааһан, бэл: «Итинэн хамсыыра буоллар, киһи оччотугар букатын да, суорҕан-тэллэх киһитэ буолуо, хамсыа да суох этэ», – диэн, истэ да сорумматтар.

Таас уҥуоҕун хамсааһына – улахан, алдьатыылаах ыарыы. Халтарыйан охтон, сууллан түһэн, хамсаппыт буолаллар. Бу сиигинэн хамсаан, аллара түһэн хаалбыт буолар (оҥоһуу дьардьаманы ылан көрдөрөр – Л.). Ону Оҕонньор өттүгүн баһыттан тардан, көннөрөн биэрэрэ. Оччоҕо сис уҥуоҕа бэйэтэ көнөр аатыгар барарын этэрэ. Дойду мэдиссиинэтэ билигин да ону ылыммат чинчилээх. Оттон Гурий Иванович хамсаабыт уҥуоҕу оннугар түһэрэн, хас тыһыынча киһини эмтээн, туһалаабытын киһи ааҕан сиппэт!

Арай, суруйалларынан, аан дойдуга биир мэдиссиинэ доктора, элбэх кинигэлээх ааптар,  таас уҥуоҕун хамсаабытын бэрбээкэй уҥуоҕуттан тардан көннөрөр үһү. Онтуҥ ырааҕынан эргийии буоллаҕа. Оттон Оҕонньор быһа – өттүгүн баһыттан. Онтуҥ ордук.

Сиэн балтым, оччолорго 9-таах кыыс, ыалдьыбытын 4-5 сыл кэтээн көрөн баран, «сайын кэлээр, боппуруоһу быһаарыахпыт» диэн ыҥырбыттар этэ. Ол сыл аҥаарын иннинэ күһүөрү-кыһын атаҕа аккаастаан, утуйан хаалан эрэйдиирин, бүөрэ ыалдьарын иһин миэхэ тахсыбыттара. Ону Гурий Ивановичка илдьэн көрдөрбүппүтүгэр, тута көннөрөн биэрбитэ. Ол сайыныгар, кыыс, ыҥырбыттарын хоту, манна бүөрүн көрдөрө  кэлбитэ, тупсан хаалбыт этэ!

Оҕонньор дьоҥҥо туһалыах элбэх кистэлэҥи илдьэ барда. Бэрбээкэй сүһүөҕэр элбэх кыракый уҥуох баар эбит. Сотоҥ уҥуоҕа тоһуннаҕына, атаҕыҥ баллаччы иһэн хаалар. Онто тардарын саҕана ол босхо сылдьар кыра уҥуохтар атын сиргэ халбарыйан хаалаллар. Инньэ гынан, хаамарын хаамаллар эрээри, тирэннэхтэринэ онтулара ыалдьар буолар. Алина Кабаева киэнэ оннук эбит. Мин баарбына Оҕонньорго Новосибирскайтан биир баай киһи кэлэ сылдьыбыта. Бэрбээкэйин уҥуоҕа тостубутугар пластинка укпуттар. Гурий Иванович рентген түһэриитин көрөн баран, ол киһини ынах ыыр олоппоско олордон баран, бөлтөҕөр уҥуоҕун эргиппитэ. Ол кэннэ миэхэ «тутан көр» диэбитигэр, бастаан тугу да булан көрбөтөҕүм. Онуоха: «Бу сылдьар буолбат дуо!» – диэт, илиибин ылан ол сири даҕатан көрдөрбүтүгэр  кып-кыра, кытаанах силгэ курдук баара. Бу уҥуох тахса сылдьар, маны оннугар түһэрдэхпинэ, доҕолоҥнообот, сүүрэ сылдьар буолуо», – диэн баран, ыалдьыт киһи ыалдьар атаҕын уллуҥуттан тутан туран, сөмүйэтинэн ол уҥуоҕу анньан туран, араастаан хамсатта. Онуоха ол уҥуохтара хамсаан, сылдьыбыт сирэ арыллан биэрдэ курдук, муммут уҥуох оннугар тимис гынан хаалла. Бүттэ. Дьэ, улахан өй, толкуй буолбаат?! «Кабаева киэнэ эмиэ маннык этэ», – диэбитэ. Ону мин: « Бэл, Кэриэйэ курдук араас технология тэнийбит сиригэр ону булан быһаарбатахтара, кыайбатахтара дьиктитин», – диэбитим. Ону кырдьаҕас: «Бу сытар уҥуохтар мэһэйдээн, рентгеҥҥэ ити хамсааһыны кыайан көрдөрбөттөр», – диэн быһаарбыта. Киһи бэгэччэгэр эмиэ оннук кыра, босхо сылдьар уҥуохтар бааллар эбит. Тураҕас уҥуохтар. Биир дьахтар харытын уҥуоҕа тостубут этэ. Ону рентгеҥҥэ көрө туран, эмиэ: «Көр. Бу сылдьар!» – диир. Онтум биир уҥуох барбах 2 мм курдук сыҕарыйбыт. Ону ол имэрийдэ, оннугар түһэрдэ. Дьахтар хатан эрэр илиитэ сонно тута уһуктан, хаан киирэн барбыта.

– Дьоҕура уола Гурийга бэриллибит этэ дии. Кэлин кырдьаҕаһы түһээн көрөҕүн, уолун кытта билсэҕин дуу?

– Оҕонньор дөрүн-дөрүн көстөр. Хамсык саҕана, төһө да ончу билсибэтэх дьон буолбутун иһин, аҕабын кытта сылдьалларын көрбүттээхпин. Мойуона диэн улахан эбэлээхпит. Онно пенопласт үрдүгэр, илимнээри сылдьар эбиппит. Арай куулаттан хап-хара, оттоох-мастаах уу бөҕө тоҕу көтөн киирдэ! Нэһиилэ куотабыт. Онтон дьиэбэр баар буолан хаалабын. Кырдьаҕастарым иккиэн курданалларыгар диэри сыгынньахтар. Көхсүлэринэн туралларын көрөбүн. Оҕонньор көхсө туох баар мыччыстаҕаһыгар тиийэ көстөр. Аҕам киэнэ туман курдук, ол да буоллар икки сааныктааҕын көрөбүн. Дьикти? Гурий улахан эмчит. Кыыһа Екатерина эмиэ эмтиир.

Бороҕон Оҕонньор омос көрүүгэ тоҥкуруун курдуга. Билсэн бардахха, олус истиҥ, эйэҕэс, уйан да этэ диэххэ сөп. Тренербит Д.П. Коркин эмиэ оннуга. Айдарыылаах, талааннаах дьоммутун баалларына өрө туппаппыт, сыаналаабаппыт хомолтолоох. Улуу дьон олус сэмэй уонна боростуой буолаллар.

Чахчы да, СУРУЙАР СУРУЙААЧЧЫ!

Аныгы  дьон ытыс да саҕаны суруйарбытыгар көмпүүтэрэ суох сатаммаппыт. Уруучуканы сэдэхтик, бэлиэтэнэргэ эрэ сүрүннээн туттабыт. Оттон Егор Картузов, этэргэ дылы,  аныгы кэм чахчыта да, СУРУЙАР СУРУЙААЧЧЫТА! Ол аата, туох баар айымньытын... илиинэн суруйар! Холобур, бу биир кинигэтэ 223 страницалаах. Кинигэтин биир страницатыгар, ортотунан 2,5 лиис илиинэн суруйуу киирэр. Үрүҥэр таһаарыылары аахтахха, барытын үстүүтэ устар. Ол аата, 1 кинигэни бэчээттэтэригэр бүтүн 1665 лииһи илиинэн суруйан сурулатарын санааҥ!

Бэчээттэммитинэн 7 кинигэлээх. Бастакы, Гурий Иванович туһунан кинигэтэ 2015 с. «Сахаада» кинигэ кыһатыгар оҥоһуллубута. Ахсыс кинигэтин «Айар» кинигэ кыһатыгар таһааттараары кэпсэтэ сылдьар.

«Көҥүл киһибин»

– Туох эбии эрэйин, уустугун булан ылаҕыный? Бэчээттиэххин, бэл, 90 саастарын ааспыттар кыайа туталлар дии. Баҕарбыт сиргэ эбэргэ-көҕүрэтэргэ, көннөрөргө бэчээттиир быдан судургу ээ.

– Эн үөрэтимэ! Бултуурбар да  сатыы сылдьарбын ордорорум. Эмиэ: «Тоҕо саатар хайыһарынан, «Буранынан» сылдьыбаккын?» – дииллэрэ. Онно «60 сааспар диэри сатыы сырыттым, салгыы да оннук сылдьарбын көҥүллээҥ» диирим. Билигин тобугум ыалдьан, ыарытыйан, тохтообутум.

–Сол да, бассаабы, атын да мессенджери туһаммакка сылдьаҕын дуу?

– Һоох. Ол бадарааҥҥытыгар бэйэҕит «батыллыҥ»! 9 мөһөөхтөөх «деревяшка» суотабайым баар буолла да сөп. Атыныгар наадыйбаппын. Онно-манна аралдьыйыахпын баҕарбаппын. Билигин бу тахсыбыт сэһэним иккис кинигэтин суруйа сылдьабын. Бэйэм төбөбүнэн сылдьарбын, баҕарарбынан дьаһанарбын «көҥүллүүр» инигин? (идэтинэн, күлэр).

– Туох да диэбит иһин, убайбыт ураты, «дьикти», «оригинал» киһигин.

– Гурий кырдьаҕас: «Эн таптаабыккынан сылдьыбыт көҥүл киһигин. Ким да иннигэр умса көрбөтөҕүҥ. Ол да иһин мин кинигэбин кыайа туттуҥ», – диир буолара. Тэрилтэҕэ үлэлии сылдьан баран хаалар этим. Биир ый уоппускаланан баран, киһилэрэ  куска икки ый буоларым. Бастакы кинигэбин суруйар кэммэр уонна бүтэрэн да баран, ойохпор иитиллэн, ону-маны суруйбута буолан, 5 сыл үлэлээбэккэ сылдьыбытым. Айымньы суруллан баран, 4 сылыгар биирдэ бэчээттэммитэ. Оҕонньор: «Кинигэнэн оонньоон, наһаа харчыгар сүүйтэрээри гынныҥ. Биэнсийэҕэр эбинэн, кыратык эмтээ», – диэн, кыралаан үөрэппитэ. Кэлбэтэхпинэ, ыҥырар этэ. Нэдиэлэҕэ биирдэ кэпсэтэрбит: кырата чаас, уһаабыта 1,5 чаас. Кэпсэппэтэххэ, аны түүлгэр киирэр. Бэлиитикэ, баай-дуол туһунан буолбакка, наар эмтээһин, айылҕа туһунан буолара.

Билбит билиини туһаныы уонна эмчит буолуу

– Билбит билиигин туһанан, дьоҥҥо көмөлөһөҕүн дуу? Сүрүннээн туох ыарыыларга?

– Дьон бэйэтэ кэллэҕинэ. Кыралаан эмтиибин. Сис, сүһүөх ыарыылара.  Илбийэн, быччыҥы босхолоон баран, таас уҥуоҕун, бэрбээкэй, бэгэччэк уҥуохтарын, тоноҕос уҥуоҕа тахсыбытын киллэрэбин. Түөннүөхпүн сөп. Хондуруостаахтар кэлэллэр. Тоноҕос ис уоргаҥҥын бүтүннүү тутан турар. Тоноҕос токуруйарыттан, үксүн бүөр мөлтүүр. Үөһэ кэпсээбитим курдук, таас уҥуоҕун оннугар түһэрдэххэ, сыыйа бүөр үлэтэ тупсан барар. Биир табаарыһым 11 ыйдаах сиэнин төрүөҕүттэн биир бүөрэ үчүгэйдик үлэлээбэт диэн быһаарбыттар этэ. Ону көрөн, биир тоноҕоһун уҥуоҕа тахса сылдьарын, көннөрбүтүм. Оҕо киэнэ өҥүргэс буолар. Оо, ону ыраахтан истэн, быраас убайа: «Оҕону өлөрөөрү, араас шарлатаннарга илдьэҕит! Аҥаар да бүөрдээх сылдьыан сөп этэ», – диэн, кыыһырыы бөҕөнү кыыһыран, сууттаһыах буолан, туһугар долгуйуу буолбуттаах. Кэлэн УЗИ-га түһэртэрбитэ. Мөлтөх диэбит бүөрдэрэ, төһө да кыра кээмэйдээҕин иһин, үчүгэйдик үлэлиир буолан, уоскуйбуттара. Онно да: «Итэҕэс бүөр бэйэтэ да сылдьан эрэ итинник көнүөн сөп», – диэн буолбута.

Сорох дьахтар оҕолоноругар тааһын илин өттүгэр баар «ахта сүүһэ» (лобковая кость) атан хаалар үгэстээх. Ону быраастар ыарахан ыйааһыны ыйаан, тартаран баран, уһуннук сытыараллар. Биир балтым оннук буолан, улаханнык моһуогурбутугар эдьиийим көмөлөс диэн тахсыбыта.

– Айакыы! Ол аһыллыбыта ренгеҥҥэ көстөр дуу?

– Көстөр. Бастаан 2 см курдуга үһү. Син ону тартаран, кыччаабыт этэ эрээри, син биир 1 см курдук ата сылдьара. Толкуй бөҕөҕө түстүм. Убайым бэлэхтээбит монтёр кэтэр кура баара. Ону булан илдьэ тиийдим. Кыыс барахсан ороҥҥо сытаахтыыра. Оҕотун эбэлэрэ көрөрө. Имэрийбэлии түһэн баран, ол курбунан тардыбыппар «пүлк» гынан сыстыһан хаалла. Кыыс: «Тыаһаата-тыаһаата» – диир. «Тур уонна хааман бар!» – диэбиппэр ийэтигэр куукунаҕа тахсыбытыгар, эдьиийим соһуйуу бөҕө. Ол кэнниттэн тастыҥ балтым дьүөгэтин кыыһыгар оннук гынан көмөлөспүтүм. Эригэр нэһиилэ өйөнөн киирбитэ. Ыарыыта бэрдиттэн буоллаҕа: «Аны хаһан да оҕоломмоппун», – диэхтиир. Эмиэ курбунан эрийэн баран, тардан кэбиспитим. Бэйэтэ таҥнан, хааман тахсыбыта. Үөрэн-көтөн тахсан истэҕинэ: «Хайа, өссө төрүүгүн дуу?» – диибин. «Төрүөҕүм» – диир. Эрэ үөрүү бөҕө.

– Ситэ өйдөөбөтүм: тартарарын тартаран баран, ситэ оҥорботтор биитэр хайдах эбит дуу?

– Официальнай мэдиссиинэҕэ хас ыарыы көрүҥүн аайы шаблон курдук оҥоһуллуохтаах дьайыы бигэргэммит бэрээдэгэ (халыыба, шаблона) диэн баар. «Бачча, холобур, 10-20 киилэлээҕинэн тартараҕыт, онтон тахсыа суохтааххыт» диэн. Судургутук быһаардахха, тумуулаан да ыҥырдаххына, маннык эми иһэҕин, онтон оннук гынаҕын, бачча күн эмтэнэҕин диэбит курдук, барыта – быраабыла. Ону тутуһуохтаахтар. Мин быраастары холуннаран эппэппин. Ол халыыптан кыратык уҥа халбарый, хаҥас халбарый да, этэргэ дылы, кинилэргэ – «расстрел». Ол иһин ити кыайбаттар. Дьиҥинэн, биһиги хирурдарбыт үрдүк таһымнаахтар, киэҥ билиилээхтэр.

Киис, бэл, сүтүктээбит

Дьөгүөр аҕыйах сыллаахха диэри, маршрутнай оптуобус бастакы сырыытыгар олорсон тиийэн, куорат эргин бэркэ бултуйара. Төһө да бэйэтин «көннөрү бултуурун сөбүлээччи буолабын, «любитель» эрэ булчуппун» диэтэр, кииһи-саарбаны, бэл, куорат кытыытыттан холкутук булара. Туман, тымныы да тохтоппот этэ. Этэр:

– Дьиҥинэн, билигин да куорат таһыгар булт элбэх. Муусука үрдүкү оскуолатын таһыгар Кымырдаҕастаах аппата диэн баар. Онно 3 сылы быһа эккирэтэн баран, кыайан туппатах атыыр киистээх этим. Ол кииһим, суоллаан көрбүтүм, былырыын кэлэн, икки атахтарынан сыгынахха тайанан туран,           даачабын көрбүт этэ. Үнүр букатын да иккитэ даачам тиэргэнигэр киирэн, чүүччэйэн барбыт. Онтон кыыһыран, хапкааннанан-хайаан тиийбитим, суола сойбут (күлэр). 

– Сүтүктээтэҕэ.

Сэргээҥ, саҥа кинигэ – «Сахалар былыр Эмиэрикэҕэ»

– Уустуктан уустугу буларыҥ сөхтөрбөт. Аны, история хабааннаах уус-уран айымньыланныҥ. Ити туһунан кэпсээ эрэ. Элбэх санаа  атастаһыыта, мөккүөр да тахсара буолуо. Төһө ахсаанынан таҕыста?

– Быраатым, биллэр уопсастыбанньык, «Эллайада» этно-култуурунай түмсүү салайааччыта Михаил Михайлович Ершов даачабар күүлэ тутуһа  сылдьан, арай Аляскаҕа сылдьыбытын кэпсиир да кэпсиир. Мин бастаан суолта уурбакка сырыттым. Киһим үһүс күнүгэр: «Саха былыргы дьонун, историятын билэр баҕаҥ ончу суох эбит. Баҕар, аймахпыт, Боотуруускай улууһуттан, 2-с Хатылы нэһилиэгиттэн эмиэ онно тиийэ сылдьыбыттара, эрэйи-муҥу көрбүттэрэ буолуо», – диэн хомуруйааччы буолла. Дьэ, онно санаатым: «Төрүттэрин туһунан билэ сатаабат туох халы-мааргы киһибиний?», – диэн.  Ол кэннэ лаппыйан ыйыталаһан бардым. Киһим архыып докумуоннарынан, эрдэ бэчээккэ тахсыбыт суруйуулары кырыйан мунньубутун аҕалан, букатын «көмөн кэбистэ». Мин сэргээн, суруйан бардым...

Архыып докумуоннара кэрэһилииллэринэн, XIX үйэ саҥатыгар 67 саха киһитэ –Аляскаҕа, 14 саха – Калифорния Форт-Росс кириэппэһигэр олорон, үлэлээн ааспыттар. Аны, саха дьоно Нуучча Америкатыгар анаммыт таһаҕаһы Лаамыга тыһыынчанан акка тиэйэн илдьэллэр эбит. Ону билэн, уус-уран айымньы гынан таһаарбытым. Кинилэр мүччүргэннээх сырыылара кэпсэнэр. Форт-Росс 200 сыллаах үбүлүөйүгэр дойду улахан дэлэгээссийэтэ, о.и. мантан А.Н. Жирков салайааччылаах бөлөх тиийэн, сэргэ туруоран, ыһыах ыһан тураллар. Ол кинигэ 2-3-с чааһыгар кэпсэнэр. Михаил Ершов бэйэтин ахтыыта баар. Кинигэ үс бастан турар. Ааллаах Үүнтэн, Охотскай муораттан Дьокуускай куоракка диэри телеграф лииньийэтин тардыы туһунан архыып докумуоннарын 30 сыл үөрэппит, айанньыттар тустарынан хас да кинигэлээх А.К. Татариновтан сүбэлэппитим.

Гаврил Стручков эрэдээксийэлээн, 500  ахсаанынан «Сахаада» кинигэ кыһатыгар таһааттардым. «Айардары» кытта кинилэр маҕаһыыннарыгар атыылатарга кэпсэттим.

Тустуу уонна тустууктар тустарынан

– Егор Егорович, тоҕо тустуу, тустууктар тустарынан айымньыҥ суоҕуй? Биир бастакынан онно ылсыаххын сөп курдук.

– Итинник дииллэр. Тустуу чааһыгар арай хаан быраатым Константин Капрынов кыайыы кынаттанан кэлбититтэн үөрэн, ол туһунан уонна былыргы киһи Бөҕө Тараҕай туһунан эрэ тэттик кэпсээммин бу «Көстүбэт киһи кистэлэҥэ» кинигэбэр киллэрбитим. Манна даҕатан эттэххэ, ол кинигэ атыыга бакаа баар. Ылан ааҕыаххытын сөп.  Тустууктары билэрим оҕото сыттаҕа. Холобур, кыайтарыытын туһунан сурукка тиһиллэрин ким баҕарыай. Тугу эрэ сөбүлээбэтилэр да, оттон «сыҥаахха уоптарар» буоллахтара. Онон, кэбис, саллабын, – киһим кэпсэтиини бэрт кэбэҕэстик оонньуу-дьээбэ диэки салайа тутар уонна:

– Тустууктар диэн олус өйдөөх, дириҥ толкуйдаах дьон. Сорохтор «сила есть – ума не надо» диэх курдук, сыыһа саныыллар. Өйдөөх киһи тустар. Дьону өйгүнэн баһыйан, сөптөөх хамсаныыны оҥорон, ньыманы кыайаҕын. Бөтүрүөбүһү да ылан көр. Өй хаата, мындыр киһи. Хата, бэйэҥ тустууктары ити өттүнэн сырдатыаҥ этэ. (Чурапчы успуорт оскуолатын 77 сылга бүтэрбиттэр, 45 сылларыгар  бэртээхэй кинигэни бэчээттэппиттэрин ылан көрдөрөр). Аҥаардас бу сыл бүтэрбиттэртэн икки норуот дьокутаата Н.Кульбертинов, С.Сюльскай, миниистирдии, зампредтыы сылдьыбыт А.Скрыбыкин,  нейрохирург В.Орехов (Мари-Эльтан кэлэн үөрэнэ сылдьыбыта), милииссийэ икки полковнига – Н.Кульбертинов уонна И.Никитин, милииссийэ подполковнига И.Корнилов, байыаннай подполковник Иван Дьячковскай курдук уонна да атын өрөспүүбүлүкэ олоҕор суолталаах дьон, успуорт элбэх маастара, үтүөлээх тренердэр, тутааччылар уо.д.а. үүнэн тахсыбыттара.

– Хас буолан бүтэр­бикккитий?

– Икки кылааска холбоон 64 этибит. Итинтэн оскуоланы бүтэрээт да, 22 оҕо араас хайысханан үрдүк үөрэххэ киирбитэ, 7 уол – физкултуура үөрэҕэр. Оччолорго ити – улахан көрдөрүү этэ. Кэлин, аармыйаттан кэлитэлээн баран, эмиэ киирбиттэрэ. Тренербит Дмитрий Петрович эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, чэгиэн буолары таһынан, ыччат эргиччи сайдыылаах, талааннаах буола үүнэригэр туруулаһара. Булгуччу спортсмен буолуохтааххыт диэн модьуйбат этэ. Учууталларбыт да таһымнара үрдүгэ, талбыт курдук үчүгэй учууталларга үөрэммит дьоллоохпут.

Биирдэ, өрөспүүбүлүкэҕэ, уолаттарга финалга тахсан баран, сынньана олордохпуна Бөтүрүөбүс: «Гоша, үлэлээ, туох барыта үлэттэн тахсар», – диэбитин ончу умнубаппын. Ол эппит этиитэ миэхэ ыҥырар күүс буолан, олохпор сирдиир. Ол да иһин, бу үлэлии-хамсыы сырыттаҕым. Куолулуу-куолулуу, бассаап көрө-көрө сытыахпын сөбө. Сарсыарда үс чаастан туран, суруксуттаан барабын. Суруйар дьарыкпыттан, үлэм түмүгэ көһүннэҕинэ, холкутуйан, улахан дуоһуйууну ылабын.

­– Оннук бөҕө буоллаҕа. Егор Егорович, онон өссө ахсыс кинигэҕин күүтэбит. Ситиһиилэри!

Хаартыскалар:
ааптар түһэриитэ уонна дьоруой кинигэтиттэн