11.01.2024 | 18:00

Эдэр булчуттарга балыктааһын туһунан

Эдэр булчуттарга балыктааһын туһунан
Ааптар: Айталина Софронова
Бөлөххө киир

Бу күннэргэ Дьокуускайга буола турар «Инникигэ хардыы» үөрэнээччилэр билим кэмпириэнсийэлэригэр өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыттан бастыҥнар мустан, үөрэх-билии, олох-дьаһах бары хайысхатыгар бэйэлэрин кэтээн көрүүлэринэн дакылааттарын ааҕаллар. Оҕолор, баара эрэ оскуола үөрэнээччилэрэ диэтэххэ, чахчы да дириҥ, инникилээх, кэскиллээх үлэлэри суруйаллара сөхтөрөр эрэ.

«Инникигэ хардыы» кэмпириэнсийэни таһынан хас биирдии улууска, нэһилиэккэ маныаха майгынныыр ааҕыылар ыытыллаллар. Бүгүн биһиги «Киин куорат» ааҕааччыларын болҕомтотугар 2011 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллыбыт Гольдмановскай ааҕыыларга Ороһу орто оскуолатын 5-с кылааһын үөрэнээччилэрэ Никифор Антонов, Сандал Васильев уонна Денис Данилов МНП методиһа Л.Е. Васильев уонна нуучча тылын учуутала С.Н. Васильева салалталарынан толорбут «Эдэр булчут энциклопедията» («Өбүгэлэрбит бултаабыт ньымалара») дакылааттарыттан быһа тардыыны таһаарабыт.

 

Ааптардар балыгы бултааһын курдук норуот төрүт үгэһигэр сөптөөх өйдөбүл биэрэр анал литэрэтиирэ суоҕуттан мунчааран, бу тиэмэни бэйэлэрэ ылсыбыттара, иҥэн-тоҥон үөрэппиттэрэ хайҕаныан эрэ наада. Бу уолаттар ылсыбыт тиэмэлэрин билигин аныгы көлүөнэ үөрэнээччилэр ситэрэн-хоторон, эдэр булчуттарга аналлаах бэрт кэрэхсэбиллээх ыйынньык-кинигэни да оҥорон таһаарыахха сөп. Чахчыта даҕаны, холобура, билигин тууһаммыт, тоҥ балыга суох биир бырааһынньык остуола ааспат, собо миинэ суох кыһыны атаардыбыт диир кыахпыт суох, эгэ, үөлүллүбүт мунду курдук өбүгэ аһын билигин биир эмэ киһи амсайар дьоллоох. Оттон көмүс хатырыктааҕы бултууру билэр аҕа көлүөнэ дьон күннэтэ аҕыйыы турар. Балыгы ырыынактан, маҕаһыынтан «куйуурдаан», «илимнээн», «муҥхалаан» ылар норуокка кубулуйбатарбыт ханнык.

 

Муҥхалааһын

Былыр хас да аҕа ууһунан кыттыһан муҥхалыыллара. Ханнык күөлгэ хаһан киирэллэрин болдьоһоллоро, сүбэлэһэллэрэ. Былыргылар барахсаттар наар сүбэнэн, эйэнэн олордохторо.

Ол курдук, муҥхаҕа дьиэттэн биирдии-иккилии киһи кэлэн, ортотунан биэс уонча киһи мустар. Оччоҕо, дьэ, муҥха саҕаланар. Муҥханы ытыктанар, элбэхтик сылдьыбыт билэр-көрөр кырдьаҕас түһэрэр.

 

Атаралааһын

Күһүн уу аҕыйаатаҕына өрүс чүөмпэлэригэр хаалбыт улахан балыктары бултуур ньыма буолар. Өрүс улахан балыктара түүн «сынньана, утуйа»  кытылга муннуларынан анньылла сытар буолаллар.

Манна анал үс эбэтэр биэс салаалаах, уһун уктаах  атара диэн тэрили оҥостоллор. Атара хайыылардаах буолан, балыгы дьөлө саайдахха төттөрү түһэн хаалбат.  Атаралааһыны хайаан да ыйдаҥата суох хараҥа түүн балык «утуйбут» кэмигэр тэриллэр.  Онон атаралааһыны киһи соҕотоҕун эрэ балыктаабат ньымата буолар. Биир киһитэ атара тута сылдьан балыктыыр, доҕоро уотунан ууга сытар балыктары сырдатааччынан үлэлиир.

 

Куйуурдааһын

Куйуурдааһын диэн саха омук мындыр өйүнэн айыллыбыт муус аннынан балыктааһын биир дьикти ньымата буолар. Бу ньыма саха сүөһү ииттэр дьарыгын кытта ситимнээх быһыылаах. Өбүгэлэрбит сүөһүлэрин кыһын ойбонтон уулаталлара. Муус халыҥаан ойбонноро хойуоран истэҕин аайы, саҥаттан саҥа ойбону алларан иһэллэр. Ол сылдьан дөйүөрбүт балык ууну кытары ыһыллан тахсарын бэлиэтии көрөн, балыктыахха сөбүн тобуллахтара.

Сайын кураан, кыһына хаара чараас дьыл күөллэр уулара бүтэйэ тоҥон хойуораллара. Итинник хойуо дьыл куйуурдаан аһаан абыраналлара. Онтон ардахтаах, ол үрдүнэн кыһына хаардаах дьыл муус чараас буолан куйуурдаан туһаммаккын.

Балык, биллэн турар, күөл дириҥ уулаах сиригэр кыстыыр. Сааһыары ити бэлэмнээбит сирдэригэр кэлэн мустубут балыгы куйуурдаан ылаллар.

 

Кэлиилээһин

Саас собо ыыр кэмигэр күөл кытыытынааҕы оттоох чычаас ууга тахсар. Ити кэмҥэ балыксыт кэлиини оргуйа сытар балыктар үрдүлэригэр түһэрэр. Хаайыллыбыт соболору кэлии үөһээ аһаҕаһынан хомуйан ылар. Бу олус чэпчэки ньыма уонна тэрилэ уустуга суоҕунан үксүн оҕолор туттар тэриллэрэ буолуон сөп.

 

Кэтэхтээһин

Күһүн муус саҥа турбутун кэннэ өрүс хомолорун кэрийэ сылдьан сыалыһардары бултуур ньыма. Балык кытыыга тахсан сытарын курдат көрөн, бөдөҥ маһынан балык кэтэҕигэр саайан, дөйүтэн баран мууһу көйөн хостоон ылаллар.

 

Туулааһын

Былыргы ыал хайаан да уонча, саамай быстыбыта үс-түөрт туулаах буолара. Туу араас көрүҥнээх: саамай  синньигэс мастаах — күөнэх туута, мунду туута, собо туута (ардьа, ардьаах), быһыт туута, сантыы, угуу туу, иэрэ туута — титиригинэн өрүллэр (баайыллар) туу.

 

Быһыттааһын

Бу туулааһын биир көрүҥэ. Чычаарбыт үрэх синньиир сиригэр балыксыттар быһыт оҥороллор. Бастаан бөдөҥ соҕус тоһоҕо мастары үрэҕи туора кэккэлэтэ анньаллар. Олор быыстарынан талахтары симэллэр. Бу мэһэйи көрөн балык ортотугар баар аһаҕаска дьүккүйэр, манна кинини туу кэтэһэн турар буолар. Маннык албастаан элбэх балыгы ылаллара саарбаҕа суох.

 

Илимнээһин

Саха кыл илимэ нуучча илимиттэн атыннаах, таныыта улахан түбүктээх буолар эбит. Илими 2-5 кылтан сиэл уһунунан хатыллыбыт синньигэс быанан илиилэринэн баайаллар эбит. Кыл илим чэпчэки, сытыйбат, ууга көстүбэт. Кэлин сүүмэҕинэн атыыланар сиэрэй көнөпүлэ сабынан өрөр буолбуттар. Маннык илими тиит хатырыгын кытта оргутан кытархай өҥнүүллэр эбит. Хотоҕос туоһун  тууран баран, кыл туһаҕынан баайаллар. Таастыган төгүрүгүн кытыан эбэтэр харыйа лабаатыттан иэҕэн, силиһинэн баайан оҥороллор. Таастыган тимирдин диэн, өрүс тааһын сөп гына бытарытан эмиэ силиһинэн баайан ыараталлар. Хоту таас суох сиригэр сылгы тииһин, туос иһит эмтэркэйин, сэлии муоһун тоһоҕоһун таастыгаҥҥа тутталлар эбит.

 

Балык тотоойутунан, иҥэмтэлээҕинэн саха ыалын остуолун биир сүрүн аһа буолар. Саха мааны сандалыта балыга суох табыллыбат. Балык барахсан кырыымчык сылларга саха дьонун аччыктаан өлөр өлүүттэн быыһаабыта биллэр. Билигин да Күөх Боллох оҕонньор бэлэҕин сылы эргиччи кэриэтэ балыктаан сиибит, хаһаанабыт, кэһии гынабыт

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Ким? Төһө? Туохха?
Сонуннар | 17.02.2024 | 12:00
Ким? Төһө? Туохха?
Ааҕааччыларбытын кытта Сахастат ааспыт 2023 сыл түмүгүнэн таһаарбыт өрөспүүбүлүкэбит социальнай-экономическай туругун кэккэ чахчыларын кытта үллэстэбит.
Ийэлиин кэпсэтии...
Сонуннар | 16.02.2024 | 18:30
Ийэлиин кэпсэтии...
Анал байыаннай дьайыы тиэмэтин суруйарбар төрөппүтү, ийэни, аҕаны кытта кэпсэтэр ордук ыарахан. Кэпсэтэ олорон бөтө бэрдэрэн, оҕотун санаан, аһынан тохтоон, хараҕын уутун соттон, ол быыһыгар, кини туһунан кэпсиэхтээҕин, кини дьоруойун бар дьон билиэхтээҕин санаан, күүстээх санаатын, тулуурун киллэрэн эмиэ саҥарбытынан барар. Биир сөҕөрүм диэн, маннык кэпсэтиилэргэ биир да төрөппүт, уолаттар...
Ыар сүтүк
Дьон | 17.02.2024 | 16:00
Ыар сүтүк
Үүммүт саҥа сылга Баатара нэһилиэгэ уонна Мэҥэ Хаҥалас улууһа эрэ буолбакка, бүттүүн өрөспүүбүлүкэ ыар сүтүктэннэ.
Сүүтүк саҕа сүбэлэр
Тускар туһан | 17.02.2024 | 10:00
Сүүтүк саҕа сүбэлэр
Бүгүҥҥү нүөмэрбэр хаалбыт 25 сүбэни бэчээттиибин. Ааҕан туһаныаххыт диэн эрэнэбин, олоххут куруук күөх хонуунан аастын, күҥҥүт чэмэлийэ тыктын, дьоллоох-соргулаах буолуҥ!