Эбэм кыайыыны уһансыбыта

«Кыайыыны уһансыбыттар –
Уолаттарын уот сэриигэ 
Атаарбыт алаас дьоно...»

Улуу Кыайыы күнэ үүннэҕинэ, мэктиэтигэр, күнүм үөрэн күлүм аллайар, үрдүк мэҥэ халлааным, ол ааспыт сэрии дуораанын мэлдьэһэн, киэҥ киэлитэ көҕөрө мэндээрэр.
Оттон миэхэ эппэр-хааммар чугас, күндү дьонум – эбэлээх эһэм – туһунан сып-сылаас ахтылҕан сүүрээнэ кутуллан киирэр. Кыра эрдэхпиттэн эбэбэр иитиллибит буоламмын эбээ оҕотобун, оттон эһэбин харахтаан да көрбөтөҕүм. Дьылҕа хаан, олохпут оҥкула оннук буоллаҕа...
Бэлиэтээн эттэххэ, эбэм Михайлова Евдокия Кузьминична Үөһээ Бүлүү Кууну диэн сириттэн төрүттээх. Эһэм Михайлов Павел Михайлович төрдө Күндээдэ Араҥастааҕа. Эдэр дьон сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, холбоһон быр-бааччы ыал буоланнар, күөх Ньурба оройуонун Саалтааны сиригэр олохсуйбуттара. Оҕо-уруу төрөтөн, түөрт көмүс чыычаахтарын бүөбэйдээн улаатыннарар кэмнэрэ ыраас халлааннаах, чаҕылыччы тыгар күннээх этэ. Эһэм Байбал – көнө майгылаах үлэһит киһи, эбэм Огдооччуйа – саха сэмэй дьахтара. Кинилэр холкуоска киирэн, сандааран тахсар сардаҥалаах саҥа сэбиэскэй олоҕу тутуһарга сыраларын уурбуттара. Эйэлээх, дьоллоох олоххо кылгастык да буоллар эбэм аах олорон ааспыттара. 
Онтон дойду үрдүнэн тыйыс күн-дьыл саба бүрүүкээбитэ. 1941-1945 сыллар – Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар кэмэ. Дьон-сэргэ олоҕун атыйахтаах уулуу аймаабыт адьырҕа өстөөҕү утары норуот бүттүүнэ биир сомоҕо буолан өрө турбута. Ийэ дойдуларын көмүскүү Саха сирин чулуу уолаттара саа-саадах тутан төрөөбүт-үөскээбит алаастарыттан аттаммыттара. Алаһа дьиэлэриттэн күөгэйэр күннэригэр сылдьар эр бэртэрэ уоттаах сэрии толоонугар бэбиэскэ тутан барбыттара. Тыылга кыра-кыаммат оҕо-дьахтар, оҕонньор-эмээхсин эрэ хаалбыттара. Эһэм Байбал аччык, аас-туор кэмҥэ эмискэ ыалдьан суох буолбутун кэннэ, эбэм Огдооччуйа түөрт оҕотун кууспутунан соҕотох туран хаалбыта. Эргиччи бүппэт түбүктээх дьиэ ис-тас үлэтэ кини дьарамай санныгар сүктэриллибитэ.

Мин эбэм Евдокия Кузьминична – кыайыыны уһансыбыт хоһуун дьахталлартан биирдэстэрэ, тыыл бэтэрээнэ. Сэрии ыар кэмигэр эбэм күҥҥэ көрбүт күндү оҕолорун инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, бииргэ суулуу тутан, көрөн-харайан олорбута. Кыра үс саастаах кыыһа аччыктааһын, хоргуйуу саҕана олохтон туораабыта. Ол да буоллар саха хорсун дьахтара санаатын түһэрбэтэҕэ, үс эмдэй-сэмдэй улаатан эрэр оҕолорун ас-таҥас булан, киһи-хара оҥорор туһуттан холкуоска хара сарсыардаттан хараҥарыар диэри үлэлиирэ. Холкуостаахтар «Бары күүһү – фроҥҥа!», «Бары күүһү – өстөөҕү өһөрүүгэ!» диэн лозуннаах утуйар ууларын умнан туран, кыайыы туһа диэн үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө үлэлээбиттэрэ. Мин эбэм «Ленин суола» холкуоска эҥкилэ суох үлэтин иһин «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945гг.» диэн мэтээлинэн наҕараадаламмыта. 2010 сыллаахха Кыайыы 65 сылыгар «Омолдоон уонна Бэстээх ыччаттара Улуу Кыайыыны уһансыбыттара» диэн кинигэ (хомуйан таһаарааччы Сидорова Татьяна Дмитриевна) Ньурбаҕа бэчээттэнэн тахсыбыта. Хомуурунньукка: «Колхоз буолтун кэннэ «Ленин суола» холкуоска 90-ча ыал баара. 110 үлэһит, 100-кэ ыанар ынах. Уопсайа 400-кэ ынах сүөһү, 300 сылгы баара. Хаһаайыстыбаҕа бурдук ыспат этибит. Колхозка 250 гектар сиргэ бурдугу ыһар этибит, 10 гаҕа хортуоска, 1 га – хаппыыста, 2 га турнепс олордооччубут», – диэн хонуу биригэдьиирэ Максимов Семен Никитич бэлиэтиир. Сэрии сылларыгар оборона пуондатыгар нэһилиэнньэ судаарыстыбаннай заем облигациятын хомуйбута, фроҥҥа ичигэс таҥас-сап тигэн ыыппыта. Бу манна барытыгар мин эбэм Огдооччуйа кыттыыны ылбыта, кини илиитин сылааһа эмиэ баар диэн киэн туттабын. Оччотооҕуга төһө да кыһалҕалаахтык олорбутун иһин, хаһан даҕаны ол ааспыт ыарахан олоҕун туһунан кэпсии, ытыы-соҥуу сылдьарын истибэтэҕим.
Эбэм Евдокия Кузьминична сааһыран да баран, үс оҕото атахтарыгар бигэтик туралларыгар күүс-көмө буола олорбута. Биһигини, сиэннэрин, олус таптыыра, атаахтатара, баарынан-суоҕунан күндүлүүрэ-маанылыыра. Ол иһин дьоллоох оҕо сааһым дьикти кэрэ түгэннэрэ эбэм Огдооччуйаны кытта ыкса ситимнээхтэр, биир сүрүннээхтэр. 
Сыл-хонук биллибэккэ устан ааһар, ааспыт олохпут сорох түгэннэрэ умнуллар. Ол эрэн эбэм туһунан үйэ саас тухары өлбөт-сүппэт үтүө өйдөбүл сүрэхпэр сөҥөн сылдьар. Хас сыл аайы ыам ыйын 9 күнэ, Улуу Кыайыы күнэ, чугаһаатаҕын ахсын миэхэ эбэм сырдык мөссүөнэ тиллэн кэлэр. Эбэм Огдооччуйа мин аттыбар билигин да баар курдук... Кыайыы күнэ үүнэр, бар дьон болуоссакка тахсан параадтаан ньиргийэр, сир-дойду үрдүнэн «Ураа!» хаһыы дуорайар. Улуу Кыайыыны аҕалсыбыт ытык дьоммут саҥата суох иһийэн, биһигини кытта бииргэ параадка хаамсаллар. Ийэ айылҕа ааспыт кэми анааран, салют тыаһыттан уһуктан, сэргээн сэгэс гынар... 
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат! 

Светлана Самсонова-Сиибиктэ, Мукучу