«Эһээ, эн сиэн уолуҥ буолабын...»

«Киин куорат» ыалдьыта Григорий Иванович Федоров сэрии толоонугар охтубут эһэтин аатын сүгэринэн оҕо эрдэҕиттэн киэн туттар.

Григорий Федоров, урбаанньыт:

– Өлөөн улууһугар Ээйик нэһилиэгэр улааппыт киһибин. Бэйэм төрөөбүт сирим Бүлүү улууһун Үгүлээт нэһилиэгэ. Кыра эрдэхпинэ ыам ыйын 9 күнүгэр биһиэхэ бөһүөлэккэ икки тыыннаах сэрии бэтэрээнэ баарын куруук уруйдуур-айхаллыыр буоларбыт. Мин эһэм сэриигэ баран өлбүтүн аҕабыттан билэр этим уонна куруук «тоҕо биһиги эһэбитин  ахтыбаттарый?» дии саныырым. Эһэм аатын сүкпүт буолан дуу, хайдах эрэ эһэбин өрүү саныырым. Кини аата Григорий Николаевич Федоров диэн этэ. Кэлин улаатан баран үгүлээттэри кытта билсэн, интэриэһиргээн ыйыталаһар буолбутум. Оччолорго ийэм эһэбит сэриигэ бааһырыы ылан госпитальга өлбүтүн истибитин эппитэ. Онтон ыла аны «ханнык госпиталь буолуой?» диэн ыйытыы үүйэ-хаайа тутара. Аҕам Бүлүүгэ уонна Өлөөҥҥө национальнай көрүҥҥэ спорт маастара этэ. Онон Бүлүүгэ аҕам аатынан турнир оҥоро сылдьан, кинилэр биэрбит кинигэлэригэр төрүччүбүн булан көрбүтүм. Онтон билбитим, дьонум Дьэлиҥдэттэн Үгүлээккэ таба үүрэн аҕала сылдьыбыттар эбит. Хос эһэм Сергеев Баһылай – Баппат Баһылай диэн эбит. Ол ылбыт кинигэбиттэн эһэм Пензаҕа өлбүтүн билбитим. Куоракка турар бэйэм кэлбит киһи олохпун оҥостон, үлэлээн, бокуойум суох буолан, сылтан сыл ааһан испитэ. Ол эрээри эһэм куруук санаабар баар этэ. Кэлин биэс уоммун ааһан баран бильярдистар ортолоругар «Золотая лига» күрэххэ Москубаҕа бэйэбин холоно барбытым. Ол сырыыбар Пензаттан сылдьар биллиардист уолтан айана олох чугаһын билтим уонна поеһынан оҕо сааспыттан иитийэхтии сылдьар санаабын толоро, улахан убайым уолунуун Пензалаабыппыт. Мин эһэм, быраатым хос эһэтэ көмүллэ сытар сирин булар сыаллаах. Биллэн турар, Пензаҕа кими да билбэппит, ханна тиийэрбитин да билбэппит. Онно тиийэн таксистыын кэпсэтэн, эһэбит манна Аҕа дойду сэриитигэр бааһыран госпитальга сытан өлбүтүн уонна көмүллүбүт сирин көрдүүрбүтүн кэпсээтим. Онуоха киһибит «кыһын хаар анныттан хайдах булаары кэлэҕит?» диэн соһуйда. Бэйэм элбэхтик алтыспыт буолан, нуучча норуотун сүрдээҕин убаастыыбын. Уонна бу да сырыыбыттан өссө убаастаабытым. Хаһан да көрбөтөх, билбэтэх нууччам: «Маннык дьыалаҕа кэлбит буоллаххына, гостиница да булларыам, илдьэ да сылдьыам», – диэтэ. Онон ханна, хайдах сылдьарбытын олорон сүбэлэһии буолла. Бастаан саамай кырдьаҕас чочуобуна баар кылабыыһатыгар тиийдибит. Ити олунньу ый 21 күнэ. Чахчы, куорат хаарынан бүрүллэн турар кэмэ. Бу кэмҥэ губернатор сорудаҕынан волонтердар бырааттыы көмүүнү хаарыттан ыраастыы сылдьар буолан биэрдилэр. Кинилэрдиин  кэпсэтэммит, волонтер кыыс кылабыыһаны көрөр-харайар көрөөччүнү кытта билиһиннэрдэ. Ол киһим эмиэ: «Хайдах кыһын кэлэҕит? Дьон сайын да кэлэн булбаттар. Сүрдээх кытаанах санаалаах дьон эбиккит», – диэн буолла. Ол эрэн кэлбит дьон көрдүүбүт буоллаҕа дии диэн буолла. Сүбэлээтэ. Пенза куоратыгар сэрии саҕанааҕы өлбүт дьон отдела баар, бастаан онно чуолкайдааҥ диэтэ. Биһиги онно тиийбиппитигэр, эдэр кыыс «бокуойа суохпун» диэн  аккаастанна. Ону саастаах дьахтар үлэһитин «баччалаах ыраахтан кэлбит дьон боппуруоһун быһаар» диэн соруйда. Кыыс көрдөөн, хата, эһэм аатын булан ылла! Ити курдук сап-саҕаттан салҕанан, син иннибит диэки баран истибит. Биир күҥҥэ госпитальга хас киһи өлбүтүнэн бииргэ көмөллөр эбит. Интэриэһинэйэ, аны эһэм били биһиги сылдьыбыт сирбитигэр көмүллүбүтэ чуолкайданна. Төттөрү сүүрдэн тиийдибит. Волонтердарга  көмөлөһөн, хаар күрдьүстүбүт. Аны сарсыныгар Москубаттан Дьокуускайга төннөр билиэттээхпин. Онон бириэмэ олох ыгым. Биир эрэ күннээхпит. Мантан илдьибит кэһии балыкпынан кылабыыһа үлэһиттэрин күндүлээн остуол тартым уонна көрдөстүм. Сайын да буоллун, эһэбин буллугут даҕаны, биллэрээриҥ, мин тутатына кэлиэм диэн кэпсэтии буолла. Күммүт оннук түмүктэннэ. Сарсыарда эрдэ баҕайы уһуктан, бырааппын уһугуннаран, эбиэккэ диэри көрдүүрдүү тэринэ сырыттахпытына төлөпүөн тыаһаата.

Кылабыыһа үлэһитэ Василий эрийэр: “Григорий, давай, приезжай. Нашли деда”. Элээрдэн тиийдэхпит дии. Онтубут биир киһилэрэ сарсыарда эрдэ туран киһи уҥуохтарын хаардаан саҕалаабыт. Бастакы көмүү испииһэгэр эһэм аата бүтэһигинэн бу сурулла сылдьарын көрөөт биллэрбит. “Федоров В.Н. 1900–1943» диэн. Онон  эһэбин итинник буллум.

Мантан буор илдьибитим. Таҥара дьиэтигэр барыта туох оҥоһуллуохтааҕын оҥотторон бараммын, эһэбэр кэлэммин кэпсэттим. Ааккын илдьэ сылдьабын диэтим. Эһэм  Григорий Федоров – Хохой Сэмэн диэн киһи ииппит соҕотох уола эбит. Сэриигэ барарыгар соҕотох уолун – мин аҕабын Уйбааны хаалларбыт. Онтон мин аҕам алта оҕону төрөтөр. Онон биир да киһиттэн аймах хаҥаан, төрөөн-үөскээн барар эбит. Биһиги эһэбит Аҕа дойду сэриитигэр барыан иннигэр хаалларбыт соҕотох уолуттан бу мин эһэм аатын сүгэ сырыттаҕым дии.

Онно докумуоҥҥа сурулларынан, госпитальга сытан өлбүт эбит. Саллааттар көмүллүүлэрэ эргэрэн, кырааскалара баран хаалбыт этэ. Кэлэрбэр кладбище үлэһиттэригэр махтанан уонна төһө тиийэринэн кырааска ылан саҥардалларыгар диэн көмө харчы хаалларбытым. Сылдьыбыт сылбар сайын кырааскалаатыбыт, венок уурдубут диэн Пензаттан хаартыска ыыппыттара.
Онон оҕо сылдьан «мин эһэбин тоҕо санаабаттарый, аатын ааттаабаттарый» диэн ыйытыым орто сааспын ааһыахпар диэри бэйэбиниин сылдьыһан, кини Москуба оборуонатыгар сылдьан бааһырбытыттан Пенза куорат госпиталыгар өлбүтүн буламмын, көмүллүбүт сиригэр тиийэммин, уҥуоҕун буламмын, дойдутун буорун уураммын, сиэн киһи быһыытынан ытык иэспин толордум дии саныыбын.

Өбүгэ дьоммут итинник суолбутун арыйа, көмөлөһө сылдьаллар эбит.