Дьонуҥ иннигэр эппиэтинэс хамсатар

Кэнники кэмҥэ истэр тухары бүддьүөккэ харчы тиийбэт айдаана:  онно – сарбыйыы, манна – сарбыйыы. Ону кытта тэҥинэн «ол маҕаһыын сабыллыбыт, бу сабыллаары табаарын чэпчэкигэ атыылыырын биллэрбит» диэх курдук иһитиннэрии соцситимнэргэ сыбыытыы сүүрэр.

Үлэтэ суох хаалааччы бу түгэҥҥэ хантан харчылаһан, тугунан аһаан-таҥнан олороро долгутар. Оттон ким эрэ этэр: «Икки илиитэ, атаҕа бүтүн киһи хайдахтаах да түгэҥҥэ аччыктаабат. Сүрүнэ, төбөтүн үлэлэтиэн, сүрэҕэлдьээмиэн наада». Ммм... Киһи эрэ барыта кистэммит талааннаах буолбатах. Эбиитин кураанах каарталаах олорон, бэйэ дьарыгын арынан, суолу солонон харчы, дохуот оҥостуу – уустук.

«Ол гынан баран, кыһалҕа кыһайдаҕына, дьиэ кэргэн, оҕо-уруу иннигэр эппиэтинэс турдаҕына, хайдах эмэ гынан, уҥа-хаҥас бырахсан олордоххуна табыллар буолар. Олус да байан барбатар, күннээҕи килиэби булунарга тиийэҕин. Кимиэхэ уонна найыланыаҥый? Эппиэтинэс түргэнник хамсатар. Аны, ипотека диэн баар, толкуйу тобуларга, тахсар суолу көрдүүргэ моһойор абытайдаах күүс», – диэн  күлэн мүчүйэр бүгүҥҥү дьоруойум Петр Петров.

Мин Бүөккэни баар уустуктан толлон, үрүҥ-хара үлэ диэн чаҕыйан турбат бүгүрү үлэһит уонна тарбаҕар талааннаах дьиэ кэргэн эрэллээх эркинин, амарах аҕатын быһыытынан билэбин. Ханна-ханна үлэлээн көрбөтөҕөй? Учуутал, баспытаатал, суруналыыс, охранник, тиэргэн харбааччы, хачыгаар... Хамнаска эбинээри дьиэтигэр ас астаан аҕалан атыылыы сылдьыбыт кэмэ эмиэ баара. Идэтинэн –  саха тылын үөрэхтээҕэ. Университеты кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.

– Бүөккэ дорообо, алтыспатах ыраатта. Быһаххын оҥоро сылдьаҕын дуу? Туохтан, хайдах саҕалаабыккын, бэйэ дьарыктаах буоларга туох уустук, үтүө өрүт баарын аһаҕастык кэпсиэҥ буолаарай?

– Билигин да «плюска» таҕыстым, кыаҕырдым диирим кыаллыбат. Ол эрээри үс оҕобун, кэргэммин, этэргэ дылы, син хааччыйан олоробун. Быһахпын оҥорбутум курдук оҥоро сылдьабын. Урбаанньыт быһыытынан 2016 сылтан үлэлиибин. Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри мастарыскыайбар «бүгэбин». Сакаас элбэҕэр түүннэри да олоробун. Быһах «сезоннай» табаарга киирсэр, бэлиэ түгэн, бырааһынньык иннигэр наадыйыы улаатар, онтон «ньим барар» кэмнээх. Оннукка атах таҥаһын улларан, суумка-той тигэн эбинэбин. Тирии сыаналаах буолан, баҕа хоту элбэх сакаас киирбэт этэ. Мастарыскыайбын кэҥэттэрим буоллар, эпоксидканы, араас уоту-күөһү, сырдатыыны (подсветка) туһанан, араас моһуоннаах миэбэли оҥоруом, атах таҥаһынан күүскэ ылсан дьарыктаныам этэ. Улахан кээмэйдээххэ сананар билиҥҥитэ кыаллыбат, кыараҕас. Эпоксид сымаланы килиэй быһыытынан тутта үөрэммит буолан, сыстаҕаспын. Сыаналаах да буоллар, бөҕө-таҕа, үйэлээх матырыйаал. Удьурҕайбын тыаттан бэйэм булабын, ордугум баар. Мастарыскыайым акылаата түһүөхтээх бетон бүрүөһүнүн сыыйа куттаран, бартерга кэпсэтэн, бэлэм гыммытым. Билиҥҥитэ кутуллан баран турар. Сирбин былдьатымаары, кураанах да буоллар, нолуогун толору төлөһө сылдьабын.

– Күннээҕи килиэпкэ, таҥаска тиийдэҕинэ баһыыба хамнаска сылдьан, эмискэ тохтоон, суохтан саҕалаабыт урбаанньыт буоллаҕыҥ. Хайдах кыайа туппуккунуй? Эбиитин дьиэҕитин арендалаһан олордугут этэ дии?

– Суох, хата, 1 хостоох да буоллар, бэйэбит дьиэлээх этибит. Эбэм барахсаҥҥа, сэрии огдооботун быһыытынан, устуудьуйа саҕа кыра кыбартыыра ыларга сөптөөх үбү биэрбиттэригэр ийэбиниин харчы кыттыһан ылыммыппыт. Ийэм хамсык ыарыытыттан сиэттэрэн суох буолаахтаабыта. Үлэттэн тохтуурбар бастакы оҕобут төрөөн, кэргэним оҕо көрөр уоппускаҕа олороро. Онон, этэргэ дылы, «өл да төрөө, дьоҥҥун хааччый» диэбит курдук балаһыанньа этэ. Эрдэ, үлэлии сылдьан, хата, иллэҥ кэмҥэ да дьарыктанан, харчы киллэринэргэ наада буолуо диэн, баантан кирэдьиит ылан, мастарыскыай оҥостоору сэрэххэ гараж атыыласпытым баара. Онтубар олорон саха быһаҕа, быыһыгар тирии суумка тигэн саҕалаабытым. Быстах, туох үлэ көстөрүнэн, эмиэ үлэлиирим. Үлэтэ суох быһыытынан, 80-ча тыһ. солк. өйөбүлгэ тиксэн, онтубунан туттар тэрилбин (инструменнарбын) ылыммытым.

– Иэскэ да киирдэргин, эрдэттэн толкуйдаммытыҥ туһалаабыт. Соцхантараак эҥин түһэрсэн, дьыала тэринэргэ үп туруорса сылдьыбатаҕыҥ дуо? Хайгыыллар аҕай дии.

– Оннук диэн да, ылаары гыннахха, олус судургута суох эбит. Баарынан эттэххэ, онно эмиэ билсии-көрсүү наада дииллэр. Билбит суох... Судаарыстыбаттан өйөбүлүм диэн – ол үлэтэ суох быһыытынан ылбыт көмөм. Онтум бэйэтин кэмигэр улаханнык туһалаатаҕа дии. Ол аата, саҥа саҕалыырбар үлэлиир сирим уонна сүрүн туттар тэрилим баара. «Кыымҥа» үлэлиирбэр дьону кытта алтыһа, билсэ үөрэммитим, уустардыын, бэйэ дьарыктаахтардыын билсибитим эмиэ туһалаабыта. Төрдүһүнэн, дьиэ кэргэни иитэр-аһатар баҕа хамсаттаҕа.

– Эн, үчүгэйэ, уһанар талааннааххын. Төрүттэргэр уһанар дьон бааллара дуу?

– Аҕам өттүнэн бааллар. Эһэм, табаһыт удьуора киһи, туох баар наадалаах тэрилин, туттар сэбин бэйэтэ оҥосто, хааччына сырыттаҕа. Төрүттэрбит Уус Майанан, Тиксиинэн, Үөһээ Дьааҥынан олорбуттар. Эбэм Хабаровскай эбээннэриттэн (эбэҥкитэ дуу?) сыдьааннаах эбитэ үһү. Ийэм өттүнэн төрүттэрим сахалар. Быыһыгар политсыылынайдар эҥин бааллар эбит. Хантан силистээхпит-мутуктаахпыт тас дьүһүммүтүгэр да син биллэр курдук.

– Элбэх омук булкуһуута баар бөҕө буоллаҕа. Ол иһигэр туох талааннаах, дьоҕурдаах баарын үгүстэр билбэппит даҕаны. Удьурҕайы бэйэҥ булар эбиккин, оттон тимиргин? Арааһа да элбэх дии?

– Атыылыыллар. Бэйэм Х12МФ диэнинэн сөбүлээн туттабын. Болоорхой да курдук буоллаҕына, хараарбат. Бөҕө-таҕа. Судургутук быһаардахха, хара тимир субуойустубатын (сытыытын, кытаанаҕын, уһуннук сытыыламмакка сылдьар кыаҕын, дьэбиннирбэтин, хатарыыта судургутун) илдьэ сылдьарын биһириибин.

– Урукку уустар, тыраахтыр, холбонор кыраабыл тиистэриттэн диэбит курдук, саппаас чаас тимириттэн оҥорор буолаллара. Ол ханнык көрүҥ тимир этэй? Дьэбиннирэрин сөбүлээбэт этим.

– Рессора эҥин киэнин туһанааччылар. Оннук тимир «65 Г» дэнэр. Углерода элбэх. Онон дьэбиҥҥэ ылларбатын туһугар хайаан да ыраастык сото, куурда, харайа сылдьыахтааххын. Кылаанын түргэнник сүтэрэр. Ол эрээри бэрт судургутук сытыыланар. Ыксалга, чааскы да түгэҕэр аалан, сытыылыахха сөп. Холобур, бүтүн тайаҕы астыырга, тириитин сүлэргэ хаста да сытыылыаххын наада. Ол иһин оннукка «Х12МФ» быдан ордук. Арай, сытыыланара судургута суох, кытаанах. Оҕо-дьахтар сатаамыан сөп.

– Саха быһаҕа, дьоруойбут олоҕун быыһаабытын, ол түгэн киэҥник тарҕаммытын кэнниттэн аар-саарга аатырда бадахтаах. Атын омуктар кытта ирдэһэн туран үлэһэр, көрдөтөр буолбуттар. Ол – биир өттүттэн үчүгэй. Саха сирин, хорсун дьонун ааттатар. Иккис өттүттэн, сахалыы сиэринэн, өлөрсүү-өһөрсүү сэбиргэлин курдук өйдөбүл үөскээн, сахалыы саҥнаах киһи аньыырҕыан да барыан курдук.

– Сахабыт быһаҕа тыын-тыыҥҥа харбас кэмигэр киһибит олоҕун быыһаатаҕа. Ол да буоллар ити түгэн тутааҕа халтырхайын, ол эбэтэр саха быһаҕа аска-үөлгэ, аныгылыы эттэххэ, куухунаҕа туттуллар аналлааҕын, «холоднай оружие» буолбатаҕын көрдөрдө диэххэ эмиэ сөп.

– Дьон араастык саныыр, тойоннуур. Саха быһаҕын үөһүн «хаан сүүрдэргэ анаммыт», ол аата «барсар» диэччилэр кытта бааллар.

– Быһах үөһүн да? Ити быһах ньалбараҥныы сылдьыбатыгар көмөлөөх. «Ребро жесткости» дэнэр. Холобур, тимир эрэйинэн булуллара, оҥоһуллара, сыппаата да быраҕан кэбиспэккин, аалан, эбии таптайан, сытыылаан биэрэҕин. Оттон төһөнөн быһах чарааһыыр, оччонон ньалбарыҥныыра улаатар. Оннук буолбатын диэн үөстээх гынаҕын. Кырдьык, быһаҕы сэргээччи элбээтэ. Уоппускаҕа кэлээччилэргэ үлэһэр буолбуттар. Ити гынан баран хаан тохтуулаах сиргэ сылдьыбыт биилээҕи антах миэстэтигэр хаалларан кэлэр ордук. Хансыарбаны аһарга, астыырга да туттуллубутун иһин, ыар тыыннаах сири саната да сылдьара бэрдэ суох.

– Оннук ээ. Информация ууга, тимиргэ да «иҥэн хаалар» дьиктилээх. Байыаннай трофейы (сэриигэ сылдьыбыт тиэхиньикэни) аҕалбыттарын сорох дьон сөпкө сөбүлээбэтэ. Аны, быһаҕы бэлэхтэтэр түгэҥҥэ хайаан да тимир харчыны утары уунар үгэс мээнэҕэ үөскээбэтэҕэ чахчы. Төһө да сайдыы бардар, олох укулаата уларыйдар, саха киһитин хааныгар сылдьар урукку үгэһи, сиэри-туому тутуһарбыт, бити-билгэни билэрбит, умнубаппыт наада.

– Оннук. Уопсайынан, ханнык баҕарар биилээҕи бэлэх ыларга харчыны биитэр туох эрэ кыра тимири утары биэриэхтээххин. «Оччотугар үтүөнү баҕаран дуу, куһаҕаны санаан дуу биэрбит киһи санаата бэйэтигэр төннөр,  ылааччыга туох да куттал суоһаабат» диэн өйдөбүлтэн тимири-тимиргэ атастаһыы үгэһэ баар.

– Хомойуох иһин, НДС үрдүүр буолла. Бэл, бэйэ дьарыктаахтарга (самозанятые) көрүллэр чэпчэтиини тохтотуохха диэн кэпсэтии Госдуумаҕа тиийэ тахсыталыыр эбит. Эн ханнык нолуогу билигин төлөһөҕүнүй?

– Билиҥҥитэ «упрощенка» (УСН). НДС үрдээһинэ урбаанньыкка, маҕаһыыннаах эрэ киһиэхэ буолбакка, барыбытыгар охсор. УСН тохтуо дииллэрэ, биллэн турар, долгутар. Оччотугар матырыйаал-той сыаната үрдээн, сыанаҕын үрдэтиэххин наада буолар. Ону кытта тэҥҥэ нэһилиэнньэ атыылаһар кыаҕа, наадыйыыта да биллэ түһэрэ эрэбил. Дьэ, хайдах буолар? Киллэрбит үбүҥ ипотека, ас-таҥас төлөбүрүгэр сурдурҕаччы ааһа турар.  Иккис оҕобут кэнниттэн, кэҥэттэр баҕаттан, 3 хостооҕу ылыммыппыт. Кырабыт, үһүс уолбут, 6 ыйдаах. Ийэбит оҕолорун көрөн олорор. Хамсаныахтаахтара, харчы киллэриэхтээхтэрэ – мин. Илиинэн үлэлээн киһи байбат кэмэ. Ол эрээри ыһыктынан кэбистэхпинэ, ким дьоммун иитиэй? Иннибит диэки, суол-быыс көрдөөн, дьүккүйдэхпитинэ эрэ табыллар. Үчүгэйэ, бэйэҥ бэйэҕэр хаһаайыҥҥын, бириэмэҕин билэргинэн аттаран дьаһанаҕын.

Билигин бобуулаах соцситим көҥүл эрдэҕинэ, Бүөккэ быһаҕын Эмиэрикэттэн, Германияттан, Испанияттан тиийэ сакаастаан оҥорторбут кэмнэрэ баара. Билигин балаһыанньа уларыйан, хааччах, ол-бу сааҥсыйа киирэн, каартанан төлөһүү уустугуран, таска тахсар суол, хомойуох иһин, сабылыннаҕа. Арай Казахстаны кытта салгыы үлэлэһэр эбит.

Биир өттүттэн үлэлиир киһиэхэ, бэйэ дьыалатын арынааччыга өйөбүл, чэпчэтии көрүллэр курдук. Иккис өттүттэн, ити курдук араас уларыйыы, нолуок эбиллиитэ сайдыах да баҕалааҕы илиитин-атаҕын баайар түгэнэ тахса турар.

Хаартыска: Дьоруой тиксэриитэ