Дьокуускай — Сахабыт сирин сирэйэ, «тиэргэнэ»

Дьокуускайбыт барахсан, бэйэбитигэр күндүтэ ханна барыай? Ол да буоллар, баарынан, эргэтинэн хаалбакка, көстүүлүүн тупсуон, суолбут-­ииспит оҥоһуулаах буолуон, дьиэлэрбит бары толору хаачыллыылаах, «быр» курдук сылаас, тиэргэммит, туонабыт ыраас буолуон ыралыыбыт. Хараҕы аалар, санааны түһэрэр хаарбах дьиэлэри көтүртээн, киһи киэн тутта, дуоһуйа көрөр тутуулара тэтимнээхтик дьэндэйиэхтэрин баҕарабыт.

Эрэл — инфраструктураны сайыннарыы бырагырааматыгар

Ол ырабыт туоларыгар 2025–2032 сылга диэри болдьохтоон «Дьокуускай куорат» уокуругун социальнай инфраструктуратын кэлимник сайыннарыы» муниципальнай бырагыраама ылыллыбыта.

Бырагырааманы сүрүннээччинэн — Дьокуускай баһылыгын солбуйааччы Антон Алексеенко, оттон тэрээһиннэрин олоххо киллэриигэ эппиэттээҕинэн Иван Гуляев анаммыттара.

Бырагыраама куорат сиригэр-уотугар социальнай инфраструктураны тупсаран, нэһилиэнньэ олоҕун  уйгутун, хаачыстыбатын үрдэтэр сыаллаах ылыллыбыта.

Бырагыраама хас да хайысханы хабан, 5 хос самалыктаах. Ол иһигэр: Куорат уокуругун сиригэр-­уотугар үөрэх, култуура, физическэй култуура уонна успуорт тэрилтэлэрин ситимин, куоракка бар дьон сылдьарыгар сөптөөх социальнай эбийиэктэр ситимнэрин, куораты тутуу бэлиитикэтин үлэтин-­хамнаһын хааччыйыы киирбиттэрэ.

*Бырагыраама үлэлиир аҕыс сылыгар уопсайа холбоон 17 194 343,3 тыһ. солк. үбүлээһин көрүллүөхтээҕэ былааннаммыта. Федеральнай, өрөспүүбүлүкэ хааһыналарыттан уонна олохтоох, о. э. куорат бүддьүөтүттэн.

Ол иһигэр Дьокуускай 4 963298,90 тыһ. солк. угуохтаах. Оттон үбүлээһин баһыйар өлүүскэтэ — 11 645 788,3 тыһ. солкуобайа –федеральнай бүддьүөттэн кэлиэхтээх. Уоннааҕыта — өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн.

Олохтоох элбиир

Ис миграция, о. э. өрөспүүбүлүкэ улуустарыттан, тыаларыттан Дьокуускайга көһүү күүскэ барар. Тохтуур да чинчитэ суох. «Балык — уу дириҥэр, киһи — олох үтүөтүгэр тардыһара» өйдөнөр.

Статчахчыга, үгэс курдук, дьиҥ регистрацияламмыт, пропискалаах дьон ахсаана киирэр. Атын сиргэ, улууска пропискалааҕы эптэххэ, итинтэн лаппа элбэҕэ сэрэйиллэр.

Ол курдук, Сахастат официальнай саайтыгар баар «Среднегодовая численность населения РС(Я) по муниципальным районам и городским округам» диэн иһитиннэриитигэр Дьокуускай 2020 с. – 343 423, 2021 с. –352 440, 2022 с. – 377 297, 2023 с. – 381 765, 2024 с. – 387 608, 2025 с. – 390 236 нэһилиэнньэлээх. Ол эбэтэр, 5 сылынан куорат олохтооҕо 8 бырыһыан эбиллибит. 2000 сыллаахха ити – нэһилиэнньэ ахсаанын сыллааҕы орто көрдөрүүтэ 263 300 эбит.

Куорат кэҥиир

Оттон Дьокуускай эрдэтээҥҥи тутаах генеральнай былаана, тайыыр иэнэ уруккутунан хаалар кыаҕа суох. Сыччах уулуссаларын ахсаана, кэтитэ, дьиэлэрин, социальнай тэрилтэлэрин ахсаана, инженернэй ситим тардыллар иэнэ да эбиллиэхтээҕэ өйдөнөр. Ол быһыытынан, кэҥээн иһиини кыах баарына учуоттуур куорат саҥа маастар-­былаана оҥоһулуннаҕа.

Кистэл буолбатах, суол-иис кыараҕас, туруга астыннарбат. Дьиҥинэн, уулусса оҥоһуллубат буолбатах. Үлүгэрдээх үп көрүллэр. Оттон хаачыстыба доҕолоҥнуура көстөр. Оҥоһуллубут суоллар сыл иһинэн оҥхой-­аҥхай буолан, ону толорууга, абырахтыырга үп да, сыра да барбахтаһар. Килиимэппит да уратыта сыттаҕа.

Дьокуускайга кэнники 200,8 км уһуннаах суол өрөмүөннэннэ. Бу үлэ 2024 сылга диэри үлэлээбит федеральнай «Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар» национальнай бырайыак чэрчитинэн барбыта. Быйылгыттан «Олох инфраструктурата» иһинэн салҕанар. Инньэ гынан, 2021–2025 с. саҥардыллыбыт суол ситимэ 56,7‑тэн 85 бырыһыаҥҥа диэри улааппыт.

Куорат дьиэтин үс гыммыт биирин кэриҥэ хаарбах

Эргэ-урба, хаарбах (аварийнай) туруктаах, олохтоохтору көһөртөөн баран, атын дьиэҕэ көһөрүүнү ирдиир элбэх кыбартыыралаах олорор дьиэ куоракка элбэх.
Ол курдук, дойду таһымнаах Сервис Дом МинЖКХ саайт «Хаарбах дьиэ» салаатыгар суруллубутунан, Дьокуускайга 2025 с. көтүрэн көһөрүллүөхтээх, сэлбийэн-­тупсаран оҥоһуллуохтаах уопсайа 347092 м2 иэннээх 706 дьиэ киирэ сылдьар. Бу — куоракка баар дьиэ уопсай ахсааныттан 29 бырыһыаны ылара суруллубут!

Ол дьиэлэргэ ааспыт үйэ 1930 сс. саҕалаан 2015 сылга тиийэ тутуллубуттар бааллар. Ити этиллэр дьиэлэргэ 7788 кыбартыыра баар эбит. Интэриниэккэ бу https://dom.mingkh.ru/avarijnye/saha-yakutiya/yakutsk/ сигэни баттаан киирэн билсиэххэ сөп. Онно хаарбах дьиэ турар аадырыһыттан, хас сылтан, туох төрүөтүнэн хаарбах туруктаахха киирбититтэн саҕалаан, ол туох докумуоҥҥа олоҕурарыгар, туһааннаах кыбартыыра төһө иэннээҕэр тиийэ иһитиннэриини булуохха сөп.

2021-2025 сылларга хаарбах, сууллар туруктаах дьиэттэн 7 244 киһи көһөрүллүбүт. 192 хаарбах дьиэ көтүрүллүбүт. 

Тутуу эбиллибэт буолбатах

Кэнники 5 сылга куоракка уопсайа 1702 тыһ. кв. м олорор дьиэ үлэҕэ киирбит. Квадратуранан ааҕыыга, былырыын муҥутуур элбэх, киэҥ иэннээх дьиэ эбиллибит.
Инники 3 сылга Дьокуускайга Өрөспүүбүлүкэтээҕи Кардиология диспансера, 150 куойкалаах Кардио-­сосудистай киин, Өрөспүүбүлүкэтээҕи онкология диспансера тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ кэрэхсэбиллээх. Сыл бүтүөр диэри Гагарин уокуругар 2‑с нүөмэрдээх поликлиника саҥа тутуута үлэҕэ киириэ.

17‑с кыбартаалга, Якутскай уул., 12 уонна 14 нүөмэригэр, 80 кыбартыыралаах 2 хаарбах дьиэ баара. Олору көтүрэн, дьиэлээхтэрин атын дьиэҕэ көһөртөөбүттэрэ. Ким эрэ харчынан ыларын ордорбута. Ол дьиэлэр оннуларыгар Элбэх хайысхалаах спорт саалата тутулла турар. (Скалодром, единоборство сиэксийэлэрэ, остуол тенниһэ уо. д. а. баар буолуохтара). Саҥа саала 1000 дьарыктанааччыга суоттаммыт. Манна 5‑с нүөмэрдээх ДЮСШ филиалын аһыахтара. Тутуу бу сыл бүтүүтэ үлэҕэ киириэхтээх.

Санатан эттэххэ, 2021 сылтан бэттэх бу — төрдүс оҕо-ыччат спорт оскуолата буолар. Ол курдук, 5 сыл иһигэр 3 саҥа ДЮСШ, 3 оскуола спорт саалата эбилиннэ.

Уопсастыбаннай туоналарын тэрийии

Уопсастыбаннай туона — куорат инфраструктуратын биир харахха быраҕыллар чааһа, өлүүскэтэ буоларынан, төһүү болҕомто ууруллар.

2021 сылтан саҕалаан, куоракка 161 дьиэ тиэргэнин тупсаран оҥордулар. Ленин болуоссатын саҥардан оҥорон баран, икки туонаҕа араардылар. 202 мкр. Роман Дмитриев кытыла, Сайсары эбэ биэрэгэ, Ийэ искибиэрэ, Кыайыы паарката, Федор Попов искибиэрэ оҥоһуллан, дьон сөбүлээн сылдьар, сынньанар туонатыгар кубулуйда.

Билигин Кыайыы пааркатыттан чугас өссө «Ытык сир» уонна «Күнү көрсүү» холбоһуга тутулла турар. Бу — куорат олохтоохторо эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ турунан куоластаан, кыайыыны ситиспит бырайыага.

Сылааска кэтэһэбит

Саҥа оптуобустарынан айанныыр буолбуппутун сэргэ, оптуобуһу сылаас тохтобулга кэтэһэр кыахтанныбыт. Онуоха икки көрүҥ сылаас тохтобул баар. Муниципальнай уонна стационарнайа суох атыы эбийиэгэ-тохтобул (НТО).

Иккис көрүҥ, чааһынай диэххэ сөп, тохтобул түстэнэригэр туһааннаах уокурук быраабата тохтобулу туруорарга дуогабар түһэрсэр. Ол кэнниттэн онтун биирдиилээн урбаанньыкка арендаҕа биэрэр. Оччотугар мантан салгыы тохтобуллары көрүү-истии, харайыы, о.и. сылааһынан хааччыйыы арендалаһааччы эбээһинэһэ буолар. Ол оннугар кини дьон элбэхтик сылдьар сиригэр атыы-тутуу ыытан, биллэ барыһырар кыахтанар. 

Куорат чааһынай тохтобуллара:

- Автодорожнай, 31;
- Нагорнай түөлбэ. ПТФ;
- Тимирязев (тиһэх тохтобул);
- Можайскай, 27В;
- Можайскай,14П;
- Севастопольскай, 1/1А;
- Октябрьскай, 24;
- Киров, 19 («3-с Поликлиника тохтобула);
- Каландаришвили, 17В;
- Дзержинскэй, 68 («Столичнай ырыынак» тохтобула);
- Дзержинскэй, 42/3;
- Ф. Попов, 8А;
- Медкиин (тиһэх тохтобул);
- Каландаришвили, 45;
- Билибин, 33;
- Сэргэлээхтиир суол, 4 км;
- Лермонтова («3-с поликлиника» тохтобул);
- Жорницкай, 25А («Строительнай ырыынак» тохтобула);
- Дзержинскэй, 51П («ЯКСМК» тохтобул);
- Дзержинскэй, 5Б;
- Дзержинскэй, 37;
- Дзержинскэй, 71;
- Курашов, 45;
- Стадухин, 86;
- 203 мкр. (20-с к. аттыгар);
- Маҕанныыр аартык, 8 км;
- Маҕанныыр аартык, 9 км;
- Николаев тохтобула;
- Мархинскай, 38 №-дээх дьиэ аттыгар;
- Строд, 10/2 №-дээх дьиэ аттыгар.

Хомунаалынай хаһаайыстыба тутуулара

Туһааннаах салаа туохтааҕар да тыын суолталааҕа мөккүөргэ турбат. 2021 с. 5‑с № -дээх «водоузел», 3‑с № -дээх канализация коллектора, ДСК уонна СМУ‑16 оройуоннарыгар 2 дьоҕус тоҕор ыстаансыйа тутуллан, үлэлии турар. 167 мегаватт кыамталаах 5 саҥа хочуолунай эбилиннэ. Сылааһынан хааччыйар 319 км уһуннаах саҥа ситим, 14 км канализация турбата тардылынна.

Социальнай гаастааһын

Бу бырагырааманан 10‑с тыһыынча ыал гаас ситимигэр холбонон үөрдэ. 2021 сылтан саҕалаан Хатаска элбэх оҕолоох ыалларга бэриллибит 2351 сир учаастагар гаас ситимин тиэртилэр. Ону тэҥэ — Севернэй уонна Птицефабрика түөлбэлэригэр.

Маны сэргэ сыллата уонча муниципальнай сылаас тохтобул үлэҕэ киирэр. Ол эбэтэр бүгүҥҥү күҥҥэ үлэлиир 58 муниципальнай сылаас тохтобултан сэттэтэ 2025 сылга арылыннылар. Сыл бүтүөр диэри өссө үс саҥа тохтобулу үлэҕэ киллэрэр былаан баар.
Манна даҕатан эттэххэ, бэрээдэги көрөр, куоракка куттал суох буолуутун хааччыйар гына, уулуссаҕа турар 849 камера олордуллубут. Сыл бүтүөр диэри 1000-ҕа тиэрдэри былаанныыллар. Мантан инньэ камералары биир тиһиккэ холбуохтара. Онон сылаас тохтобуллары алдьатар-­кээһэтэр дьон түргэнник биллэр, уодьуганнанар буолуохтара.

Сирдээх киһи тутайбат

Дьокуускайга даача, ИЖС учаастага былдьаһык. Элбэх оҕолоохторго уонна СВО кыттыылаахтарыгар атыттартан урутаан, туһунан уочаратынан аныыллар. Ол курдук, билиҥҥитэ элбэх оҕолоохторго — 1795, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар — 715 сир учаастага ананна. Учаастагы тыырыы, үллэрии салҕанар. Холобур, сэтинньи 20 күнүгэр «Сир сыһыаннаһыыларын агентствотыгар» сарсыарда 09.00 ч. элбэх оҕолоох ыалларга Намцырскай тракт 8 км сир анатыы сэрэбиэйэ буолуоҕа.

Түмүк оннугар

Мантан салгыы сыыйа да буоллар, үп көстөрүнэн, бу бэриллибит сирдэргэ гаас, уот ситимин тардыы, киирии суоллары уонна да атын коммуникацияны киллэрии наадата тириир.

Уопсайынан эттэххэ, оҥоһуллубут суол алдьана, тутуллубут дьиэ эргэрэ турара — олох баар кырдьыга, айылгыта. Ол да буоллар, санаабытын түһэрбэппит, сайдыы диэки салайа турабыт. Туох да диэбит иһин, куораппыт сыллата тупса-­киэркэйэ турар. Үлэлиир-­үөрэнэр, сынньанар усулуобуйаны оҥоруу тиһиктээхтик барар.

Көҕөрдүү үлэтэ

Куорат ыраас салгыҥҥа наадыйар. Ону күөх үүнээйилэр, оттор-­мастар таһаараллар. 2021 сылтан бэттэх Дьокуускайга биир сыллаах … 5,7 мөл. сибэкки олордуллубут, 38 тыһ. чугаһыыр мас, талах эбиллибит. Идэтийбит дьон дьарыктанар буолбута. Кыайыы болуоссатыгар быйыл саҥа күөх газон баар буолла, Роман Дмитриев кытылыгар уонна Сайсары кытылыгар Улуу Кыайыы 80 сылыгар сыһыаран, сирень олортулар. Олордуу мас көрүҥэ элбээн иһэрэ үөрдэр.