Доҕорбут Таммах сырдык кэриэһигэр

«Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын»...

Александр Иванович ордук киэҥник биллибит, хит буолбут ырыата – “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн. Бу ырыата 2023 сылга «Үйэ бастыҥ ырыата» диэн бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Ырыа тылларын уонна матыыбын кини бастакы тапталыгар, Таатта кыыһыгар, анаан 1978 сыллаахха суруйбута. Ырыа төһө да Александр тус олоҕун туһунан буолбутун иһин, кини бэйэтин кистэнэн, кыыс уобараһынан арыйбыта. Бу ырыатын аан бастаан музыкальнай училищеҕа бииргэ үөрэнэр уолугар Семен Бандеровка иһитиннэрбитэ. Оччолорго Семен, киһини долгутар дьикти үчүгэй куоластаах ырыаһыт, гитараҕа да олох үчүгэйдик оонньуура. Онон бу ырыаны киэҥ эйгэҕэ кини тарҕаппыта.
Александр училище уопсай дьиэтигэр Юрий Сивцевы кытары бииргэ олорбута. Оттон мин Юрийдыын Сунтаарга тутар этэрээккэ бииргэ үлэлии сылдьан билсэн, табаарыстыы буолбуппут. Кини ырыаларыттан саамай биллэллэрэ Сэмэн Данилов тылларыгар “Оҕо сааһым доҕотторугар” диэн.

Юрийга уопсайыгар тиийэ сылдьан, Александрдыын, Бандеров Сенялыын, Чурапчыттан төрүттээх Борисов Колялыын билсибитим. Исай Брызгалов, Савва Вензель, Раиса Захарова, Борис Алексеев, Владимир Павлов, Василий Жирков, биир дойдулааҕым баянист Иван Баишев эмиэ кинилэри кытары бииргэ үөрэммиттэрэ. Александр хоһугар олорон эрэн, киһи кутун тутар ураты куолаһынан гитараҕа доҕуһуоллаан, бэйэтин ырыаларын ыллыыра. Ол ырыаларыттан “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн ырыатын наһаа сөбүлээммин, Сэргэлээх уопсайын 13-с куорпуһугар гитаранан ыллыырым. Улууска үлэлии тиийэн баран вокальнай-инструментальнай ансаамбыл тэрийбитим. Кэнсиэртэргэ, үҥкүүлүүр саалаларга, дьиэ кэргэн бырааһынньыктарыгар “Эн эрэн, көрсүөҕүҥ аналгын” диэн ырыаны сөбүлээн ыллыырбыт. Бу ырыаны оччотооҕу ыччат олус сэргээн, сөбүлээн истэрэ. Табаарыһым ырыата киэҥ эйгэҕэ тарҕанарыгар кыра да буоллар кыттыгастаахпыттан үөрэбин. Ырыа туһунан социальнай ситимнэргэ таһаарбыт ыстатыйабын Александрга ыыппыппын ааҕан баран, махтаммыта.

Аҕам ырыаларын үйэтитэргэ көмөлөспүтэ

Аҕам, Гаврил Андреевич Неустроев, Саха тыйаатырыгар артыыһынан үлэлии сылдьан, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Сэрии саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри уонна 1945-46 сс. Латвияҕа Прибалтика националистарын кытары сэриилэспитэ.

Сэрииттэн бааһыран кэлэн артыыс быһыытынан таптыыр тыйаатырыгар салгыы кыайан үлэлээбэтэҕэ. А.И. Дмитриев кини айбыт ырыаларын нуоталарын электроннай варианын оҥорон баран маннык суруйбута: «Гаврил Андреевич ырыаларыгар айылҕаттан айдарыылааҕа, ырыаны суруйарга дьоҕурдааҕа өтө көстөр. Ырыаларын матыыптара уурбут-туппут курдук тупсаҕайдар, ылбаҕайдар, өйдөнүмтүөлэр. Ырыалара олох араас хайысхатыгар анаммыттар, айар үлэтин араҥата киэҥ. Ырыа ис эйгэтигэр, ис күүрээнин сайдыытыгар кыраҕытык сыһыаннаһар. Ырыаларын сүрүн интонационнай тутула уу сахалыы дэгэрэҥ ырыаҕа олоҕурбут буолан, дьон кэбэҕэстик ылынар, өйдүүр…» Табаарыспар Александр Ивановичка аҕам ырыаларын үйэтитиигэ көмөтүн иһин махтанабын. Аҕам туһунан кинигэ таһаарбыппыт. Онно Александр суруйбут рецензията, нуоталара киирбиттэрэ.

Доҕорбун кытта тиһэх кэпсэтиим

Киниэхэ кинигэбин хайдах тиксэрэрбин ыйыппыппар: «Ыарытыйар буоллум, соҕуруу кэргэним дойдутугар көһөр буоллум. Сайын Дьокуускайга ый кэриҥэ буолабын. Онно биллиэм. Кэргэним куората Орск ууга барбыт», – диэбитэ. От ыйыгар Дьокуускайга хаһан кэлэрин ыйыппыппар, бэс ыйын 26 күнүгэр Москубаҕа кэлбитин, ыалдьар буолан, куоракка араас сиргэ эмтэнэн олох да умнан кэбиспитин эппитэ. «Бырастыы гын, кинигэни балтыбар Дианаҕа тиксэрээр», – диэбитэ. Сэргэлээх шоссетыгар олорор балтыгар Дианаҕа кинигэбин тиксэрбитим. Инньэ гынан табаарыспын тыыннааҕар кыайан көрсүбэккэ хаалбыппыттан хомойобун.

Александр киһи быһыытынан олус сэмэй, биллэ-көстө сатаабат, айар үлэһит быһыытынан олус үлэһит киһи этэ. Кини ыарахан ыарыыта эмтэммэтин билэн баран, олоҕун тиһэх күнүгэр диэри айар үлэнэн дьарыктаммыта. Өлөр күнүгэр кэргэнэ Ольга, Александр үлэлии олордоҕуна, үлэтигэр барбыт. Эбиэккэ кэлбитэ Александр үлэлии олорор остуолуттан сууллан түһэн, өлө сытарын булбут.

Олоҕум орто омурҕанын бэлиэтиир Үс Хатыҥҥа тэрийбит дьоро киэһэбэр Александр Иванович ыҥырыылаах ыалдьыт быһыытынан сылдьан, ыллаан-туойан, элбэх киһилээх киэҥ түһүлгэбин киэргэтэн турар. Күн бүгүнүгэр диэри киниэхэ махтана саныыбын.

Алта оҕо амарах аҕата Александр Иванович 6 оҕотун общественнай үлэҕэ, спорка, уус- уран самодеятельноска, ону таһынан гитараҕа, фортепианаҕа оонньуурга уһуйан үөрэппитин түмүгэр оҕолоро дэгиттэр талааннаахтар, сайдыылаахтар. Кинилэр бары Арассыыйа бастыҥ үлэлээх үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар үөрэнэн, норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар үлэлии-хамсыы сылдьаллар. Уола Сандар, кыыһа Юля Обнинскайдааҕы атомнай энргетика институтун үөрэнэн бүтэрбиттэрэ. Сандар – атомнай промышленнаска инженер-конструктор, Юля опто-волокно ситимин хайысхатыгар үлэлиир.

*Александр Иванович 1956 сыллаахха Ньурба улууһун Дьаархан нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. 1973 с. – Ньурба 1-кы нүөмэрдээх оскуолатын, 1983 с. – Дьокуускайдааҕы музыкальнай училище дирижерскай-хоровой салаатын, 1991 с. – Уфатааҕы искусство институтун композиторскай отделениетын бүтэрбитэ. Онно Оренбург уобалаһын Орск куоратыттан төрүттээх Ольганы кытары институкка бииргэ үөрэнэ сылдьан билсэн, ыал буолбуттара. 1991 сылтан кэргэнин кытта Аллараа Халыма Черскэй бөһүөлэгэр музыкальнай оскуолаҕа отуттан тахса сыл үлэлээтилэр.

Александр Иванович 600 тахса ырыа дьүрүлүн айбыта, ол иһигэр – Аллараа Халыма улууһун өрөгөй ырыатын (гимнын). Сорох ырыаларын тылын бэйэтэ суруйара. Сахаҕа кини курдук элбэх ырыаны айбыт киһини истэ иликпин.

Үтүө киһи аата үйэтийиэх тустаах

Александр Иванович элбэх саха суруйааччытын, хоһоонньутун айымньытын ырыа гынан таһааран, киэҥ эйгэҕэ иһитиннэрбитэ. Кини ордук таһаарыылаахтык «Алмаас» диэн хоһоон айааччылар түмсүүлэрин кытары үлэлэспитэ. Суруйааччылартан ордук күүскэ ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, поэт Анатолий Гаврилович Старостин - Сиэн Кынаты кытары айымньылаахтык үлэлэспитэ.

Нэдиэлэ анараа өттүгэр Сиэн Кынат кэргэнэ Люция Петровна төлөппүөннээн: “Александр Дмитриев быйыл 70 сааһа буоларынан, кини туһунан кэнсиэр-биэчэр ыыппыт киһи”, – диэн санаатын үллэстибитэ. Ол этиигэ сөбүлэһэммин, бу күннэргэ Люция Петровналыын Таммах музыкальнай училищеҕа бииргэ үөрэммит табаарыстарын, төрөөбүт Ньурбатын уонна үлэлээбит Аллараа Халыматын улуустарын дьоннорун, хоһоон суруйааччылары, ырыа айааччылары, ырыаһыттары, үҥкүүһүттэри, Александр Иванович кэргэнэ Ольга Васильевнаны, уо.д.а. кытары кэпсэттибит. Бэҕэһээ, тохсунньу 30 күнүгэр, оробуочай бөлөх түмсэн, мээрийэ кыра саалатыгар кэнсиэр тэрээһинин боппуруоһугар сүбэ мунньаҕын ыыттыбыт. Ол туһунан ватсапка, статуспар, таһаарбыппар, дьон сэргээбит, элбэх киһи кэнсиэр хаһан буоларын ыйыталаспыт. «Билиэт ылыа этибит», – дэһэллэр. Бу да түгэн Александр Дмитриев-Таммах ырыаларын дьон-сэргэ олус сөбүлүүрүн, үтүө киһибит айар үлэтин сэргиирин көрдөрөр.