Дмитрий Михайлов: «Дьокуускай куоракка «Бермудский треугольник» курдук баар...»

Кини абааһылааҕынан аатырбыт «Чароит» дьиэтигэр ааспыт оҕо сааһын ахтан-санаан ааста, артыыс аҕатыттан туохха үөрэммитин, тыйаатыр быыс кэннинээҕи олоҕун, тоҕо артыыс буолбатаҕын сэһэргээтэ, Дьокуускай саамай кутталлаах сирдэрин ааттаталаата.

Тыйаатыры иһиттэн билэн улааппытым

– Төрөппүттэрим Москваҕа үөрэнэ сылдьан билсэн, ыал буолбуттара, онон мин дойду тэбэр сүрэҕэр күн сирин көрбүтүм.

Дьонум холобурдарынан кинигэ доҕордоох улааппытым. Ийэм Зинаида Иннокентьевна миигин биэс саастаахпар ааҕарга үөрэппитэ. Онон уһуйаан саҕаттан уус-уран литератураҕа сыстан барбытым диэххэ сөп.

Дьиэбитигэр күн талбыт кинигэтэ баара, аҕам аҕала турара. Эбэбин кытта түүннэри, өссө кинигэлэрин атастаһа сылдьан ааҕаллара. Аҕам Дмитрий Дмитриевич Михайлов (СӨ үтүөлээх артыыһа – Аапт.) классикаттан, история жанрыттан саҕалаан, фэнтезигэ тиийэ сэргиирэ. Аны араас дойдулар тустарынан олус умсугуйан туран ааҕара. Мин санаабар, артыыс киһи, үлэтигэр туһанаары, билиитин-көрүүтүн кэҥэтээри.

Бу дьыл олунньу 22 күнүгэр аҕам ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта. Күн бүгүҥҥэ диэри хас оруолу толорбутун чуолкай ким да этэр кыаҕа суох. Тыйаатырга, киинэҕэ, сериалларга оонньообутун, уһуллубут роликтарын ааҕан сиппэккин, оннук элбэх. Кини ханнык баҕарар оруолу – кыра да, улахан да буоллун – арыллан туран толороро.

Артыыс буолар баҕа санаа баара... Арай бииртэн эрэ иҥнибитим. Аҕабын кытта толору ааппыт тэбис-тэҥ, аны куруук бутуйа сылдьыахтара дии санаабытым. Атын ааты биэрбиттэрэ буоллар, чахчы артыыс буолуохтааҕым.

Оҕо сылдьан тыйаатыры биир гына тилийэ сүүрбүт киһи бу эйгэни иһиттэн билэн улааппытым. Декорацияны хайдах оҥороллорун, көстүүм хайдах тигиллэрин, тылбаасчыттар, тыас-уус режиссёрдара уо.д.а. үлэлэрин. Сыана анныгар көҥүл түһэрим, сыана үрдүгэр, декорация, уот-күөс ыйанан турар, бу санаатахпына, көннөрү көрөөччү атаҕа тиийбэт сирдэригэр талбыппынан тахсарым, сорох испэктээги үөһэттэн көрөрүм.

Кыра сылдьан хас даҕаны испэктээккэ кыттыбытым. Биирдэ саҥа дьыллааҕы остуоруйаҕа Алаа Моҕуһу оонньообуппун өйдүүбүн. Арыый улааппытым кэннэ маассабай сыанаҕа киллэрэр буолбуттара. Саҥа дьыл үүнэр түүнүгэр кытта тыйаатырга оонньоон турардаахпын.

Эргэ өтөххө

– Кыра сылдьан куорат оҕото тыа сиригэр сайылыы барарым. Дьоммун кытта оттоһо барсарбын өйдүүбүн. Күһүн түүн кустуу баралларыгар, эргэ өтөххө соҕотоҕун хааллараллара. Өссө сороҕор: «Кырдьаҕас эмээхсин киирдэҕинэ, туус көрдөөтөҕүнэ, хайаан да биэрээр», – диэн куттууллара. Бастакы түбэлтэлэрбин оттуу, бултуу сылдьан истибит буолуохтаахпын. Манна кэллэхпинэ оҕолор: «Түбэлтэтэ кэпсээ», – диэн хаайаллара.

«Чароит» дьиэтигэр ааспыт оҕо саас күннэрэ

– Свято-Троицкай кафедральнай собор, норуокка ордук «Чароитынан» биллэр дьиэҕэ олорбут кэмнэрбитин үчүгэйдик өйдүүбүн. Дьоммор, эдэр ыалга, хос биэрбиттэр. Кыра эрдэхпиттэн «абааһылаах дьиэ» дииллэрин үгүстүк истэрим. Екатерина Захарова-Саха Күөрэгэйэ илэ көстөр диэн кэпсээччилэр. Кирилиэһинэн тахсар-түһэр үһү.

Кырдьык, хоспор соҕотох хааллахпына, ону-маны истэрим. Сайын, тыйаатыр сезона сабыллыбытын кэннэ, иккис этээскэ ким эрэ хаамыталыыра. Күҥҥэ биирдэ-иккитэ, биир муннуктан биир муннукка диэри, онтон сүтэн хаалара. Тыыннаах киһи оннук гыммат, элбэхтэ сылдьар, төттөрү-таары тиэстэр буоллаҕа. Сороҕор тугу эрэ хаһар тыас иһиллэрэ. Онтон куттанарбын, тыйаатырга барса сатыырбын өйдүүбүн. Аны дьоммор кэпсээтэхпинэ, итэҕэйбэттэрэ. «Таһынааҕы ыаллар буолуо», – диэн кэбиһэллэрэ.

Эмискэ саҕаламмыта...

– Араадьыйаҕа үлэлии сылдьан 2009 сыллаахха кутталлаах түбэлтэлэринэн биэрии бэлэмнээбитим. Көмпүүтэрим алдьанан, устуум барыта сотуллан, сүтэн хаалбыта. Бу тиэмэни олус сөбүлээн, 10 подкаст устубутум, онтон көрөөччү аҕыйах диэн, быраҕан кэбиспитим.  

2014 сыллаахха ютубка блог арыммытым. Мунньуллубут түбэлтэлэрбин онно таһаарбыппар, биир түүн иһигэр хастыы эмэ тыһыынчанан киһи көрөн соһуппута. Аны дьон бэйэлэрэ түбэлтэ ыыталлара, инньэ гынан тиһигин быспакка мэлдьи таһаарар буолбутум.

2017 сыллаахха эмискэ улаханнык ыалдьыбытым. Илиим-атаҕым, сиһим – барыта сүһүрэн, иһэн тахсыбыта. Инбэлиит буолар дьылҕаланным диэн ыксыы сыспытым.

Ол сыл Бурятияҕа, Иркутскай уобаласка, Байкалга, Хакассияҕа баран кэлбитим. Үксүн музейдары, ойууннар, удаҕаннар сиэрдэрин-туомнарын оҥорор сирдэрин кэрийбитим. Ольхон арыыга Шаманский мыс диэн сиргэ тиийэ сылдьыбытым. Онно хоммут киһи олоҕо уларыйар дииллэр. Ол айан кэннэ үтүөрбүтүм, аны суруйан киирэн барбытым. Дьиҥэр, оннук былаан суоҕа.

Киһи ис кыаҕын арыйбатаҕына күүскэ ыалдьар эбит. Төрүөххүттэн элбэх энергиялаах буоллаххына, ону сатаан таһаарбатаххына, ыарыыга кубулуйар дииллэрэ кырдьык быһыылаах.

Ол кыһын Саҥа дьыл саҕана бастакы кинигэбин бэчээккэ биэрбитим. Типографияттан Таҥха кэмигэр ылбытым. Уопсайынан, дьикти баҕайы, икки бастакы кинигэм Таҥха таайтарыылаах кэмигэр тахсыбыта. Анаан-минээн оннук былааннаабатаҕым үрдүнэн. Үһүс кинигэм «Бичик» кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. Икки бастакы кинигэбиттэн кэпсээннэри талан, сахалыы тылбаастаан, «Саха сирин дьулаан түбэлтэлэрэ» диэн кинигэни таһаарбыттара.

Дьиҥэр, бэйэм суруйбут айымньым аҕыйах. Миэнэ үксэ хомуйуу, ону чочуйан, бэчээккэ бэлэмнээһин. Уонтан тахса сыл устата элбэх матырыйаал мунньулунна. Үксүн, үчүгэй дии санаабыттарбын, таһаарбытым. Олус кылгас, туох да быһаарыыта суохтар эрэ хаалан сыталлар.

«Саха сирин бастыҥ гид-экскурсовода»

– Семен Сивцев диэн табаарыһым сүбэлээн, төрдүс сылын экскурсиялары ыытабын. Бастаан ыйга биирдэ-иккитэ кэпсиирим буолуо дии санаабытым. Маршруттарбын элбэҕи хасыһан, каартаны арыйан олорон толкуйдаабытым. Бастакы экскурсиям туһунан кимиэхэ да кэпсээбэтэҕим, бэл, ийэбэр эппэтэҕим. Туох да угуйуга суох оҥорбутум. Ол эрээри дьон кэлбитэ, онтон олус соһуйбутум. Саха сирин олохтоохторо олус сэргииллэр, сэҥээрэллэр эбит. Иһитиннэрии бэрт аҕыйах, ол иһин эдэрдиин-эмэнниин интэриэһиргииллэр дии саныыбын.    

Саха сиригэр бастакы официальнай гид буолбутум. Урбаан министиэристибэтин аккредитациятын ыларга бастакынан сайабылыанньа суруйбут үһүбүн. Ааспыт сыл түмүгүнэн «Саха сирин бастыҥ гид-экскурсовода» күрэххэ кыайбытым.

Бастакы икки маршрутум куорат киинигэр. Биирэ Ленин проспегынан Кырдьаҕас куоракка тиийэн түмүктэнэр. Иккис маршрутум Кырдьаҕас куораттан саҕаланар уонна «Чароит» дьиэтинэн бүтэр. Былырыын үһүс маршруппун толкуйдаабытым – «Чароит» – Залог». Бу түөлбэҕэ өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи дьиэлэри кэрийэбит. Манна даҕатан эттэххэ, сотору кэминэн Дьокуускайга «Кырдьаҕас куорат-2» комплекс бырайыага олоххо киириэхтээх, билигин номнуо үлэ бара турар, онон бу хайысханы лоп курдук кэмигэр толкуйдаабыт эбиппин дии саныыбын.

Уопсайынан, куорат таһыгар былыргы тутуулары көһөрөн, туспа дэриэбинэ курдук оҥорон, туристар да, олохтоохтор да талаһар сирдэрин торумнуохха сөп дии саныыбын. Үс Хатыҥ курдук киэҥ-куоҥ сиргэ. Мин санаабар, киэҥ сэҥээриини ылыа этэ.

Быйылгыттан «Сулус трип» диэн тэрилтэни кытта походтары тэрийэбин. История матырыйаалларынан түөрт маршруту оҥорбутум. Бүтэһик поход – Куорат күнүгэр, онон сезоммун түмүктүүбүн.

Өссө элбэх маршрут оҥоһуллуохтаах. Саха сиригэр туризм атаҕар тура илик. Гидтэр элбиэхпитин наада. Быйыл ТИЦ (Территориально-информационный центр) арыллыбыта, бу инникигэ улахан хардыы дии саныыбын.

Дьокуускай дьулаан сирдэрэ

– Киһи уҥуоҕа элбэх сирдэрин, чуолаан Бүлүүлүүр переулогы ааттыахпын сөп. Итиннэ өрөбөлүүссүйэ инниттэн өлбүт дьону көмөллөр эбит. Манна Лермонтов уулуссатын, Ленин проспегын даҕаны киллэриэххэ сөп.

Дьокуускай куоракка «Бермудский треугольник» курдук баар. Онно киирэр сирдэргэ дьулаан түбэлтэ элбэхтэ тахсарын кэпсииллэр: биир өрүтэ – Автовокзал оройуона, иккис өрүтэ – Ростелеком түөлбэтэ, үһүс өрүтэ – паарка диэки. Итилэри каартаҕа көрөн олорон уруһуйдаатахха, үс муннук курдук тахсар. Онно чугас түөлбэлэр эмиэ киирэллэр.

Сорох дьиэлэр киһи уҥуоҕун үрдүгэр тураллар, ол эрээри онно дьон этэҥҥэ олороллор. Туох да суох сиригэр тутуллубут дьиэ даҕаны абааһыланыан сөп. Онон, дьон көмүллэ сытар сирэ хайаан да абааһылаах буолар диир сыыһа.

Норуот номоҕор киирбит абааһылаах дьиэлэр

– «Чароит», Ярославскай аатынан Саха музейа, Покровскайдыыр суолга, Куллаты диэки турбут ГАИ поһа (билигин пааматынньыктар тураллар).

Өксөкүлээх Өлөксөй суолунан

– Хас даҕаны кинигэни тэҥинэн суруйа, бэчээккэ бэлэмнии сылдьабын. Онтон түөрдэ – уус-уран кинигэ. Ону таһынан Саха сирин номохторун түмэн, биир улахан хомуурунньук таһаарыахпын баҕарабын. Маннык хабааннаах научнай үлэлэр бааллар, ол эрээри киэҥ араҥаҕа анаммыт биир да улахан кинигэ суох.

Аны туран, олус элбэх матырыйаал мунньуллан, ону сатаан сааһылаабакка сылдьабын, онтон эрэ иҥнэн олоробун. Кыра матырыйааллаах буоллаххына, төһө баарынан оҥороҕун, төһө баҕарар кэҥэтэн биэриэххин сөп. Оттон наһаа элбэххэ киһи батыллан хаалар эбит.

Өксөкүлээх Өлөксөй «Научные труды» кинигэтигэр тирэҕирдим, кини суолунан барыахтаахпын, саҕалаабыт үлэтин бүтэриэхпин баҕарабын.

Дьоҕус хамаандалаахпын. Куруук үлэлэһэр икки худуоһунньуктаахпын: Сахая Солдатова уонна Роман Марков. Экскурсиялары ыытарга Светлана Севостьянова көмөлөһөр, сороҕор солбуйар.