Дьиэрэйэр ырыа тылынан дьэргэлгэн суһумун түһэрдибит

Ыам ыйын саха киһитин курдук күүтэр-кэтэһэр норуот суоҕа буола диэтэххэ, омун буолбатах. Ол да иһин буолуо, бука, бу ыйга быыстала суох тэрээһиннэр, анал күннэр бааллар.

Дьокуускай куорат олохтоохторо кэлиҥҥи сылларга оннук үтүө тэрээһиннэри көтүппэккэ сылдьан, сайдам санаа, үлүскэн үөрүү кынатыгар олорсон, этэргэ дылы, сэбэрэлиин сырдыыллар, дьүһүннүүн-бодолуун кэрэтийэллэр, хамсанардыын сыыдамсыйаллар. Бу күннэргэ буоллаҕа  кыһайан турбут кыстык кыһарҕанын кыайан, буойан турбут болгуо муус моһуогун булгурутан, итии салгын илдьиттэнэн, сылаас салгын сыттыктанан, ача күөх от айылгыламмыт алгыстардаах алаастардаах, лоһуора күөх от тургуутаабыт дьоллордоох толооннордоох үтүөкэн да кэм – Сайын кэлиитэ! Урут-уруккуттан уруйдаһан көрсөр унаар күннээх кэрэ кэмҥэ ситэри ситимнэһэн, толору тутулуктаһан, артыаллаһа аргыстаһан уһуктууттан үөрэр, тыллыыттан тырымныыр, тиллииттэн мичээрдиир күннэри бэлиэтиир Ньукуолун күнүгэр айхал тылларын аныырбыт, араҥыччылыы арчылыырбыт.

Айыылартан ыйыллыбытынан, үөһээлэртэн этиллибитинэн бу үтүөкэн түгэҥҥэ – Ньукуолун күнүгэр төрүт дьоммут хаалларбыт үгэстэрин, сиэрдэрин-туомнарын тутуһан бииргэ буолан тирэхтэнэбит. Манна оччолортон баччаларга диэритин ырыа түмэр-сомоҕолуур күүһэ ырылыччы көстөр түгэнэ үөскүүр. Ырыа биһиги, сахалар, омук быһыытынан уратылаах уйан, уран дууһабытын арыйан чэпчиир, сүргэбитин өрө көтөҕөр ньымабыт буолар. Инньэ гынан куораппыт болуоссаттарыгар араас элбэх тэрээһиннэргэ  ылбаҕай санаа аартыгынан сайыҥҥы сайаҕас кэмнэр саймаархай күннэрин көрсө ырыа-хоһоон тэтимигэр киирэн, саха сахатынан кэрэ буоларын сүрэхпитигэр-дууһабытыгар иҥэринэбит.

Ыам ыйын 22 күнүгэр сарсыардаттан киэһээҥҥигэ диэри дьиэрэйбит кэнсиэрдэртэн биирдэстэрэ Дьокуускай куорат Норуот айымньытын киинин Хатастааҕы «Тускул» КК СӨ култууратын туйгуна, СӨ ырыа айааччыларын сойууһун чилиэнэ, «Көмүс дорҕоон» оҕо образцовай вокальнай устуудуьуйатын салайааччыта Татьяна Окорокова хормейстердаах ырыа ансаамбылларын күүһүнэн туруоруллубут кэнсиэр кэлбит дьоҥҥо барыларыгар алааска мустубут биир улахан аймах  сайылыгын санатта. Кэнсиэр «Кэрэ Куо» вокальнай ансаамбыл толоруутугар Кирилл Герасимов музыкатыгар, Михаил Тимофеев тылларыгар «Сахам сирин халлаана» диэн ис-иһиттэн сырдык сыдьаайдаах ырыанан саҕаланна. Кинилэр кэннилэриттэн «Арчылаана» ансаамбыл саргыбыт самныбатын, кэскилбит кэхтибэтин олохтуур туһугар туһуламмыт Мария Андреева тылларыгар, Николай Андросов дьүрүлүгэр «Сахам сирэ» диэн ырыаны толордо.  Бу ансаамбыл уус-уран салайааччытынан СӨ култууратын туйгуна, эргиччи талааннаах Вилена Константинова буолар.

Алаастар ураты уйан туруктаах чуумпуларыгар оргуйар олохтон уоскулаҥы бэлэхтиир күүстэрин хоһуйбут Алексей Бродников тылларыгар, Христофор Максимов дьүрүлүгэр «Үчүгэйиэн алааспар» диэн ырыаны 20 сыл күргүөм ырыа туонатыгар сылдьар «Сайдам» ансаамбыл дьиэрэттэ. Бу ырыа хас биирдии саха санаалаах, саха тыллаах сүрэҕэр-дууһатыгар баар буолан, ыллаһа олорооччу элбэх этэ. Ол көстүү толорооччуну, истээччини биир тыыҥҥа киллэрбитэ. Ырыа ылбаҕай ыллыгынан ыра санаабыт ырааһырыа, баҕа санаабыт барҕарыа диэн сыаллаах-соруктаах айыллыбыт Александра Никифорова дьүрүлүгэр, Ксенофонт Уткин – Нүһүлгэн тылларыгар «Ыллыы сылдьыах» ырыа эмиэ «Сайдам» толоруутугар бэрт сэргэх, чэбдик турукка киллэрдэ. Бу күнтэн күүс-уох эбинэ, сэбэрэлиин сэргэхсийэ, хамсанардыын сыыдамсыйа, көрөрдүүн-истэрдиин чоҕулуйа сырдаабыт Уруйдаана Иванова «Кэрэни кэрэхсээ» диэн Николай Линдин тылларыгар, Эрхаан дьүрүлүгэр ырыаны утары ууммутун махталынан көрсүбүттэрэ.

Киһи барахсан орто дойдуга олорорун тухары аан дойду хайа да муннугуттан күндүттэн күндү күн сирин кэрэ муннугар – дойдутугар  эргиллиэн баҕарар. Бу иэйии туһунан Туйаара Белолюбская-Софронеева тылларыгар уонна дьүрүлүгэр «Дойдум ахтылҕана» ырыаны «Арчылаана» ансаамбыл солистката Оксана Федорова бэлэх уунна. Христофор Горохов-Элгэстэй тылларыгар, Алексей Кириллович-Луҥха дьүрүлүгэр «Ырыа күнэ» анал ырыа күннээх саха дьонугар хайаан даҕаны ылланыахтаах айымньы. Ону  көрөөччү-истээччи болҕомтотугар аан бастаан айыллаатын кытта таһаарбыт «Кэрэ Куо» кыайа-хото толордо. Атыыр оҕустары лоҥкуната айаататар, ыанньык ынахтары ыадаччы хаамтарар, үрүҥ илгэни үрүлүччү сүүрдэр, эмис эти эрилитэ дэлэтэр Сайылыкка көһүү – сүрэҕи өрүкүтэр үтүөкэн кэм. Бу кэми уруйдуур-айхаллыыр, бириэмэни билиммэт эдэр эрчимнээх, өрүүтүн тоҕоостоох «Сайылыгым барахсаны» айбыт Клавдия Ануфриева аата бүгүн даҕаны бэрт минньигэстик иһилиннэ. Ырыаны «Сайдам» ансаамбыл уус-уран салайааччыта Наталья Руфова толордо. Эмиэ «Сайдам» солистката Ирина Спиридонова Ольга Спиридонова тылларыгар, Роман Амонов дьүрүлүгэр «Дьоҥҥо дьолу баҕаран» ырыата бэрт сэргэхтик иһилиннэ. Салгыы үрүччэ үрүлүйэ сүүрэр кэмигэр, халдьаайыга харалдьык муҥунан үрүҥ күн мичээрдэрэ буолан үүммүт ньургуһуннары ойуулуур Баал Хабырыыс тылларыгар, Виталий Андросов дьүрүлүгэр «Ньургуһуннар» ырыаны «арчылааналары» кытта киһи барыта тэҥҥэ ылласта. Ол кэннэ ырыа эйгэтигэр кыра оҕо эрдэҕиттэн уһуйуллубут күн бүгүн биэс оҕо күн күбэй ийэтэ Колымана Ларионова толоруутугар Петр Тобуруокап тылларыгар, Христофор Максимов дьүрүлүгэр «Кырдал кыыһа» бэрт сэргэхтик, угуйуулаахтык иһилиннэ. Ойон туран үҥкүүлээччилэр эмиэ бааллара.

Мантан салгыы «Арчылаана» Элгэстэй тылларыгар, Луҥха дьүрүлүгэр «Оҕо сааһым сарсыардата», Мария Иванова, Надежда Прокопьева дуэтынан «Ийэ дьоло», «сайдамнар» Кындыл тылларыгар, Луҥха дьүрүлүгэр «Барыта үчүгэй», Андрей Чыычаахап тылларыгар, Луҥха дьүрүлүгэр «Дьокуускай куоратым», «арчылааналар» Аскалон Павлов дьүрүлүгэр «Уста турууй», Далаана тылларыгар уонна дьүрүлүгэр «Ырыам – мин дьолум», Галина Спиридонова Олимпия тылларыгар уонна дьүрүлүгэр «Кыргыттарым» ырыалара ылланнылар.«Арчылаана», «Кэрэ Куо» даҕаны олох оргуйар үөһүгэр сылдьар көхтөөх, үгүстэрэ элбэх оҕолоох эдэр ийэлэр. Бу кэлиилээх-барыылаах, араас хамсааһыннардаах олоххо хантан бириэмэ булан, күүс-уох ылынан, дьон-сэргэ олоҕун ырыанан сэргэхситэр туһугар үлэлииллэрин сөҕөбүт-махтайабыт, махтанабыт.

Оттон «Сайдам» күргүөм ырыа туонатыгар сүүрбэ сыл эрэллээхтик, бэриниилээхтик үлэлээн-хамсаан, буһан-хатан кэллэ. Ырыа туһугар үлэлииллэр диэни мээнэ эппэтим, хаһан баҕарар ырыаны таһаарыы, буолаары буолан күргүөм ырыа көрөөччүгэ тахсыар диэри салайааччы да, ырыаһыт даҕаны күүстээх үлэни ааһаллар.  Ырыа сааһырбат, кырдьыбат, кини өрүү баар, өрүү саҥа, сонун, кэхтибэт кэрэлээх, сүппэт үтүөлээх, мэлдьи сэргэх, сиэдэрэй. Бу этиллибит тыллар тулхадыйбат туоһулара норуодунай поэт Иван Гоголев – Кындыл тылларыгар, Луҥха дьүрүлүгэр «Барыта үчүгэй» ырыа суруллан баран отуттан тахса сыл бэйэтин күнүн-дьылын күүтэн сыппыт уонна бу олох соторутааҕыта, хамсык ыарыы хам ылан холоруктуу ытыйар кэмигэр, үтүөҕэ-кэрэҕэ, сырдыкка эрэли саҕан, эмискэ дьиэрэйэн тахсан кэлбитэ. Ырыа тыла-өһө, дьүрүлэ судургута, ис хоһооно дириҥэ, саҥалыы тыыннанан, хас биирдии тыла өссө атын өҥүнэн оонньоон, дьикти, дьиксиннэриилээх кэми туоруурга көмө-тирэх буолбутун элбэх киһи бэлиэтиир. Маны таһынан бу күн «Кэрэ Куо» солистката, үөскүөҕүттэн үтүөҕэ тардыһар, төрүөҕүттэн төлкөлөөҕү толкуйдуур, биһиги нэһилиэк киэн туттар эдэркээн киһибит, эргиччи талааннаах, куруутун дьулуһардаах, мэлдьи ситиһэрдээх, ырыа айар эйгэҕэ холонуулардаах Сайнаара Куо ырыатын «Кэрэ Куо» ыллаата уонна биир бэйэтэ айбыт ырыатын бэлэх уунна. Бары өттүнэн дэгиттэр талааннаах, үлэлиир-хамсыыр, сайдар-үүнэр баҕалаах уонна кыахтаах бу ансаамбыллар салайааччылара Татьяна Окорокова Аркадий Алексеев «Күөрэгэйдиин көрсүһүүтүн» көрөөччү олус сылаастык кө0рүстэ, уҕараабат ытыс тыаһын бэлэхтээтэ.

Ити курдук саха саҥа дьылын – Ньукуолуну, Ырыа күнүн, Ньургуһун күнүн көрсө ырыа аартыктара киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин бары муннуктарыгар дьону-сэргэни сомоҕолоон, сылаас сыһыан сыдьаанынан сандаарыйа сыдьаайбыт күнүгэр Дьокуускай куорат хонноҕор сайдар-үүнэр, хотоойу санаалаах хоһуун, үлэнэн-хамнаһынан үлүһүйбүт, үрдүк үктэллэргэ үктэммит үтүөкэн дьонноох-сэргэлээх Хатаспыт ырыаһыттара мустубут дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөкэн кэнсиэри бэлэх ууннулар. Ыстатыйабын Наталья Михалева-Сайа хоһоонун тылынан түмүктүүбүн:

                        Түмсүүлээх буолларбыт – көҥүлү көрүөхпүт,

                       Көҥүллээх буолларбыт – сайдары сатыахпыт,

                        Сайдыылаах буолларбыт – кэскили түстүөхпүт!