Дьиэ-уот тутуутун ырыынагар уларыйыылар

Бу сыл алтынньы 30 күнүгэр «Саха» НКИХ уонна сахалыы араадьыйа быһа эпииригэр «Бүгүҥҥү Дьокуускай» диэн биэриигэ «Дьокуускайга дьиэ-уот тутуутун ырыынага» диэн тиэмэҕэ кэпсэтии буолан ааспыта. Ол кэпсэтииттэн бүгүн эһиэхэ билиһиннэриэхпит. Биэриини Олохтоох дьаһалта пресс-сулууспатын салайааччыта Любовь Сыроватская ыыппыта.

Любовь Сыроватская бэлиэтээбитинэн, кэлиҥҥи сылларга дьиэ сыаната квадратнай миэтэрэ иһин биллэ үрдээтэ, оттон тутааччылар ахсааннара хамсыы турар. Бу сыыппаралар тугу кэпсииллэрий? Ыытааччы маны таһынан кэпсэтии Уһук Илин эрэгийиэн ипотекатын (ДВИ), олорор дьиэ сыанатын уонна саҥа көҕүлээһиннэр, о.и. инфраструктураҕа хомуур ырыынакка сабыдыалларын тула буоларын тоһоҕолоото.

Устуудьуйа ыалдьыттарынан Антон Антонович Алексеенко, куорат баһылыгын солбуйааччыта, уонна Анатолий Спартакович Илларионов, Олохтоох дьаһалта Быраап департаменын салайааччыта, буоллулар.

Л.С.: Антон Антонович, бүгүҥҥү күҥҥэ квадратнай миэтэрэ сыаната хаһый уонна кэнники сылларга хайдах уларыйда?

А.А.: Статистикаҕа тирэҕир-дэххэ, 2025 сылга олорор дьиэ квадратнай миэтэрэтин орто сыаната 160-175-180 тыһ. солк. Бу араас фактордартан турар; холобур, ырыынакка төһө ордук кыбартыыра баарыттан уонна сүрүн ыстаапкатыттан. Биһиги бары көрө, билэ сылдьабыт, бу ыстаапка кэнники кэмҥэ араас уларыйыылары көрсөр. Намтыыра эмиэ сыанаҕа сабыдыаллыыр. Дьокуускай куорат ырыынагар билигин биир кв. м. ортотунан 170 тыһ. солк.

Хайдах уларыйбыта диэтэххэ, квадратнай миэтэрэ сыанатыгар сүрүн ыстаапка эрэ буолбакка, манна инфляция кээписийиэнэ уонна дьон атыыга төһө хамаҕатык ылара сабыдыаллыыр. Онон олорор дьиэ биир кв. м. ырыынакка ороскуотуттан уонна төһө ирдэнэриттэн 100 бырыһыан быһаччы тутулуктаах.

Л.С.: Куораппыт улаатар, кэҥиир. Бүгүн куорат ырыынагар хас тутааччы үлэлиирий? Бу элбэх дуу, аҕыйах дуу?

А.А.: Куорат, кырдьык, бэрт түргэнник улаатар, олорор дьиэ тутуутун иэнэ үрдүк таһымҥа турар диэххэ сөп. Кэнники биэс сыл көрдөрөрүнэн, олорор дьиэ ырыынага актыыбынайдык сайдар, элбэх кыбартыыралаах дьиэҕэ уонна кэтэх дьиэни туттууга 2024 сылга 400 кв.м. тахсаны киллэрдибит, биэс сыл иһигэр уопсайынан куорат тутулунна. Маны биһиги өтөр буолбатах историяҕа хаалар түгэн курдук көрөбүт. 

Оттон бүгүҥҥү күҥҥэ биһиэхэ баар иһитиннэриинэн, тутууга көҥүл ылар тутааччылар, Дьокуускай куоракка тутуу хампаанньалара, анал тутааччылара ахсааннара – 56. Тутааччы ахсаанын уонна куорат нэһилиэнньэтин атын куораттары кытта тэҥниир буоллахха, биһиги манна чорбойон тахсабыт. Холобур, мөлүйүөнтэн тахса нэһилиэнньэлээх Новосибирскайы ыллахха, онно биһиги саҕа анал тутааччылар үлэлииллэр. Онон олорор дьиэни тутуу ырыынага биһиэхэ аҕыйах диирбит сыыһа, нэһилиэнньэни олорор дьиэнэн хааччыйыыга, көһөрүүгэ, атын да олорор дьиэ бырагырааматыгар тутааччы тиийэр дии саныыбын. Тутааччылар икки ардыларыгар конкуренция баар.

Л.С.: Уһук Илин ипотеката үчүгэй дуу, сыананы судаарыстыба атыылаһааччыларга буолбакка, тутааччыларга субсидиялыыр, кинилэр үрдүк сыананы тутан олороллоругар көмө курдук.

А.А.: Биһиги ДВИ өйөбүл инструмент буолбутун бары билэбит, олорор дьиэ ырыынагын өйөөн уонна чэпчэтиилээх кирэдьиит бэриллэн сыана бигэ туруктаммытын сибидиэтэллэрэ буолабыт. Чэпчэтиилээх ипотека куһаҕан диэн этэр сыыһа. Оттон комплекснай өйөбүл, чэпчэки сыанаҕа гражданнар олорор дьиэлэрин тупсарарга, тутуу салаата сайдыыта, бу барыта үчүгэй. Бу салааны өйүүр миэрэ буолар, судаарыстыба маны барытын сөптөөхтүк өйдүүр. Куорат олохтоохторугар уонна гражданнарга бу салааҕа үбү биэрэн, чэпчэки сыанаҕа дьиэ атыылаһалларыгар, ону тэҥэ тутааччыларга эмиэ суолталаах ырыынак буолар. Квадратнай миэтэрэ сыанатыгар сабыдыаллыыр дуо диэтэххэ, статистика мээнэҕэ сыыспат, онон сөп диэххэ. Кистэлэҥ буолбатах, олорор дьиэ ырыынагар сүрүн лоттары тэрийии, атыылааһын баар, кинилэр квадраттара балачча сыанаҕа турар, чуолаан чэпчэтиилээх кирэдьиити ыларга ДВИ көмө буолар. Бу сыанаҕа сабыдыаллаабат диир эмиэ сыыһа.

Л.С.: Кэлэр икки сылга кв. миэтэрэ үрдүүрүн кэтэһэбит дуо уонна онно инфраструктураҕа хомуур сабыдыаллыа дуо? Бу туһунан кэлиҥҥи кэмҥэ СМИга киэҥник дьүүллэнэр буолла.

А.А.: Олорор дьиэни киллэрии былааныгар бүгүҥҥү күҥҥэ тутууга көҥүл биэрии тэтимэ быйыл бытаардар даҕаны, биһиги статистиканы уонна үлэ былаанын көрөбүт. Бүгүҥҥү күҥҥэ 2026, 2027 сылларга олорор дьиэни киллэриигэ ханнык да күчүмэҕэйдэри көрбөппүт. Бу этиллибит икки сылга Дьокуускай куоракка быһа холоон 450 тыһ. кв. м. көҥүл биэрии былааннанан турар. Бу мээнэ сыыппара буолбатах. Этиллибит инфраструктураҕа хомуур сокуонунан бигэргэниэ уонна киириэ диэн эрэнэбин, тутууга көҥүллээх тэрилтэлэргэ, комплекснай сайдыыга сабыдыаллыа суоҕа.

Л.С.: Инфраструктураҕа хомуур хас кв. м. ааҕылларый?

А.А.: Күн бүгүн ааҕан-суоттаан биир кв. миэтэрэ 3097 солкуобай диэн быһылынна. Билигин дьиэ кв.м. орто суумата маарыын этэн аһарбытым курдук 165 тыһ. солк. Манна хас биирдии киһи бэйэтэ түмүк оҥостуон сөп.

Л.С.: Мин тус бэйэм даҕаны, куорат олохтоохторо да интэриэһиргииллэрэ буолуо,  кв. м. 165 тыһ. солк. буолара кырата суох суума. Бу суума хантан ылылларый, манна туох киирэрий?

А.А.: Ааҕан көрүөххэ. Сүрүн ороскуот кв. миэтэрэ сууматын оҥорон таһаарар, бу сир учаастагын сыаната, салгыы, тутуу матырыйаалын, оборудованиетын сыаната, тутар-монтажтыыр үлэ, технологическай холбонуу уонна тутааччы хайдах экономиялыырыттан тахсар. Манна эбии инженернэй-техническэй персонал, маркетинг ороскуота, соһуччу ороскуоттар, о.д.а. баар буолуохтарын сөп. Бырайыактан бырайыакка маны барытын киллэрэн туран араастаһыахтарын сөп. Уопсайынан, тутар-монтажтыыр үлэ ороскуота 55-60 бырыһыан буолуон сөп, онтон атына эбии ороскуот, атыннык эттэххэ – барыс. Бу 15-25 бырыһыаҥҥа диэри хамсыан, уларыйыан сөп.

Л.С.: Кв. м. 165 тыһ. солк. атын бөдөҥ куораттартан соччо уратыласпат, оттон биһиги климатическай усулуобуйабыт сыанаҕа сабыдыаллаабат дуо?

А.А.: Эппитим курдук, бырайыак экономиката ханна да араастаһар, ол да буоллар биһиги килиимэппит усулуобуйатыгар ыарыыра, ыраах сытарбыт, оборудование, матырыйаал аҕалыллар, манна оҥоһуллубат. Ол да буоллар ханнык баҕарар түгэҥҥэ эбийиэк бырайыагын үбүлээһини кини барытын учуоттуур, ороскуоту, холобур баан кирэдьиити сабары учуоттуур. Оттон эбийиэк тутуллар, ол аата рентабельнай диэн буолар.

Л.С.: Олохтоох дьаһалтаҕа буолбут публичнай истиигэ инфраструктураҕа хомуур киириэн сөп диэн кэнниттэн, тутааччылар эппиттэринэн, кинилэр биир кв. м. 200 тыһ. солк тиийэ үрдэтэргэ күһэллэллэр, өссө сорохтор тутуу ырыынагыттан барабыт диэбиттэр диэн сурах баар. Оччотугар тутааччы биир кв. миэтэрэттэн төһө барыһы ыларый, холобур курдук эттэххэ.

А.А.: Тутааччы экономиката хас биирдиилэригэр араас. Онтон таһааран, баан хайдах үбүлүүрүттэн, иэс ноҕорууската баантан 20 бырыһыаны бэйэтигэр тардыахтаах. Кыбартыыра атыылааһын ылбыт кирэдьииттэн 20 бырыһыан үрдүк буолуохтаах. Онон рентабельность нуормата бырайыактан бырайыакка хамсыан сөп, 15-25 бырыһыаҥҥа  диэри. Холобур, биһиги кв.м. орто сыаната 165 тыһ. солк. диир буоллахпытына, барыстара кв. м. иһин 25-30 тыһ. солк. буолар. Инфраструктураҕа үп бу сыанаттан 10 бырыһыан буолар, бу наһаа улахан ноҕорууска дии санаабаппын. Маныаха  хомуур суоҕа бырайыагы киллэриигэ 10 бырыһыаны барыстан ылара дуу, эбэтэр олох аккаастанан кэбиһэрэ дуу ыйааһын бэскитигэр турар. Манна эппиэт биллэр. Оттон тутааччылар бары сүтэн хаалыахтара, үлэлэрин тохтотуохтара диэн куттанар сыыһа, тутааччы элбэх. Биһиги кинилэр өссө элбэх буолалларыгар интэриэстээхпит. Кинилэр куорат хааһынатыгар үп киллэрэллэр, манна куорат олохтоохторо үлэлииллэр, кинилэртэн ким да ырыынактан барарыгар баҕарбаппыт. Маннык хомуур бүгүн эрэ  баар буолбатах, атын куораттарга, субъектарга мантан сылтаан маассабайдык моҥкурууттаабыттара иһиллибэт.

Л.С.: Анатолий Спартакович, аны эйиэхэ ыйытыы. Куорат дьаһалтата тутааччы төһө дохуоттанарын урууллуур, ырыынак толору көҥүл дуу, эбэтэр?

А.С.: Манна этиэххэ наада, ырыынак, онно үөскүүр сыана ханан да, киминэн да хонтуруолламмат уонна бэрээдэктэммэт. Ол эбэтэр судаарыстыба тутааччыга анал ирдэбил уонна быраабыла ирдииринэн эрэ хааччахтанар. Бу кэннэ кинилэр ырыынакка тахсаллар, тутуунан дьарыктанар быраап ылаллар, ол иһигэр олорор дьиэни тутуунан. Манна сокуону оҥорооччу уонна судаарыстыба хайдах да кини барыһын аахпат. Онон ырыынак хонуута толору көҥүл уонна конкурентнай, сыананы судаарыстыба бэрээдэктээбэт, тутааччы бэйэтэ дьиэ сыанатын быһар бырааптаах. Федеральнай Антимонопольнай сулууспа маныаха кэпсэтии быһыытынан миэрэ ылыан сөп, тутааччылар икки ардыларыгар уонна үлэ ыытылларын кэтээн көрөр. Аска-үөлгэ, оттукка курдук. РФ бырабыыталыстыбата хонтуруолу уонна хааччахтааһыны киллэрэ сатаабыта, бу өйөбүлү ылбатаҕа, Госдуума эмиэ ылымматаҕа.

Л.С.: Инфраструктураны сайыннарыыга үбү хомуйуу ис хоһооно тугуй, бу харчы ханна барарый?

А.А.: Инфраструктураҕа хомуур бу социальнай инфраструктураны сайыннарыы тэтимин түргэтэтиигэ ылар миэрэбит хайысхата. Ол аата, бигэргэтиллибит нуорма-быраап акталарын чэрчилэринэн бииргэ үлэлээһин туһунан тутааччы уонна Олохтоох дьаһалта икки ардыларыгар сөбүлэһии түһэрсиллиэҕэ, холобур 5 тыһыынча кв. м. эбэтэр 10 тыһ. кв.м. буоллун, биир квадратнай миэтэрэтэ 3097 солкуобайга олоҕурар. Тутааччы сөбүлэҥ оҥорсор уонна бу үбү тутууга көҥүл ылан ону болдьоҕор бүтэриэр диэри араас чааһынан куорат бүддьүөтүгэр киллэрэр. Салгыы бу хомуур муниципальнай инфраструктураларга сыалланан киирэр уонна ол үбүнэн саҥа үөрэнэр миэстэлэри тэрийиинэн сибээстээх үлэлэри толоруохпут. Биллэрин курдук, биир квадратнай миэтэрэттэн бу үс тыһыынча солкуобай бары ирдэбили саппат. Оттон ааҕан-суоттаан таһаардахха, кв. м. ноҕорууската 12,5 тыһ. солк. Маны биллэн турар тутааччыга сүктэрэн кэбиспэтибит, онон барытын ааҕан, толкуйдаан, сөбүлэһэн маннык ааҕыыга кэллибит. Салгыы үбү-харчыны мунньан, саҥа үөрэх миэстэлэрин хайдах оҥоробут диэн быһаарыы ылынабыт, оскуола тутуллар сирин булабыт, тутааччыттан хомууру ылабыт уонна оскуола тутабыт, эбэтэр самалык тутуу. Ол хомуурунан өссө саахалланар туруктаах дьиэлэри көһөрүүнү түргэтэтиэхпитин сөп.