«Дьиэ кэргэҥҥэ, аймахха саатар биир көҕүлээччи баар буолуохтаах»

Үһүс хараҕа арыллан...

Анаабыр улууһуттан төрүттээх Яна Гуринова бэйэтин блогар күн аайы араас тиэмэҕэ санаатын үллэстэр, киирии, ол-бу сыыс тыла суох сахалыы ыраастык саҥарарга кыһаллар. Маннык 30 күн устуохтаах.

Аҕата – башкир, ийэтэ – долган. Кини оҕо эрдэҕиттэн: «Биһиги сахалар буолбатахпыт, атыттарбыт», – диэн өйгө-санааҕа иитиллибитэ. Дьиҥэр, оскуолаҕа саха кылааһыгар үөрэммитэ.

«Саха сиригэр төрөөбүппүт, сахалыы саҥарабыт, саха тылын үөрэппиппит уонна тоҕо саха буолуохпут суоҕай?» – диэн санаалаах кини. 

– Дьахтар оҕолонноҕуна, үһүс хараҕа арыллар дииллэрэ кырдьык быһыылаах. Ол курдук иккис оҕобун хат сылдьан Саха тыйаатырыгар сөбүлээн сылдьар, сахалыы кинигэлэри сыттыгым анныгар укта сытан ааҕар, ол туһунан дьоҥҥо кэпсиир, үллэстэр буолбутум. Испэр саҥа үөскээбит оҕом саха тылыгар, култууратыгар оннук күүстээх интэриэһи күөдьүппүтэ. Саха тыйаатырыгар биир испэктээк кэнниттэн оҕобун Дархан диэн ааттыырга быһаарыммытым, – диэн кэпсиир билигин кырачаанын көрөн олорор ийэ.

Санаабын тиэрдэргэ үөрэнэбин

Яна  оҕо эрдэҕиттэн суруналыыс буолар баҕа санаалаах улааппыта. Оскуола кэнниттэн суруналыыстыка салаатыгар туттарсан көрбүтэ эрээри, кыайан киирбэтэҕэ. Онон юрист үөрэҕин талбыта. Устудьуон сыллара аҕатын дойдутугар Челябинскайга ааспыттара. Хата, билигин блогар оҕо сааһын ыратын толоро сылдьарыттан астынар – суруйар, иэйэ-куойа кэпсиир, санаатын үллэстэр.

Бу иннинэ оҕотун кытта экология туһунан тэттик сүбэлэри устан угара. Холобур, тулалыыр эйгэни харыстыыр туһалаах үөрүйэхтэри, бөҕү ханна арааран туттарыахха сөбүн сэһэргиирэ.

Арай биирдэ киэһэ утуйбакка сытан биир мүнүүтэ иһигэр нууччалыы ыраастык саҥара үөрэнэр блогер кыыс видеоларын сэргии көрбүтэ. «Маннык сахалыы оҥоруохха баара», –  диэн санаа күөдьүйбүтэ.

– Бастаан кини курдук биир мүнүүтэлээх рилстэри уста сатаабытым, табыллыбатаҕа, наһаа бытааннык саҥарар эбиппин. Онтон бириэмэбин хааччахтаабакка, төһө тахсарынан устар буолбутум.

Камера иннигэр киһи тугу этиэхтээҕин таһыччы умнар. Бастакы сырыыбар эрдэттэн бэлэмнэммитим, тугу кэпсиирбин суруммутум ээ, ол эрээри олох атыны туойан барбытым (күлэр). Билигин толкуйдаабыппын, былааннаабыппын син тиэрдэ үөрэнним, саҥам да түргэтээбит курдук буолла. Оҕом утуйа сытар кэмигэр сурунабын, онтон турдаҕына ыксал-тиэтэл бөҕөнөн устабын.

Саха тыйаатырыгар сөбүлээн сылдьабын, «Тулаайах оҕо», «Хаарыан хампа күөх кытылым...» туруоруулары ордук сөбүлээн көрбүтүм. Саха суруйааччыларын айымньыларын умсугуйан ааҕабын. Ол эрээри бу челлендж биллэриэхпиттэн сатаан сыанабыл оҥорбот, ырыппат эбиппин диэн түмүккэ кэллим. Киинэ, испэктээк ис хоһоонун кэпсиир арыый ыарахан дии санаатым. Дьиҥэр, төбөбөр баар, ол эрээри истээччигэ кыайан тиэрдибэппин.   

Күннээҕи олоххо бэйэ икки ардыгар кэпсэтэрбитигэр «уже», «только», «почти», «короче» диэн сыыс тыллары хойуутук туттабыт. Туораттан истэргэ олуона соҕус, киһи кулгааҕын таһынан киирэр.

Сахалыы ыраастык уонна уустаан-ураннаан саҥарар дьону астына истэбин. Соторутааҕыта «Күөрэгэй – ийэлэргэ» диэн тэрээһиҥҥэ сылдьыбытым уонна оннук сахалыы ыраастык саҥарар дьону көрөн, олус кынаттаммытым. Саха тыла сайдарын туһугар ис-истэриттэн долгуйар, харахтара уоттаах, эрчимнээх, олоххо көхтөөх ийэлэри көрөн астыммытым.

Сыыспыппын билинэбин...

Ыал улахан оҕото Марат 15-тээх, мурун бүөтэ Дархан 1,8 саастаах.

– Кэргэним Сунтаартан төрүттээх, ол эрээри мин кинитээҕэр ордук сахабын (күлэр). Улахан уолбут сахалыы саҥарбат, өйдүүр эрэ, кыра эрдэҕинэ нууччалыы үчүгэйдик билэр оҕо сайдыылаах диэн өйдөбүл баара. Эдэр эрдэххэ элбэх киһи санаатынан салайтарар, ол долгуҥҥа кыттыһар эбиккин. Сыыспыппын билинэбин, ону көннөрө сатыыбын. Иккис оҕобун төрүт сахалыы иитэргэ кыһаллабын.

Мин санаабар, оҕо силиһин-мутугун билэ, ийэ тылынан, дойдутунан киэн тутта улаатыахтаах. Төрөөбүт тылын билэр киһи олоххо бигэ тирэхтээх буолар, атын да тыллары баһылыырыгар чэпчэки диэн санааны кытта сөпсөһөбүн. Билигин кэтээн көрдөххө, төрүт култуураны өрө тутар киһи элбээн иһэр. Онтон үөрэбин уонна астынабын.

«Дарханныын аһаа»

Яна блогар итинник рубрикалаах. Кырачаан киһи төрүт аһы сөбүлээн сиирин көрө-көрө, тэҥҥэ аһыаххын баҕараҕын.

– Анаан-минээн үөрэппэтэхпит, сиикэй эти көрдө да, айаҕын атан, ас көрдөөн барар. Дархан таба, убаһа быарын, этин, балык бары көрүҥүн (буспуту, тоҥнуу кыһыллыбыты, «Индигирканы») сөбүлээн сиир. Өссө буспуту соччо астыммат. Оҕоҥ кырата бэрт, тоҥу сиэтимэ диэн суруйар дьон бааллар. Сорохтор, төттөрүтүн, доруобай буолуо дииллэр. Мин санаабар, туох да буортута суох, оҕо кыра сааһыттан төрүт аһын сии үөрэниэхтээх.

Аймахтартан саҕалыахха

– Киһи туораттан элбэҕи бэлиэтии көрөр. Биһиги аймахха башкир тыла сүтэр, симэлийэр кутталлаах. Аҕам өттүнэн башкир аймахтарым төрөөбүт тылларынан төрүт саҥарбаттар. Саастаах өттүлэрэ бэйэлэрин икки ардыларыгар кэпсэтэллэр. Оҕо аныгы үйэҕэ нууччалыы саҥарыахтаах диэн өйдөбүллээхтэр, ол иһин эдэрдэр төрөөбүт тылларын билбэттэр.

Эдьиийим уонна балтым сахалыы ыраастык саҥара сатыырбын өйүүллэр. Мин санаабар, дьиэ кэргэҥҥэ, аймахха саатар биир көҕүлүүр киһи баар буоллаҕына, атыттар кинини үтүктүөхтэрэ этэ.