Дьиҥнээх таптал этэ

... Ол саҕана уон тоҕуспун эрэ ааспыт оҕочооспун. Чуолаан, ааспыт үйэ 87 сыла саҕаланарыгар аармыйаҕа сулууспалыы сылдьыбыт кэмим. Биир күн Сафатов диэн майор миигин икки нэдиэлэҕэ киинэ биэрэр ыскылаакка командировкаҕа үлэлии бараҕын диэтэ. Элбэх баҕайы киинэлэрдээх бааҥкалар барыта буккуллан хаалбыттарын наардыыр буоллубут. Онно старшай прапорщик Алтынай диэн 32-тин ааспыт казах чүөчэтэ дьаһайан үлэлэппитэ. Кыра соҕус уҥуохтаах, олус кэрэ дьүһүннээх дьахтар. Миэхэ хоно сытан үлэлиирбэр наара оҥорон бэрдэрбитэ, аспын таһан аһатыах буолбута. «Мантан ыла мин оҕом буолаҕын» диэн Алтынайым  мичээрдиир. Күнү быһа элбэх баҕайы бааҥканы киинэлэрин ааттарынан наардаан уурталыыбын. Чүөчэм бэйэтин үлэтин үлэлээн баран, киэһэтин миэхэ көмөлөһөр. Онтон бииргэ олорон, аҕалбыт аһын сиибит.

Төрдүс күн киэһэтин арай дьахтарым хойутаан кэллэ, вино испитэ биллэр. Сирэйэ тэтэрэн, мичээрдии сылдьар буолан хаалбыт.

– Кэргэммин командировкаҕа атаардым. Онон мин билигин барыта эйиэнэ буолабын, – дии-дии миигин хаадьылыыр.

Киэһэ, үлэлээн бүтэрбитигэр, дьахтарым суумкатыттан аҕалбыт аһын уонна биир бытыылка кыһыл арыгыны хостоон таһааран, остуолга ууран кэбистэ.

– Эппитим курдук, мин бүгүн манна хонобун, эн – миэнэҕин, мин – эйиэнэбин. Эбэтэр миигин сөбүлээбэккин дуу? 

– Ону эн бэйэҥ билэр буоллаҕыҥ дии. Хаалар буоллаххына, сатаатар эрэ. Мин эйигин сөбүлүүрдээҕэр буолуох, астына көрөбүн. Таптыыбын да диэххэ сөп, – диибин.

– Мин эйигиттэн уонтан тахса сыл аҕа буоллаҕым дии, ону туох дии саныыгын?

– Аҕа да буолларгын, наһаа үчүгэй көрүҥнээххин, кыраһыабай дьүһүннээххин. Киэһэ аайы эн кэлэргин күүтэбин, эйигин таптыы көрөөрү, – диибин.

– Миигин таптыы көрөргүн сэрэйэбин. Көҥүл биэрэр киһи, киһини сиэх курдук көрөргүн билэр буоллаҕым. Хас да сыллааҕыта мин эйигин  түһээн турабын. Аан маҥнай эйигин көрөөт, түүлбэр көрбүт уолум диэн билбитим. Онно үөрүүбүттэн сүрэҕим тохтуу сыыспыта. Олох кууһан ылан сыллыахпын, ууруохпун нэһиилэ туттуммутум. Мин казашка хааннаахпын, эбэм курдук туох буолуохтааҕын барытын эрдэттэн билэбин. Эйигин сөбүлүү көрөн, соруйан бу киинэлэри ыһыталаабытым. Уонна эйигин соруйан ыҥыттаран, бу кэлэн олордоҕуҥ. Бу түүн эн миэнэ буолаҕын диирбин утарбат инигин?

– Суох, суох...

– Суох диэн утараҕын дуо?

– Суох-суох, тоҕо утарыахпыный... Оннооҕор эн сыккыттан астынан абыранар киһи, – диэн баран чүөчэбин кууһан ылан, сыллаан-уураан, имирийэн барбытым. Ырбаахытын тимэхтэрин сүөрэн, түөстэрин сыллаан киирэн барбыппар, чүөчэм астынан налыйан хаалан, ынчыктаан киирэн барда. Бэйэтигэр сыһыары кууспаҕалаан ыга тарта... Ол курдук мин бу иннинэ хаһан да буолбатах таптал түүнүн билбитим. Аччыктаабыт эдэр уол чүөчэбин төһөлөөх атаҕыттан төбөтүгэр диэри сыллаабытым-уураабытым буолуой... Сарсыарда иккиэн сыгынньах, ыбылы куустуһан баран сытар этибит. Кинини оргууй түөһүттэн уураан ылбыппар уһуктан кэлтэ уонна уоспуттан өр да өр уураабыта.

– Наһаа да үчүгэй түүн ааста, хаһан да маннык үчүгэй түүн буола илик этэ миэхэ.

– Миэхэ да наһаа үчүгэй, хаһан да эн курдук үчүгэй кыыс түбэһэ илик этэ.

– Эйигиттэн балайда аҕа саастаахпын. Ону туох дии саныыгын?

– Буоллун, мин онно кыһаллыбаппын, таптыыбын да, бүттэҕэ дии.

– Мин кэргэннээхпин дии.

– Онтон арай араҕыстаххына?

– Арахсан эдэр уолга иирэн барбыт диэн сүрэ бэрт курдук. Бэйэтин курдук эдэр кыыһы ойох ылбакка, саастаах баҕайы омук дьахтарыгар иирбит диэхтэрэ эйигин, – диир чүөчэм.

– Туох да диэтиннэр, – диэн баран эмиэ таптаан, сыллаан-уураан бардым. Ол быыһыгар хаста да иккиэн астынан, налыйан сытан баран, эмиэ таптаһан ылабыт. Күнүс киинэ ыла кэлбит дьон тоҥсуйбуттарыгар биирдэ турбуппут. Ол тураары таҥна олордоҕуна эмиэ тиэрэ тутан, таптаан ылан ыксаппытым. Дьэ ити курдук уонча хонугу быһа бииргэ буоллубут. Сорох түүн кини дьиэтигэр баран хонон кэлэрбит. Онно да тиийэн түүнү супту хаста да таптаһар этибит... Ити курдук уора-көстө күҥҥэ хаста да көрсөн таптаһа сылдьыбыппыт.

Биир күн миигин КППга бара охсор үһүгүн диэн эттилэр. Онно сүүрэн тиийбиппэр, дьуһуурунай саллаат УАЗик массыынаны ыйан баран «эйигин итиннэ капитан ыйытар» диэтэ.

– Эн дуо, Ньургун диэн? 

– Мин, туох наадалааххын?

– Мин Алтынай эрэбин... 

Мин саҥабыттан матан, саатан да, олорон хааллым.

– Мин барытын билэбин, эһиги тускутунан элбэҕи кэпсээтилэр. Дьиэбитигэр улахан айдааны тоҕо тартыҥ. Онтон сылтаан мин дойдубар көһөн эрэбит. Алтынайбын таптыырым бэрт. Кинитэ суох миэхэ олох суох. Ол иһин арахсыбаппын. Ити эһиги сырыыгытыттан Алтынай истэммит... мин бэйэм оҕо оҥорор дьылҕам суох. Алтыным барахсан онтон наһаа хомойор этэ. Ол иһин «сатаатар көрсүүтэ булунан оҕото оҥоттор» диэн оонньуу-элэк курдук эппитим бу тиийэн кэлбит. Бу көрдөххэ, эдэр баҕайы, бэйэҥ оҕо киһи эбиккин. Маҥнай утаа күнүүлээн, кэһэтэ түһэр санаа баар этэ да. Кэлин толкуйдаан баран маннык санааҕа кэллим. Оҕо төрөөтөҕүнэ, бэйэм ааппынан  суруйтаран оҕо гыныам. Оҕо ииттэ ылар санаа баар этэ да, дьылҕа бэйэтэ бэлэхтээтэҕэ. Эйигин сойуолаһар эбэтэр ол-бу гынар түгэннээх буоллахпына, Алтыным бэйэтигэр тиийиниэх буолар. Мин кинини билэбин, оннук гыныаҕа даҕаны. Оннук кытаанах майгылаах киһи, эппитин толорор идэлээх. Эйигин хайдах иирдэн ылбыта буолла, баҕар, оҕолонор баҕаттан буолуо. «Биир уолу түһээн көрөбүн, ол уол миэхэ оҕо бэлэхтиэхтээх» диэн уруккуттан этэр буолара. Ол эн буоллаҕыҥ. Биһиги бииргэ олорбуппут уонча сыл буолан эрэр. Мин Афганистан сэриитигэр оһоллонон, оҕо оҥорор кыаллыбат. Алтыны аны көрдөөмө, оҕо – мин оҕом. Бэйэҥ саастыы эдэр кыыһы булан дьоллоохтук олор. Мин эйиэхэ кыыһырбаппын, бырастыы гынабын. Бу кэлэр субуотаҕа биһиги букатыннаахтык барабыт. Өскөтүн бырастыылаһар буоллаххына, Алтыны атаара кэлиэххин сөп, 11 чааска вокзалга баар буолуохпут. Чэ, бары үчүгэйы кытта. Бу Алтын эйиэхэ сурук ыыппыта. Тугу суруйбутун билбэппин, атын дьон суругун аахпат идэлээхпин. Алтыммын умун. Чэ, этэрбин эттим.

Массыынаттан тахсан баран истэхпинэ:

– Саллаат... Кэлэн Алтаны эбэһээт атаараар. Эйигин таптыыр ээ, – диэтэ. 

Чааспар киирэн Алтынай суругун арыйа баттаан, ааҕарга сананным:

Мин баар суох тапталым, дорообо!

Эн биһиги тапталбыт улахан айдааннаах буолан таҕыста. Эрбэр дьон кэпсээн биэрэн, хаста да арахсыахха дии сатаабыппын, арахсыан баҕарбат. Таптыыра бэрт буолан. Ол иһин бу дойдуттан көһөргө быһаарынныбыт, аҕыс нэдиэлэлээх истэммиппин билэн наһаа да үөрбүтүм. Мин бэйэм санаабар кыыс оҕо буолуон баҕарабын. Кыыс буоллаҕына, Любовь диэн ааттыам этэ, уол буоллаҕына, эн ааккын биэриэм. Оҕонньорум оҕону бэйэм ааппынан суруйтарыахпыт диир. Кини оҕо кыайан оҥорор кыаҕа суох, ол сэрии содула буолан. Биһиги манна олорор кыахпыт эмиэ суох. Онон дойдулуур буоллубут. Мин эйигиттэн оҕолонорбун хайдах эрэ эрдэттэн билэр да, таайар да этим. Ол иһин эдэр уол оҕобун бэйэбэр чугаһаппытым. Билигин да таптыыр эбиппин, санаатым эрэ баҕаран кэлэбин. Эйигин кытта сылдьыбыт кэрэ түгэммит оҕо буолан төрөөтөҕүнэ, наһаа да үөрүөм. Оҕобун эйигин ахта таарыйа сыллыам турдаҕа. Мин отойун кэмсиммэппин эйигин кытта таптаспыт кэмнэрбин. Этэҥҥэ буоллаҕына, төрүөм турдаҕа. Хомойорум диэн, оҕоҥ эн ааккынан суруллубата турдаҕа. Чэ ол да буоллар тапталбыт мээнэ хаалбатах. Оҕо оҥорбуккар барҕа диэн махтал. Оҕонньорум барахсан, «хата, бэйэбит курдук хара омук, нуучча буотах, атын дьон атыҥырыы көрүөхтэрэ суоҕа» диэхтиир. Мин кинини өйдүүбүн, кини төһөлөөх санааҕа ылларан сылдьыбыта буолуой. Тылын хаһан да кэспэт киһи, ону мин итэҕэйэбин. Ыксаан «саатар көрсүүттэн оҕолон» диирэ тиийэн кэллэҕэ. Киһи да күлэр, көрсүүм бэйэтэ оҕо баҕайы уол. Мин эйигин наар саныыр, ахтар буолуоҕум. 13 сыл диэн аһары элбэх эбит, аны санаатахха. Эн бэйэҥ миэхэ оҕо курдук буоллаҕыҥ дии. Былыр кыргыттары 12-13 саастарыгар ойох биэрэн кэбиһэллэрэ дии, биһиги диэки. Чэ, оҕом, баар суох дьиҥнээх тапталы бэлэхтээбит күндү киһим, дьоллоох буолаар. Эйигин дьиҥнээхтик таптаабытым. Быраһаай... Алтынай.

Барахсаным сыыһа таптаабытым диэбит дии, дьиҥнээх тапталбын сүтэрдим дуу диэн хараҕым уута саккыраан киирэн барбытын уолаттар көрөннөр:

– Туох буоллуҥ, ким эрэ өллө дуу, – диэн ыйыттылар.

– Любовь, – эрэ диэн хардардым.

– Буолаччы, – диэн баран бэйэлэрэ ытыах курдук туттан, сөҥөн олордулар. Субуота күн, көҥүллэтэн, вокзалга баран истэхпинэ УАЗ массыына тохтоото. Майор Сафатов «олор, илдьиэм» дии тоһуйда. Кини да истибит буолан, барытын билэр этэ.

– Атаара бардыҥ дуо?

– Дойдулуур буолбуттар, атаара кэлээр диэбиттэрэ.

– Да, ол да иһин, эйигин эрэ аҕалаар диэн туруорсубута, оо...таптал, таптал, тугу оҥорботоҕо баарай...

Вокзалга поездтар тохтуур сирдэригэр кэлэн көрүтэлии турдахпына, аттыбар мааны баҕайы былаачыйалаах дьахтар кэлбитигэр биирдэ өйдөөн көрбүтүм, Алтыншам кэлэн турар эбит.

– Хайа, эн эбиккин дии, олох да билбэтим. Мин формалаах эрэ сылдьаргын көрбүтүм уонна...

– Уонна сыгынньах диэ, – диэн Алтынай күлэн сыһыгыраата. Онно төһөлөөх сыллаан-уураан ылыахпын баҕарбыппын билэргит буоллар... Алтыным миигин оҕолуу сүүспүттэн сыллаан ылла. Онтон, туттуммакка, өр баҕайы уоспуттан ураабытыгар хараҕын уута саккыраабытынан барбыта.

– Быраһаай, мин эдэркээн тапталым, махтал буолун эйиэхэ. Эн тапталыҥ оҕо буолан күн сирин көрүө турдаҕа. Куруутун саныаҕым уонна ахтыаҕым. Быраһаай... – диэн баран күүтэн турар кэргэнин  диэки хараҕын сотто-сотто бара турда.

Мин туох да диэн тыл таһааран эппэккэ хаалбытым. Ити курдук мин дьиҥнээх таптал диэни бэйэбинээҕэр аҕа саастаах дьахтартан, буолаары буолан атын омук киһититтэн билбиттээҕим. Бу билигин сааһыран, 60-мар чугаһаан олорон толкуйдаан көрдөххө. Ол саҕана эдэрим бэрт буолан тапталым туһугар охсуспакка, киирсибэккэ халаахтаабыт буоллаҕым.

Манна, СВОҕа сылдьан олоххор буолбут түгэннэри барытын эргитэ саныыр эбиккин. Билигин Алтыным 72-73 саастаах буолуохтаах. Этэҥҥэ оҕо төрөөбүт буоллаҕына, 40-гар чугаһаабыт буолуон сөп эбит. Кыыс дуу, уол дуу буоларын билбэппин. Кэлин хаһан да билсибэтэҕим. Алтыным оҕонньоругар биэрбит тылбын толорбутум. Кини оҕото буоллаҕа. Арай тапталым барахсан эппитин курдук санаан, ахтан ылаахтыыра дуу. Мин наар ол кэмнэрбитин санаан ааһарым курдук. Кэлин биир да киниэхэ майгынныыр кэрэ, нарын кыыһы, чүөчэни да көрсүбэтэҕим. Арай биирдэ Москваҕа улахан биллэр торговай сыантырга үүт-үкчү кини ааһан иһэрин көрөн, соһуйан хаалбыттаахпын. Олох эдэр, сүүрбэччэлээх эрэ кыысчаан. Кини – кининэн. Эбэтэр бэйэм баҕа санаабар оҥорон көрбүтүм эбитэ дуу. Эбэтэр Алтыным кыыһа дуу, сиэнэ дуу буолуон эмиэ сөп. Кыыс мин кинини көрөрбүн таайан, тохтоон утарыта көрсөн ылбыппыт. Онтон баран иһэн хаста да кэннин эргиллэн ылбыта. Тоҕотун билбэтим, баҕар, хаана тардан буолуо. Алтыным бэйэтэ ол кэмтэн тиийэн кэлэн көрөн-истэн ааспыта дуу. Ол аата эмиэ санаан, ахтан, баардаах дьоҕурун туһанан көрөн-истэн бараахтыыра дуу. Сэгэрим сыыһа төһөлөөх хараҕын уутун тоҕон ытаахтаабыта буолуой. Арай билигин көрсөрүм эбитэ буоллар, барахсаммар түөһүгэр төбөбүн ууран туран марылаччы ытыам этэ. Уонна, төһө да саастааҕын, кырдьыбытын иһин, бэйэбин кытта сиэтэ сылдьыам этэ. Саатар бу хаалбыт сылларбытын бииргэ буолуо этибит буоллаҕа. Барахсаммын бу сырыыга кимҥэ да биэриэ суох этим.

(Айымньы дьоруойдарын аатын биллэр төрүөтүнэн уларыттыбыт)