"Дархан" диэн тыл туһунан

Ити информация чахчыта дакаастаммыт буоллаҕына, 2012 сыллаахха «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ» диэн титулу атын аатынан солбуйууга саха уопсастыбанньыктара «дархан» диэн тылы олус сөпкө талбыттара тахсан кэлэр. Бары-баарынан этэр буоллахха, «Ил Дархан» диэн ааты Валерий Луковцев соҕотоҕун турууласпыта диэххэ сөп; нууччалыы эттэххэ, «горой стоял». Мин маҥнай «тыгын» диэн ааты ордорор этим эрээри, бүтэһигэр В. Луковцев этиитин өйөөбүтүм. Ити сонуну физик Дьулус Осипов историк Николай Семеновтан истэн баран Оҥоһуу Өйтөн ыйыппытыгар, маннык хоруйдаабыт:

«По реконструкциям древнекитайской фонетики периода династий Цинь и Хань (Эдвин Пуллиблэнк, Александр Вовин, Уильям Бакстер), иероглифы 單于 (шаньюй) передавали степное слово, звучавшее примерно как Dar-ġwa или Dar-ğan.

Преемственность титула: Многие лингвисты (включая Э. Пуллиблэнка) считают, что слово Dar-ğan / Dar-qan в языке хунну – это раннее фонетическое заимствование или архаичная форма титула «Тархан» (Tarkhan / Darqan), который позже широко использовался в тюркских и монгольских языках».

Н. Семенов булан аахпыт кинигэтин сигэтэ: Pulleyblank, E. G., 1962. "The Consonantal System of Old Chinese", Asia Major 9.

Сэһэн кэрэһилииринэн, биһиги 15-16 үйэлэрдээҕи баһылыктарбыт ааттара Дэхси Дархан, Дойдууһа Дархан, Мунньан Дархан диэннэр ээ. Ол аата сахалар түҥ былыргы өбүгэлэрэ хууннар тутта сылдьыбыт өйдөбүллэрин уонна тылларын умнубакка чөл илдьэ сылдьыбыттар диэх кэриҥнээхпит. 

* * *

«Киин куорат» Сахалыы Оҥоһуу өйтөн «дархан» диэн тыл суолтатын быһааран биэрэргэ көрдөстө:

«Дархан» диэн тыл хас да ураты уонна дириҥ суолталаах: Ытыктабыллаах, бочуоттаах (почтенный, уважаемый). Холобур: дархан уус – улаханнык ытыктанар, бэрт талааннаах тимир ууһа. Улахан, үрдүк, мааны (главный, верховный, важный). Саха сирин баһылыгын официальнайдык «Ил Дархан» (Глава Республики) диэн ааттыыллар. Манна «Ил» – судаарыстыба, эйэ, оттон «Дархан» – үрдүкү салайааччы, баһылык диэн суолталаах.

• Бэрт киэҥ, улуу (великий).

• Ураты көҥүллээх, тархан (привилегированный, свободный). Түүр уонна монгол омуктарыгар «дархан / тархан» диэн түһүктэн, нолуоктан босхоломмут, хаан тэлгэһэтигэр көҥүл киирэр-тахсар кыахтаах үрдүкү сословие, маастар ааттанара.
• Сорох түгэҥҥэ: Бэйэтин билиммит, киэҥ-куоҥ, улаханнык туттар (горделивый, важный).

Билигин сахаларга бу тыл ордук үрдүк таһымы, ытыктабылы уонна улуу буолууну кытта сибээстэһэр.