Дүпсүҥҥэ оҕо аймах космонавтика эйгэтигэр үүнэр-сайдар

«Киин куорат» бу күҥҥэ анаан И.Д. Жирков аатынан Саха сиринээҕи Космонавтика уонна авиация түмэлин историятын кытта билсистэ.

Ольга Федоровна Протопопова, Дүпсүн орто оскуолатын учуутала, эбии үөрэхтээһин педагога:
– Саха сиригэр Космонавтика уонна авиация түмэлэ Дүпсүн орто оскуолатыгар 1974 сыллаахха төрүттэммитэ. Энтузиаст учуутал, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Иван Данилович Жирков салайыытынан оҕолор космонавтика уонна авиация эйгэтигэр уһуйуллубуттара.
Түмэл сүрүн пуондатыгар 800-тэн тахса экспонат, араас кэллиэксийэ, ол иһигэр 60-ча тиэмэҕэ 20-тэн тахса араас судаарыстыба мааркалара, значоктара, аккырыыккалара баар.

– Ольга Федоровна, Космонавтика түмэлэ оҕолору элбэххэ үөрэттэҕэ?
– Оннук. Түмэл аһыллыаҕыттан куруһуок иитиллээччилэрэ аан дойду, Бүтүн Сойуус таһымнаах күрэхтэргэ, симпозиумнарга, ааҕыыларга хас да төгүл ситиһиилээхтик кыттыбыттара.
50 сыл устата түмэлбитигэр 500-тэн тахса оҕо үөрэнэн, иитиллэн, дьарыктанан, тэхиньиичэскэй хайысханы баһылаан, араас идэлээх үлэһит буолан тахсыбыттара. 
Саха сирин авиациятын үлэһиттэрэ кыттыылаах үгэскэ кубулуйбут космонавтика дэкээдэтэ былааннаахтык ыытыллар. Авиация хайысхатыгар үөрэнэ барыан баҕалаах оҕолорго экскурсиялар тэриллэллэр, профориентационнай үлэ ыытыллар.
2000 сылтан музей иһинэн «Полет» диэн үөрэх бырагыраамата үлэлээн, кыра кылаастан саҕалаан оҕолор авиамоделирование, робототехника сатабылларыгар үөрэммиттэрэ, араас моделы, бырайыагы оҥорон, күрэхтэргэ кытталлар.

– Үөрэнээччилэр экскурсовод быһыытынан виртуальнай көрдөрүүлэри оҥороллоро интэриэһинэй хайысха эбит. Кимнээххэ көрдөрөллөрүй?
– Экскурсовод оҕолор музей иһинээҕи экспонаттары эрэ кэпсиир буолбатахтар, өрөспүүбүлүкэ музейдарыгар кытта виртуальнай экскурсиялары оҥороллор, оскуола оҕолоругар куонкурустары тэрийэллэр.

Куруһуок биир хайысхатынан оҕолору научнай-чинчийэр үлэҕэ сыһыарыы буолар. Ол курдук, кэлиҥҥи 5 сылга куруһуок иитиллээччилэрэ хас да төгүл өрөспүүбүлүкэтээҕи тэхиньиичэскэй ааҕыыларга, регионнааҕы «Инникигэ хардыы» научнай-практическай ааҕыыларга кыайыылаах уонна призер, аан дойдутааҕы, Бүтүн Арассыыйатааҕы «Звездная эстафета» научнай-тэхиньиичэскэй бырайыактар конкурстарыгар – 3 төгүл призер, регионнар икки ардыларынааҕы Королевскай ааҕыыларга – 3 төгүл кыайыылаах уонна призер, Самара, Казань, Москва, Санкт-Петербург куораттарга ыытыллыбыт научнай ааҕыыларга кыайыылаах уонна призер буолары ситистилэр.

– Бырайыакка тохтоотоххо...
– «Космонавтар сублимированнай астарын бэлэмнээһин» бастыҥ бырайыак ааптардара Валерия уонна Виктория Сивцевалар «Арассыыйа наукатын кэскилэ» түөскэ кэтиллэр мэтээллэринэн бэлиэтэммиттэрэ.
Космонавтика уонна авиация түмэллээх буоламмыт, Дүпсүммүт сиригэр үс төгүл космонавтар кэлэн барыылара история киирбит умнуллубат түгэн. Ол курдук, Арассыыйа Дьоруойдара космонавт-летчиктар Роман Романенко – икки төгүл, Олег Кононенко уонна Сергей Авдеев, ону таһынан Ижевск куораттан К.Э. Циолковскай аатынан музей дириэктэрэ Н.Н. Медведков кэлэн барыылара, Уус Алдан улууһун И.Д. Жирков аатынан Космонавтика уонна авиация түмэлин кытта бииргэ үлэлэһиигэ сибээс олохтоммута барыбытын үөрдэр уонна элбэххэ эбээһинэстиир.

1999 сылтан түмэл АМКОС чилиэнэ. Ол түмүгэр «По России космической» диэн улахан туристическай ыйынньыкка киирбитэ. 2017 сылтан К.Э. Циолковскай аатынан Арассыыйатааҕы Космонавтика  академиятын Илиҥҥи региональнай академиятын чилиэнэ.

– Түмэл «Восточнай» космодромнуун сибээһигэр тохтоон ааһыахха.
– Регионнааҕы академия, чуолаан салайааччыта К.В. Чмаров быһаччы көмөтүнэн, оҕолорбут 3 төгүл Амур уобалаһыгар «Восточнай» космодромтан ракета көтүүтүн баран көрдүлэр.
Быйылгы үөрэх дьылыгар Космонавтикабыт дэкээдэтэ бастакы космонавт Юрий Гагарин уонна 2 №-дээх космонавт Герман Титов космоска көппүттэрэ 65 сылыгар ананан былааннаахтык ыытылла турар.
Дьэ бу курдук улуус дьоҕус нэһилиэгэр Космонавтика уонна авиация түмэлигэр дьарыктанар оҕолор аан дойду, Арассыыйа таһымыгар Саха сирин ааттата сылдьаллар.