Дьүөгэ

Бүгүн эмиэ төлөпүөнүнэн өргө диэри сэлэстибит. Кыыһым айаҕа хам буолбакка үгүс сонунун ыһа-тоҕо үллэһиннэ. Кэпсиирэ кэмчитийбитигэр тыын ылан мин сонуммун сураста. Онто суохтан атыны билбэт дууса буолан биэрдим. Дьэ, өрүү итинник. Ким эрэ кыраны да кырааскалаан, туустаан-тумалаан сонун бэрдэ оҥорон кэпсиир кыахтаах. Оттон сорох соһуччуну, эриэккэһи да күлүгүрдэн, инниттэн-кэнниттэн булкуйа кэпсээн, устунан тугу кэпсии олорбутун умнан да кэбиһээччи. Кыыһым бүгүн хайдах эрэ дуоспуруннаммыт аҕай курдук. Дьоһумусуйбута диибин диэн. Онтубут төрүөтэ да дьикти эбит. Ньукку кэпсииринэн, бэҕэһээ аатырбыт-суолурбут удаҕаммын дэнэр дьахтарга бара сылдьыбыт. Ол удаҕан көрүүлэнэн-таймаланан үгүһү кэпсээбит, тиһэҕэр олох даҕаны эргиниин арахсыыһыгыт диэн  буораппыт. Ол көрүүлэниитэ хаппыт абырҕалга испиискэ уотун даҕайбыттыы Ньукку кутун аймаабыт. Бэйэтэ да күнүүһүтүттэн сордоммут кыыс онто ордук сытайбыт. Дьиэтигэр кэлэн мас көнө Махсыым муҥнааҕы олуйан-моһуйан сүгүн утуппатах. Удаҕан дьахтарбыт оччолооҕу таба тайанаат мүччү тутуо дуо, бэйэтин атынтан айылгылаах өҥөтүн сыҥалаабыт. Ол өҥөбүт кэргэнниилэри арахсыбат гына айыы киһитигэр көстүбэт утаҕынан бииргэ баайыы эбит. Ньукку толкуйдуох буолбут, дьиҥэ өҥө төлөбүрүттэн дьулайан тута сөбүлэспэтэх үһү. Ууруммут харчыбын туттарым дуу диэн сүбэ көрдөөн ынньаҕалатар. Мин туох диэн ыйа-кэрдэ, дьон олоҕор орооһо олоруохпунуй. Онон бэйэҥ бил диэтим. Ол гынан баран араас сымыйа көрбүөччүлэри-үөдэннэри хоруотаан кылгас соҕустук тыл эттим. Оттон өтөрдөөҕүтэ ап-хомуһун көмөтүнэн баайтарыы былыр баарын, оннук баайыллыбыт дьон туһунан истибит кэпсээммин санаан кэллим.

Былыыр-былыр, дьиҥэ наһаа да былыр буолбатах эбит ээ, сэрии эҥин буолуон иннинэ, биир хайа эрэ дэриэбинэҕэ отутун лаппа ааспыт ойоҕо да, оҕото да суох сулумах киһи олорбут. Чэ, аатын Тэрэппиин диэххэ. Бу киһи майгытынан сытыары сымнаҕас, тук курдук толоругас барахсан эбит. Ийэтэ бэрт дьаһаллаах, бөһүөлэк дьоно үксэ толлор, ытыктыыр кырдьаҕастара үһү. Дьэ бу киһибит отутун ааһан орулуохча буолбут кэмигэр, ыаллыы дэриэбинэҕэ эргэ тахсар сааһын сиппит кыыс оҕо кылааннааҕа баар сураҕа иһиллэр.  Иһиллиэ дуо, эмээхсин сири буору-аннынан сипсиһэн биллэҕэ. Онон кэтэмэҕэйдии барбакка бу кыыһы кэргэн кэпсэтэллэр. Кыыс эдэрэ бэрт буолан саастаах киһиэхэ эргэ тахсыан, биллэн турар, баҕарбатах. Саҥа кэм эдэр киһитэ суорумньунан холбоһон олоҕун моҥуон да баҕараахтаабатаҕа буолуо. Ол эрээри кыыс дьоно мааны дьоннуун аймахтаһа охсоору ааттаһан да, ыган-түүрэн да ээҕин ылбыттар. Кыыс хотунун курдук дьаһаллаах, лоп-бааччы тыллаах-өстөөх буолан кийиит быһыытынан сирдэрбэтэх. Өрүү ыйыыга-кэрдиигэ сылдьарга үөрэммит Тэрэппиин олоҕум уларыйда ээ диэн ороһуйбатах. Эдэрдэр этиһэн ыла-ыла да буоллар бэрт истиҥник сыһыаннаһан олорбуттар. Кийиит кыыс ыарахан сырыттаҕына дойдуга ньиэмэс омук сэриинэн түһэн улахан араллаан буолбут. Ол аймалҕан кинилэри хаарыйбакка ааспатах. Тэрэппиин, алааһын иһиттэн тэйбэтэх киһи, саа тутан соҕуруу хаһан да көрбөтөх ньиэмэстэрин кыдыйса диэн айаҥҥа туруммут. Дьиэҕэ икки дьахтар – кийииттээх хотун – аймана хаалбыттар. Кийиит кыыс, оҕолоноот да, үлэ үөһүгэр түспүт. Эмээхсин сиэнин көрө-көрө уолуттан сурук кэтэһэн күнү барыыр эбит. Ол сылдьан кийиитим эдэрэ бэрт, сэриигэ барбыт эрин манаан олоруо дуо, аны атыны булан баран хаалыа диэн былыргыттан билсэр кистээн ойуунумсуйар оҕонньорго тиийэн сүбэ көрдөөбүт. Анарааҥҥыта, чопчу хайдах-туох туому толорбутун билбит суох, кэргэнниилэри көстүбэт утаҕынан хам баайан кэбиспит. Оччотугар бу дьон үйэ-саас тухары арахсыа суохтаахтар. Хайа да бэйэлээх хаҥыл майгылаах маннык баайыылаахтары араарар кыаҕа суох буолар үһү. Арай сиэри-туому тутуһан төттөрү сүөртэриэххэ сөп эбит. Ону мэнээк ойуун кыайбата үһү. Инньэ гынан бу кэргэннии дьон бэйэлэрэ да билбэттэринэн дьикти быанан бааллан хаалбыттар. Эмээхсин оҥорорун оҥорон баран оҕолоругар тугу да эппэккэ кэмэ кэлбитигэр анараа дойдуга аттаммыт. Тэрэппиин этэҥҥэ тыыннаах ордон сэрииттэн эргиллибит. Бу ыал сатаспакка гына-гына син арахсыбакка олорбуттар. Бастакы кыыстарын кэннэ өссө уол оҕоломмуттар. Онтон кийиит эдэрчи сааһыгар сылдьан соһуччу ыалдьан өлөн хаалбыт. Тэрэппиин бэрт тэтиэнэх сүүрэ сылдьан сүрэҕэ аккаастаан ойоҕун кэннэ аҕыйах хоммут. Ону кырдьаҕастар биир быанан баайыллыбыт дьон бииргэ бардылар диэн тойоннообуттар. Дьиҥэ, баайыллыбыт дьонтон биирдэрэ олохтон туоруур түгэнигэр, иккиһин харыстыыр сыалтан, сиэр-туом толорон өһүлүөхтээх эбиттэр. Тэрэппиин эрдэ сэриигэ өлбөтөҕөр махтал. Оччотугар иккис оҕолоро күн сирин көрөрө, кыыстара кинилэр ааттарын салгыыра саарбах этэ.

Ити курдук үһү хоту кэпсээммин дьүөгэм саҥата суох иһиттэ. Онтон олорбохтуу түһэн баран:

– Чэ, кэбис, быата-тойо да суох сылдьар инибит. Сордооҕум баара содьороҥ ээ. Эбиитин иһин тииһигэ... сүрэхпит да соччото суох... Кэбии-ис, сырыттын! Тугунан мэҥиэлээн атын дьахтардаммыт үһүө. Саатар анараа тиийэн кини ньаҥсыырыттан босхоломмут киһи. Анараа отой атын олох күүтэр дииллэр дии. Уой, мин онно тиийдэхпинэ отой атын олохтоох буолуум дуу...

– Дьэ, хотуой, улаханнык саҥарыма. Махсыымыҥ истэн аны быалаан кэбиһээрэй...

2011 с.