Чунуобунньуктан – урбаанньыкка

Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин (ТХМ) Сүөһү иитиитигэр, племенной дьыалаҕа, кэпэрээссийэҕэ уонна пиэрмэристибэҕэ департаменын салайбыт Николай Николаевич Питимкону кытта үлэ сүнньүнэн син балачча алтыспытым. Сорох эдэр чунуобунньуктар судургу да ыйытыкка хоруй биэрэллэрин уһуннук-киэҥник тардар, кыратын, “өҥнөнө-түүлэнэ” түһэр, үөһэттэн ыйыыны күүтэр эбит буоллахтарына, кини тута уонна чопчу хоруйдаһарын, аһаҕаһын биһириирим. Уопсайынан, бу диэн эттэххэ, ТХМ исписэлиистэрэ дьоҥҥо, суруналыыстарга быдан чугастар, судургулар эбит.

Николай Питимко министиэристибэттэн тохтоон, мүөттээх ыҥырыанан дьарыктанар буолбутун элэҥэс истэн аһарбытым. Соторутааҕыта Национальнай бибилэтиэкэҕэ буолбут тэрээһиҥҥэ көрбүтүм, киһим “Атамай” мүөтүн кытта сота бүөтүн (забрус) атыылаан элэгэлдьитэ турар. Сахалыы-нууччалыы “бааһынайдаан”, атыылаһааччы мааһын бэркэ табар чинчилээх.

Чунуобунньук сыанан-арыынан аҕаабат үлэтиттэн тэйэн, санаабар, сирэйдиин сырдаабыт, холкутуйбут курдук. Бачча көрсө түспүччэ, ыйытабын:

– Дорообо. Хайа, чунуобунньуктан урбаанньыкка көһөр хайдах эбитий?

– Ээ, бэрт бөҕө буоллаҕа. Кэллиэгэлэр көрөллөр, ымсыыраллар, “үөрэт” дииллэр (Күлэр). Айылҕаҕа, ыраас салгыҥҥа бэйэҥ билэргинэн сылдьар туох куһаҕаннаах буолуой? Дохуот да өттүнэн ордук. Мүөттээх ыҥырыанан сайын 4  ый үлэлээн (ол кэнниттэн кыстыкка киирэн, ыҥырыалар “утуйаллар”, кэмиттэн кэмигэр көрөҕүн эрэ, бородууксуйаҕын атыылыыгын),  чунуобунньук сыллааҕы хамнаһыттан икки бүк кээмэйи оҥороҕун (Бэл, чопчу сыыппаратын эттэ да, наһаа ону манна таһаарымыым).

Ким баҕарар ылсан, пасечник буолуон сөп. Саха сиригэр 100-чэ хаһаайыстыба дьарыктанар. Уопут атастаһаҕын, үөрэнэҕин. Соҕурууттан да саас кэлэн үөрэтээччилэр. Холобур, Алтайтан эҥин. Наадыйбыт киһи интэриниэттэн да иһитиннэриини булар.

– Уустуга – сатаан кыстатыыта быһыылаах. Эһиги ыҥырыаларгытын  кыстатаҕыт дуу?

– Оннук, сыл аайы кыстатабыт. Быйылгыттан саҥа тутуу туттан, бэйэбитигэр кыстатар буоллубут. Сүрүнэ, ирдэнэр тэмпэрэтиирэни (0 уонна 5С кыраадыс иһинэн) тутуһуннарыахха наада. Дьиҥинэн, улахан тымныы түһүөр диэри бэйэлэрин да тыыннарынан сылытынан, тулуйаллар. Ол да буоллар, күн бүгүҥҥү туругунан, өрөспүүбүлүкэ хаһаайыстыбаларын уопутун да көрдөххө, ыҥырыа аҥаара кыайан туораабат.

– Дии. Сорохтор олоччу ытыстарын соттоллор ээ... Сөп ээ, туохха барытыгар үөрүйэхтэнии наада. Онон, кэбиниэт үлэтин кыратык да суохтуу иликкин?

– Кэбиниэт үлэтэ диэн – кэбиниэт үлэтэ буоллаҕа. Дьиҥинэн, тыа хаһаайыстыбатын салаатын дьаһайбыт киһи бэйэтэ эмиэ онон дьарыктаныахтаах, сатыахтаах.

– Буот-буот.

– Кистэлэҥ буолбатах,  сорох чунуобунньуктар дьону салайар, онно дьону үөрэтэр салааларын ис дьиҥин, үлэтин бэйэлэрэ сатаабаттар. Ол иһин сатаммат. Урукку сылларга Егор Афанасьевич Борисов бэрэбиэркэлиир этэ. Сыллата хайаан да кэлэрэ. Ким туох дьупулуомнааҕын, ханна үлэлээбит уопуттааҕын ыйытара. Биир сыл туох баар уопута, идэтийиитэ суох дьоҥҥо: “Эбэтэр баран үөрэниҥ, эбэтэр, кырата, ый баран стажиравкаланан кэлиҥ. Сөбүлэспэт буоллаххытына,  уурайыҥ, аан аһаҕас”, ­– диэн, ыыталаан турар. Дьиҥ үлэҕэ буһан-хатан, уопутурбут, үлэ иһин-таһын билбит киһи салайара таһаарыылаах.

– Чахчыта оннук. Ол аата, этэргэ дылы, “чунуобунньуктан – урбаанньыкка” диэн буолбакка, “урбаанньыттан – чунуобунньукка” диэн буолуохтаах эбит? Төһө ыҥырыалааххытый, дьиэ кэргэнинэн дьарыктанар буоллаххыт.

– Оннук, аһаа. Сүүс уйалаахпыт. Кэргэним, кини төрөппүттэр буолан дьарыктанабыт. Икки оҕолоохпут. Кинилэр эмиэ сылдьыһаллар, үлэҕэ үөрэнэллэр. Дьиэ кэргэн биисинэһэ диэн буолар.

– Хаһаайыстыбаҕыт Горнайга, Атамайга, Бэс Күөлүгэр, баар эбит? Арба, мин эйигин тоҕо эрэ Өлүөхүмэ дии саныыр этим. Онно  үлэлии сырыттыҥ этэ дуу?

– Онно. Оттон, били, өйдүүгүн, Егор Афанасьевич саҕана тыа хаһаайыстыбатын менеджердэрэ диэн хамсааһын киирэ сылдьыбыта дии? Онно ол Өлүөхүмэҕэ ананан үлэлии сылдьыбытым. Академия кэнниттэн.

– Ээ, баара-баара. Ону бутуйар эбиппин. ССТХА-ны хас сыллаахха бүтэрбиккиний?

– 2005 сыллаахха, экэниэмикэ салаатын (Солото суох турбут буолан, төлөпүөммүн дьэ өйдөөн көрдө быһыылаах). Эн ити туохха устаҕыный?

– Бээ, билигин да тыа хаһаайыстыбатыттан олус тэйэ иликпин ээ (Аны мин күлэбин). Быыстапка-дьаарбаҥканы кэрийэн, интэриэһинэй дьоруойдары көрдүүбүн. Чунуобунньуктан урбаанньыт буолбут сэдэх.

– Ээ, дьэ!

– Чэ, мэһэйдээмиим. Кытаат, ситиһиилэри! – диэт, аттынааҕы остуолларга хаамабын.