Арай чахчы Гиперборея храма буоллун?

Тыа быыһыгар, холомоҕо

Леонид Брежнев охранатыгар турбут* эдэркээн лейтенант, Чернобыль саахалын туоратыыга быһаччы үлэлэспит полковник, учуонай, Ил Түмэн дьокутааттыы, Үөһээ Бүлүү улууһугар баһылыктыы сылдьыбыт, 1992-1994 сс. — СӨ Гражданскай оборуонаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А.И. Чомчоевы билбэт киһи Саха сиригэр ахсааннаах буолуо. Кэлин атомнай дьоҕус ыстаансыйаны туруорсарынан тас дойдуга тиийэ биллэр ытык киһи.

Кэргэнэ, иммуногенетик учуонай Диана Васильевналыын, сааһыра быһыытыйбыт, үлэ үгүөрүтүн оҥорбут дьон сиэринэн, куорат толору хааччыллыылаах сылаас кыбартыыратыгар быар куустан, быр-бааччы олоруохтарын сөбө. Ону баара, науканан салгыы дьарыктанан, тымныыны үөрэтээри, саха ынаҕын иитээри, куораттан 46 км тэйиччи, оччолорго дьоно-сэргэтэ суох түҥ тыа быыһыгар, эбиитин холомоҕо (!) олороору, Кэҥкэмэҕэ көспүттэрэ бэйэтин кэмигэр туһугар сенсация этэ. Ол туһунан бары да билэҕит. Хатылыы барбаппын.

Уопсайынан, Диана уонна Анатолий Чомчоевтар курдук ис-хаан энтузиаст, ис сүрэхтэриттэн баҕаран, дьаныһан, ардыгар дьирээлэһэн да туран үлэлэһэллэринэн, олоҕу көрүүлэринэн, саныыр санааланарынан, толкуйдуур толкуйдарынан көннөрү дьонтон ураты айдарыылаахтар быһыылаах.

Саха сүөһүтүн сааҕа да туһалаах

Саха ынаҕын туһатын-көдьүүһүн Чомчоевтар саҕа сылайбакка үөрэтэр, кэпсиир суох буолуо. Иллэрээ сыллаахха диэри ол сүөһүлэрин бэйэлэрэ көрөн-харайан олорбуттарын эмиэ билэҕит. Маннык учуонайы билигин күнүһүн да банаардаан булбаккын. Саха сиригэр баҕас ол – чуолкай.

Дьоммут саха ынаҕын үүтүн, этин уратытын, туһатын туһунан, арааһа, суукканы да быһа тохтоло суох кэпсиэхтэрэ этэ. Ол диэн! Кэлин саха ынаҕын хойуута (сааҕа) кытта эмтээх дииллэр. Онуоха ордук «Кагор" диэн кыһыл арыгыны булкуйан туһаннахха, уҥуох-сүһүөх ыарыытыгар туһалыырын кэпсээн, дьон, истиһэ-истиһэ, сакаастаһан эрэллэрэ иһиллэр. Кинилэртэн диэн өйдөөмөҥ. Сүөһүлэрин эһэ иликтэринэ туттубут хотоннорун саха ынаҕын иитэр эдэр киһиэхэ уларсыбыттар. Ол киниттэн баран ылар сурахтаахтар.

Өрөспүүбүлүкэ саха боруода сүөһүлээхтэрэ мантан инньэ, дьэ, хамсаналлара буолуо? Чахчы туһалыыра дакаастаннаҕына, бэйэтэ бэртээхэй биисинэс – ол буолуох курдук.

“Саха ынаҕын сааҕа эмтээх үһү!” диэн сөҕөн кэпсээбиппэр, ыалым эбээ: “Былыр атаҕа ыалдьан моһуогурар эдьиийим сылаас, сибиэһэй ынах хойуутугар атахтарын уган, ыарыыларын уҕарытан, туран сүүрэн хаалбыттаах. Онон итиннэ туох да киһи мунаахсыйара суох, сахалар былыр-былыргыттан туһанар ньымалара буолуон сөп”, – диир.  

Аны, сэмэнтээл ынах сааҕа онно барсыбат үһү. “Саха боруода сүөһү оһоҕоһо атын боруода киэннэриттэн 18 м уһун. Ортотунан, 58 м тиийэр. Бу үлүгэр уһуннук айанныырыгар араас хамсааһын, бэссэстибэлэр атастаһыылара тахсар буоллаҕа”, – диир Диана Васильевна. Оттон тоҕо чуо кыһыл арыгыны эбиллиэхтээҕий диэтэххэ, саахха баар азот күүһүн намыратар кислоталаах, саах сытын сүтэрэр эбит.

Билэр баҕа олордубат

Соторутааҕыта Анатолий Игнатьевич өссө биир, киһи эрэ соһуйа, сонургуу,  эмиэ да илэ өйүнэн итэҕэйэ, ылына охсоро уустук сабаҕалааһыннарын үллэстэн соһутта. Былырыын ахсынньы ый саҕаланыыта кинилэр “Гиперборея-Эльгяй 2025” диэн бырайыагы торумнаан, туһугар дьикти эспэдииссийэҕэ бара сылдьыбыттар эбит.

Барыта Тускулаана Горохова-Кобельянова-Туску Сунтаар Устьетыттан чугас баар дьикти таастар тустарынан устуутун көрүүттэн саҕаламмыт. Оччолооҕу көрөн баран, ис хаан учуонай дьон билиэх-көрүөх баҕалара сүгүн олордубатах бадахтаах. Ону-маны хасыһан, үөрэтэн барбыттар. Түмүгэр хайаан да ол сиргэ бэйэлэрэ бара сылдьарга санаммыттар.

Анатолий Игнатьевич:

– Билэрдии, “хоту-теннэри” көрдөһөн, Афанасий Махатыров сөбүлэһэн, массыына биэрэн, тиийэ сырыттыбыт. Бэйэтэ эмиэ барсыбыта. Элгээйигэ тиийэн хонон баран, Айылҕа мусуойугар сылдьыбыппыт. Элгээйигэ баар 1х1 курдук сабардамнаах дьикти күрбэ тааһы эмиэ көрдүбүт. Бу – “саҥарар” таастар. Ол саҥаны, биллэн турар, айылҕалаахтар эрэ истиэхтэрин сөп. Сахалыы кэпсииллэр үһү эрээри, аныгы саха өйдөөбөт элбэх тыллара баар дииллэр. Хоро тыла эбитэ дуу? Таас тоҕо оннук “саҥарарын”, дьиҥинэн, наука быһааран турар.

Биһиги буоллаҕына, ол саҥаны истэргэ холоноору буолбакка, холуонналардаах таастары бэйэлэрин көрөөрү тиийбиппит. 1988 сыллаахха эмиэ тахса сылдьыбыттар эбит. Оччолорго пионер лааҕырыгар сылдьыбыт оҕо, билигин улахан киһи, онно тиийэн көрө сылдьыбыттарын кэпсээбитэ. Ол аата урут да тахсан, биллэрэн ааһар быһыылаах.

Көрбүөччү кыаҕа көмөлөспүт

Анатолий Игнатьевич:

– Аны, ол холуонналаах сирбитигэр кыһын хайдах тиийиллэрин ким да билбэт. Эбиитин ахсынньы ый, барыта хаар. Туох да көстүбэт. Элгээйи баһылыга, хата, бортовой “уазигын” уларсыбыта. Онно тиэллэн, хаһан эрэ балыксыттар сылдьыбыт суолларынан таах бааҕынатыы!

Диана Васильевна:

– Мин ол иһэн паникалаан да барбытым: “Хайдах мантан булуохпутуй?!” Оттон көрбүөччүбүт: “Баран ис, баран ис, манан туоруоҕуҥ”, – диэн ыйан биэрэн иһэр. Уҥуор биэрэк көстөр. “Итиннэ тиийэн да, хаар быыһыгар ханна сыталларын киһи хайдах көрүөй?” – дии саныыбын. Оттон киһибит: “Манан бардыбыт”, – диэбит сиринэн баран иһэн, сэрэххэ, массыынабытын өрүс ортотугар тохтотон, сатыы барарга быһаардыбыт уонна ... оруобуна холуонналарга  тиийэн кэллибит!

Былыргы цивилизация тобоҕо?

Анатолий Игнатьевич:

– Проба ылаары тиийдэхпит. Онон ол көстө сытар өттүлэриттэн, 5-6 киилэлээх кувалданан саайталаан, нэһиилэ эттэһэн-эттэһэн, кыралаан ыллыбыт. Өтүйэбит, сүгэбит, зубилабыт буолунай этэ да, туох да киирбэт, дьилэй таас. 70 см холуонна ортотуттан ылбыппыт. Ол иһигэр эмиэ слюдата элбэх эбит. Сиэмэнтэ курдуктаах. Холуонналар үрдүлэринэн дьиэ сарайа сууллубутун курдуктар сыталлара. Отут миэтэрэ курдук, бүтүннүү кумах эмпэрэ сыыр эбит. Ол кумах быыһыттан быга сыталлар. Дьиэ фасадын курдук эмиэ баара. Хас да сиргэ эргэ тоһоҕоттон хаалар курдук дьэбинниҥи дьүһүннэммит сирдэр бааллара (хаартысканы көр). Арааһа, тимир туттуллубут буоллаҕа дуу? Аны, биир сиргэ гранит кирилиэс үлтүркэйигэр дьүөрэлиир таас тутуу эмтэркэйэ баара, биидьийэҕэ көрдөххө. Биһиги ону таба тайамматыбыт. Итиччэ 30 м халыҥнаах кумаҕы учуонайдар хас эмэ уонунан мөлүйүөнүнэн сыл устата үөскүүр дииллэр эбит. Ким эрэ, бэл, 50 мөл. сылы этэр. Ол аата итиччэ сыллааҕыта баар буола сылдьыбыт тутуу буоларыгар тиийэр. Холуонналар төһө уһуннаахтарын кыайан быһаарбатыбыт. Сороҕо эрэ быга сытар. Ити – хайдах да мас таастыйбыта буолбатах. Хайа да өттүттэн көрбүт иһин, Гипербореяҕа тиийэн иҥнэ турабыт.

Устьеҕа Гиперборея маннык Храма турбут буолуон сөп

“Гиперборея” – былыргы грек тылыттан тылбааһа “хотугу тыал кэннигэр” (за северным ветром). Грек миофологиятыгар уос номоҕор хаалбыт киирбэт күннээх, ырайга тэҥнээх хоту дойду быһыытынан хоһуллубут. Саха олоҥхотун тылынан эттэххэ, “уостубат уйгулаах, быстыбат быйаҥнаах эбитэ” суруллар. Ол дьикти ырай дойдуга ыарыы да, сэрии да диэни билбэт тыһыынчанан сыл олорор кыахтаах гиперборейдар олорбуттар үһү.  Оккультизмҥа уонна теософияҕа Гиперборея “үрүҥ” уонна “арийскай” раса дьонун төрүт дойдутун быһыытынан көрүллэрэ этиллэр.

Маны тылбаастыы олорон, хаһааҥҥыта эрэ анаалыстаан көрүү түмүгүнэн “сахаларга арийскай хаан баар үһү” диэн сонун тилийэ көтө сылдьыбытын санаан кэллим (Л.).

 

Индиялары кытта туох сибээстиирий?

Анатолий Игнатьевич салгыы кэпсиир:

– Индиялар “Махабха́рата” диэн эпостаахтар эбит. Ону 3 күннээх түүн толороллор үһү. Биһиги олоҥхобутугар дьүөрэлээн өйдүөххэ сөп. Ону сурукка тистэххэ, 18 кинигэ дииллэр. Ол биир туомугар “биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыр Хотугу муустаах муора диэки, Хотугу сулус анныгар олорбуттар, Тымныы саҕаламмытыгар манна кэлбиттэр” диэн суруйуу баара үһү. Ону истэн, дьиктиргээн, Гиперборея буолуо дуу диэн, онно быһаарсар киһини көрдөөбүппүт. Саха сиригэр хантан кэлиэй? Санкт-Петербурга Норуоттар икки ардыларынааҕы учуонайдар кулууптара диэн баар эбит. Олор Гипербореяны 1998 сылтан саҕалаан Муром, Архангельскай уобаластарын, Карелия эргин көрдөөбүттэр. Артефактары эҥин булаллар эбит. Улахан эспэдииссийэ тэрийэ сылдьыбыттар. Сыллата тугу булбуттарыгар сыһыаннаан, билим кэмпириэнсийэтин оҥороллор эбит. Олору кытта сибээстэстибит.

Гиперборея Храмын Арассыыйа учуонайдара эрэ буолбакка, италиялар, египеттэр, грециялар эҥин көрдүү сатыыллар эбит.

Айылҕаттан айдарыылаах Даурия*

– Бу таастары сэргии, сэҥээрэ сылдьан, ураты көрбүөччүгэ – Даурияҕа түбэһэ түстүбүт. Киһи хараҕа үс эрэ сүрүн өҥү уонна, олортон таһааран, 7 дьүһүнү эрэ көрөр. Оттон сорох айдарыылаахтар, ааһа баран, протон, электрон өҥүгэр тиийэ көрөр ураты кыахтаахтар эбит. Протон ядро иһигэр баарын, ол тулатыгар электроннар эргийэ сылдьалларын оскуола бырагырааматыгар үөрэттэххит буолуо? Холобур, уу молекулатын ылан көрөр буоллахха, биир электрон эргийэригэр биир протоҥҥа 4 суол баар буолар үһү. Оттон электрон бииртэн биир суолга ойуоккалыы сылдьар айылгылаах эбит. Дьэ, ол биһиги булбут айдарыылаах худуоһунньукпут олору көрөр харахтаах эбит. Дьокуускайга олорор. Харыстаан кимин эппэппит. Кини барсан, ыйан биэрэн, ол холуонналаах сирбитин булбуппут. Аал уот оттон бары сиэри-туому тутуһан аһаппыппыт. Ол түгэнтэн хаартыскаҕа түһэриини көрүҥ, мин көрдөхпүнэ, олоҥхолуу олорор киһи баар. Дьон арааһы көрөр эбит.

Бүтүн аан дойдутааҕы доруобуйа харыстабылын тэрилтэтэ норуоттар икки ардыларынааҕы ыарыылар классификацияларын оҥорбута баар. Онно ити уратытык көрөр тарбахха баттанар дьон баарын билинэн, баартан туорааһын (отклонение) быһыытынан киллэрбиттэр эбит. “Нейровизуализация” дэнэр. Ол аата, дьиҥнээх айылҕаттан  бэриллибит ураты дьоҕурдаах, атыннык көрөр дьон диэн өйдүөххэ сөп. Оннуктар олох сэдэх буолаллар.

Даурия эмиэ төрүөҕүттэн оннук уратытык көрөр буолан, киһи барыта маннык көрөр дии саныыр эбит. Художественнай университекка үөрэнэригэр араас дьүһүнү булкуйан таһааран сөхтөрөрө үһү. Сааһыран баран, кини эрэ көрөр эбитин дьэ өйдөөн кэпсээбитигэр, “оччоҕо муммут, сүппүт дьону булуоххун сөп эбит” диэн ол өттүгэр холонор, көмөлөһөр буолбут. Кини барытын (уруккуну-хойуккуну кытта) курдары көрөр дьиктилээх. Сир аннын кытта!

Арай биирдэ Саха сиригэр киэҥник биллэр киһи мала сүтэн хаалбыт. Ону көрдөппүттэригэр, дьиэтиттэн тахсымына олорон, “онно сытар, итинэн барыҥ” диэн ыйан  биэрэ олорбут. Ону баран, 9 дуу, хас дуу миэтэрэ хаһан көрөн баран, бастаан булбатахтар. Булуус эбит. Кыратык хаһаат, булууска түбэспиттэр. “Суох”, – дэстэхтэрэ. Көрбүөччүлэрэ: “Итиннэ чуолкай баар. Эһиги миэтэрэ аҥаара курдук хадьы хаспыккыт”, – диир. Дьэ, ол онтон оруобуна булан ылбыттар. Оннук көрөр киһи. Онуоха, биллэн турар, турукка киириэн наада. Спектральнай анаалыс курдук көрөр быһыылаах. Манна даҕатан эттэххэ, физик учуонайдар баара эрэ 2025 сылга ол протон, электрон өҥнөрүн хаартыскаҕа түһэрэр кыахтаах технологияланнылар!

Эрэли чиҥэтээри, өссө биир эспэримиэн

– Дьэ туран, биһиги, туох да мөккүөрэ суох, чахчы уонна дьиҥнээх буолара дакаастабыллаах буоллун диэн, ол киһини уонна биллэр, кыахтаахтарын дьиҥ көрдөрбүт икки ойууну кытта биир, өйүнэн моһуогуран, икки сылы быһа дьиэтиттэн тахсыбакка сыппыт киһини ыҥыран, көрөн көрөрүгэр көрдөспүппүт. Ойууннар ол киһини эмтиэхтээхтэр. Оттон худуоһунньукпут ол кэмҥэ тугу көрөрүн уруһуйдуохтаах. Туох эрэ таҕыстаҕына, онтун нүөмэрдээн, бэлиэтээн иһэр сорудахтаах. Туга эмэ уларыйар дуу, суох дуу, ону көрүөхтээхпит. Дьэ, оннук үлэлээн саҕалаатылар. Мин биидьийэҕэ уста олоробун. Үһүөн туруктарыгар киирэн ыарыһахтарын эмтээн бардылар. Онтулара ол ыарыһахха сыалай 9 абааһы киирэ сыдьар үһү! Олору “таһаарабыт” дииллэр. Мин, көннөрү киһи, биллэн турар, тугу да көрбөппүн. Араастаан илиилэрин хамсаталлар, ыарыһахпыт хаһыытаан-ыһыытаан, ытаан да ылар. Ойууннарбыт: “Бу куудара баттахтаах татаар таҕыста”, “бу сирэйэ тигиилээх киһи барда”, “һок, тараҕай дьахтар таҕыста”, “бу олох былыргы түнэ таҥастаах, этэрбэһин быата субулла сылдьар киһи таҕыста” эҥин дэһэллэрин истэбин эрэ. Худуоһунньукпут уруһуйдуур.

Дьэ, “барылары таһаартаан суох оҥортоотубут” диэбиттэригэр бары түмсэн, били биидьикпитин көрөбүт. Биһиги камерабыт боростуой. Профессиональнайдар бааллар эбит Санкт-Петербурга. Кэлин, үп эрэ көһүннэр, оннугу ыллаттарыахпыт этэ. Биидьийэҕэ ыарыһах киһиттэн плазма курдук эрэ тахсара көстөр. Дьиктитэ, уруһуйга куудара курдук баттахтаахха эҥин дьүөрэлиир баара. Худуоһунньукпут уруһуйун тэҥнии көрөбүт: эппит нүөрдэригэр кини уруһуйун нүөмэрэ оруобуна сөп түбэһэр. Ол оннук барыларын көрдүбүт. Быһата, – ол этэр протоннарын, электроннарын көрөрүн бары итэҕэйдибит.

Айылҕаттан айдарыылаахтар ыарыы буулаабытын уорган дьүһүннэрэ хайдах уларыйбытыттан сирдэтэн быһаараллар быһыылаах.

Дьон уйулҕалара алдьанан, эттэрэ аһаҕас буолбут...

– Ол тоҕус абааһыны үүрүспүт ойуун: “Уонча сыллааҕыта дьону эмтиирбэр Дьокуускайга маннык абааһылаах киһи аҕыйах этэ. Билигин лаппа элбээбит. Быйыл хас кэлбит киһи аайы баар. Дьон уйулҕалара алдьанан, эттэрэ аһаҕас буолбут, онон абааһы (үөр) бөҕө киирэн хаалар диир”, – диэн Диана Васильевна ситэрэн-хоторон биэрэр.

Сунтаар Устьетыгар... Храм турбута?

– Ити иннинэ: “Оччотугар, биридимиэтэ баар түгэнигэр, кини урут буолбуту, баар буола сылдьыбыты да сатаан көрүөн сөп эбит?” – дэһии буолла.  Худуоһунньукка эрийэн, “маннык дьикти сир баар эбит, холуонна эҥин курдуктаах” дэстибит. Онуоха: “Ээ, мин онно, ыҥырбыттарыгар, тиийэ сылдьыбытым”, – диэтэ. Тугу көрбүтүн туоһуластыбыт. Онуоха кини: “Итиннэ  – Сунтаар Устьетыгар – Храм турбут”, – диир. 3 км уһун таас тутууну көрбүт. Улахан баҕайы холуонналардааҕын этэр (уруһуйдаабытын хаартыскаҕа көрүҥ).  Ол Храм  кырамталара тахсан кэлбиттэр үһү.

Кэпсээнтэн кэпсээн: геолог Чомчоев

Анатолий Игнатьевичпыт геологияҕа кытта тыыппалаах эбит. Силигин ситэрэн, геология билимигэр кандидатскай суруйан баран, көмүскээминэ хаалбыт. “Геологияҕа кандидатскай минимумун туттарбыта. Уонча научнай үлэтэ бэчээттэммитэ. Биир үлэтэ Кембридж университетын библиографиятыгар 1993 с. киирэн турар. Ол иһин ити таастары эҥин билэр, быһаарсар”, – диир Диана Васильевна. 

Тоҕо кандидатскайын көмүскээбэтэҕэ эмиэ туһунан историялаах, дьикти түгэннээх.

– “Предзащитабын” ааһан баран, көмүскээһинигэр тиийэн моһуогуран, түмүгэр аккаастаммытым. Миэнэ “уопсай геология” киэнэ этэ. Ону билэр, чопчу быһаарсар киһи манна суоҕун тэҥэ эбит этэ. Арай аҕыйах киһи баара. Тугун эмиэ дакаастаһа сатаан диэбитим. Аны, бастакы салайааччым өлөн хаалбыта. Онтон аны иккиһим өлбүтэ. Олох көмүскүөм букатын аҕыйах күн иннинэ. Ол иһин “кэбис” диэбитим. Онтон аны институт дириэктэрэ буолан олорбут киһи «хайдах бачча үлэни халтайга хаалларыаҥый, мин салайыым” дии сылдьыбытын, буолумматаҕым. Хата, сөбүлэспэтэҕим да ордук эбит этэ. Ый буолбатаҕа, ол киһини өлөрбүттэрэ.

Санкт-Петербурга бараары бэлэмнэнэллэр

Гиперборея быһыылаах диэн, чопчу онно сыһыаннаах матырыйааллары түмэн, слайда, презентация оҥорон, били, үөһэ этэн аһарбыт Санкт-Петербургтааҕы учуонайдар уопсастыбаннай кулууптарыгар  ыыппыттар.  Онтулара бастакы миэстэ буолбут. “Онон дакылаатчыт быһыытынан, кулун тутардааҕы кэмпириэнсийэлэригэр ыҥырыллан олоробун. Айанныыр, түһэр төлөбүрү көрдөнөбүт, онон ити көрсүһүү, лиэксийэ эҥин тэрийдибит. Барытын бэйэбит уйунабыт. Анарааларбыт да уопсастыбаннай тэрилтэ буоллахтара, кэлэр-барар айаны хайдах уйунуохтарай?”, – диир Анатолий Чомчоев.

Этэр:

– Устьеҕа бара сылдьан кээрэтэн аҕалбыт таастарбытын, кумахпытын геолог минерологтар ылан, нэдиэлэ үөрэттилэр. Таастыйбыт мас буолбатаҕын, үөһэ, сааһа суоҕун бигэргэттилэр. Киһи оҥоһуута буоларын этэллэр. Электроннай микроскобунан көрөн баран, быһа холуйан, билиҥҥи таас тутууга туттар сиэмэнтэбитигэр дьүөрэлиир аналлааҕын, ол эрээри чыҥха атын, аныгы дьоҥҥо биллибэт састааптааҕын эттилэр. Өссө сиһилии үөрэттэххэ, элбэх быһаарыллыа турдаҕа.

Чомчоевтар бу туһунан соторутааҕыта “Муус Хайаҕа” тэрийбит көрсүһүүлэригэр эмиэ кэпсээбиттэрэ. Манна даҕатан эттэххэ, учуонай Чомчоевтары дьон-сэргэ олус сэргиирин, сэҥээрэрин сааланы ыы-быччары истээччи мустубута да кэрэһилиир. 200 олоппоһу бэлэмнээбиттэрэ тиийбэтэх этэ. Инньэ гынан, дьон истэр баҕата улаханын иһин, бэнидиэнньиккэ лиэксийэлэрин хатылаабыттарыгар эмиэ сааланы толору дьон мустубута.

Дьэ, онон киһи итэҕэйэ охсоро уустук гынан баран, чахчы Гиперборея буоллаҕына, аныгы билимҥэ сүҥкэннээх арыйыы, уларыйыы буоларыгар тиийэр. “700 сыллаахха баар буола сылдьыбыт цивилизация” дииллэр. Онон дьоммут Санк-Петербурга ыҥырыллыбыт кэмпириэнсийэлэригэр хайаан да тиийэ сылдьыахтарын наада*. Сахаҕа “тыала суохха мас хамсаабат” диэн бэртээхэй өс хоһооно баар.

____________________________________________

*ССРС ССКП Киин Кэмитиэтин генеральнай сэкиритээрэ Л.И. Брежнев 1974 сыллаахха Владивосток куоракка АХШ бэрэсидьиэнэ Джеральд Форду кытары көрсүбүт историческай түгэнэ буолбут. О.э., икки улахан дойду ядернай сэбилэниини аҕыйатар туһунан түһэрсибит сөбүлэҥнэригэр акылаат уурбут көрсүһүү быһыытынан сыаналанар. Ол көрсүһэригэр Л. Брежнев Хабаровскайга 2 күн тохтоон ааспыт. Онно А.И. Чомчоев кини охранатыгар сылдьыспыт эбит. Санаан көрүҥ, элбэх байыаннайтан саха уола талыллар!

*Даурия дьиҥ аатын, кини кимин кистэлэҥҥэ туталлар, харыстыыллар. Кэмэ кэллэҕинэ, билиэхпит турдаҕа.

* Матырыйаал бэлэмнэнэр кэмигэр авиабилиэттэрэ хата ылыллыбыт. Чурапчыга рационализатор Ньургун Филипповтыын көрсө бараары, массыына көрдөнө олороллоро. Олоххо көхтөөх буолуу холобура диэн бу буоллаҕа.