Чэй иһии култууратын бастакы бэстибээлэ Дьокуускайга

Туйаара Григорьева (Яковлева) – Ырыа Ыстапаан кыыһа Кучу Туйаара, сахалыы чэй иһии култууратын, сиэрин-туомун төрүттээччи, чинчийээччи:

– Туйаара, эн тэрилтэҥ Арассыыйа Бэрэсидьиэнин 2020 сыллаахха Гранын кыайыылааҕа буолан турар. Аны туран, "Чай кучу в культуре народа саха" монография ааптараҕын, “Чайная культура Евразии” бырайыак салайааччытаҕын.

– 2011 сыллаахха саха амтаннаах аһын аар саарга аатырдыбыт асчыт И.И. Тарбаахап салалтатынан “Кучу чэй – саха саргыта” бырайыагы саҕалаабыппыт. Уон биэс сыллаах сыралаах үлэбит олоххо бигэтик киирбитин туоһулуур "Саха чэйэ" Саха сирин норуоттарын чэй иһэр култууратын бастакы бэстибээлэ Чэй култууратын киинин көҕүлээһининэн 2014 сыл ахсынньы 22 күнүгэр сахалыы чэй иһии сиэрин-туомун төрүттээбит сирбитигэр, Степной Дума балаҕанын туонатыгар ыытыллыбыта история көстүүтүн быһыытынан улахан суолталаах буолла. 2012 сыл ахсынньы ыйыгар СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ А.С. Борисов өйөбүлүнэн Москубаҕа Саха сирин күннэригэр үрдүк таһымнаах тэрээһиҥҥэ кыттыбыппыт.

Бэстибээли көҕүлээччинэн култуура эспиэрэ Кучу Туйаара буолар. Тэрийээччилэр – СӨ Ыалдьыттары көрсүү ассоциацията (Т.А. Тымырова), Саха сирин норуоттарын ассамблеята (А.Г. Подголов), "Саха сиригэр оҥоһулунна" ассоциация (О.Г. Григорьева), "Пааркалар уонна уопсастыбаннай эйгэ дириэксийэтэ" (Р.Б. Евсеев), "Айсар" уопсастыбаннай хамсааһын (А.В. Григорьев-Саалтааны).

"Көмүлүөк" хампаанньа аныгы сахалыы фарфор иһитинэн көмөлөһөн, туоммут силигэ ситэри буолбута. Сахалар эмиэ улахан омуктар курдук чэй иһэр сиэрдээхтэр-туомнаахтар диэн аан бастакытын бүтүн Арассыыйа таһымыгар ытыктыыр уһуйааччыбыт Иннокентий Иннокентьевич алгыһынан киэҥ эйгэҕэ таһаарбыппыт. Саха төрүт чэйин сөргүтүүгэ, чэй иһии култуурата олохтоноругар И.И. Тарбахов көмөтө сүҥкэн. Саха төрүт аһа хайаан да бэйэтэ туспа утахтаах, чэйдээх буолуохтаах, оччоҕо эрэ сандалыта толору буолар диэн биһиги саҕалааһыммыт кэскиллээҕин, улахан омуктары кытта тэҥҥэ хардыылыырбытытыгар төһүү күүс буоларын эрдэттэн өтө көрөн, өйөөн, сүбэлээн, көмөлөһөн, күн бүгүн саха чэйин култуурата сайынна.

Ол курдук, 2020 сыллаахха история билимин хандьыдаата С.И. Петрова салалтатынан көмүскээбит магистерскай диссертациям "Чай кучу в культуре народа саха" кинигэ күн сирин көрөрүгэр тирэх буолбута. Кинигэ сүрэхтэниитигэр Иннокентий Иннокентьевич: "Бу кинигэҥ бары түүр омуктар чэй иһэр үгэстэрин сайыннаралларыгар сүдү суолталаах олук буолуо", – диэбитэ. 
Чэй түмэр, төрөөбүт тылы байытар, чэгиэн туруктуур, өбүгэ ыалдьытымсах үгэһин үйэтитэр. Чэйдиир үгэс саха ыалыгар истиҥ эйгэни, сылаас сыһыаны, эйэлээх олоҕу түстүүр, аныгы балысхан тэтимнээх кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн сандалы тула мустан чэй иһэрэ, истиҥник алтыһара улахан суолталаах. Саҥа үйэҕэ ийэ тылбытыгар, култуурабытыгар, историябытыгар тирэҕирэн аан дойду таһымыгар араас омуктарын кытта алтыһар, доҕордоһор, бииргэ үлэлиир, киэҥ эйгэҕэ тахсар кэм кэллэ.

2023 сылтан саҕалаан Саха сирин норуоттарын ассамблеятын (А.Г. Подголов) чэрчитинэн тэриллибит
"Евразия омуктарын чэй иһэр култууралара" чинчийэр экспедицияҕа араас дойдуларынан сылдьан мунньубут үлэбэр олоҕуран альманах таһаарыы тосхолун торумнуур төгүрүк остуол тула ыллыктаах кэпсэтиини В.И. Бочонина иилээн-саҕалаан ыытта.

Аан дойду дьонун түмэр күүс – чэй тула кэскиллээх кэпсэтии оройо арыллан, чэй иһии култуурата салгыы сайдар тускута туһаайылынна.