Чөмпүйүөн Сааска

«Аан дойдутааҕы олимпийскай оонньууларга, Монреаль куоракка, биһиги Сахабыт сирин уолаттара Павел Пинигин, Роман Дмитриев, Александр Иванов көҥүл тустууга олимпийскай чемпионнар үрдүк ааттарын сүктүлэр...» – диир диктор үөрбүт куолаһа өрө күүрүүлээхтик чаҕаарар. «Сахалар олимпийскай чемпион буолбуттаа-ар!» – мин өйбөр 5 кылаас историятын учебнигар баар Былыргы Греция атлеттарын ойуута көстөн кэллэ. Омуннаммыт санаабар, кылгас маҥан туникалаах, төбөлөрүгэр лавровай веноктаах саха бөҕөстөрө копьенан бырахса-бырахса бу сүүрэн иһэллэрэ көһүннэ... Дьикти сонуну истибит киһи, дьоммор кэпсии охсоору тиэтэйэн, туос бөтөрөҥүнэн дьиэбэр түһүннүм. Ол быыһыгар куоратым аатын умнумаары хатылыы иһэбин: «Монреаль... Монреаль... Монтреаль...»

– Ийээ, ийээ, сахалар олимпийскай чемпион буолбуттар! Монтреаль куоракка, – тыын быһаҕаһынан тыынан, сонуммун төлө биэрэбин, аҥаар илиибэр, ол быыһыгар, бидоммун эргитэн кулахачытабын.

– Тохтоо, доҕор, киһи сирэйин быһа биэрээри гынныҥ? – ийэм, күлэ-күлэ, бидоммун ылан, кими да дэҥнии иликпинэ, харайа охсор.

– Хайа, эбэҥ туох диэтэ?

– Үс саха олимпийскай чемпион буолбут! Иһиттиҥ, ийээ, – мин өрүкүйбүтүм ааспат.

– Сөп, доҕор! Эбэҕин ыйытабын, – ийэм иккистээн ыйытар.

– Онтон... Онтон... Эбээ аһара элбэҕи аҕалбыккын, аныгыскыга биир лиитэрэлээх сөп буолуо диир, ааспыттааҕы аһыйбытын алаадьылаабыт үһү... Ийээ, Монтреаль ханна баар куоратый?

– Монреаль диэ, – ийэм көннөрөр.

– Канада диэн государстваҕа баар. Ити биир чемпионуҥ Балбаара эмээхсин уола ээ...

– Ханны-ык? – мин соһуйан айахпын атабын. Мин кып-кыра дэриэбинэбэр хайдах да олимпийскай чемпион баар буолуон төбөбөр батарбаппын.

– Оттон унтуугун тигэр эбээ Балбаара... Уйбаныаптар Чурапчыга үөрэммит уоллара Сааска, – ийэм сүрдээх боростуойдук быһаарар. Мин саҥабыттан матабын. Мин икки сүүсчэкэ нэһилиэнньэлээх дэриэбинэм уонна Былыргы Греция атлеттарын курдук олимпийскай чемпионнар хайдах да сатаан дьүөрэлэспэт курдуктар! Дэриэбинэбит соҕотох уулуссатынан хайа саҕа улахан маҥан туникалаах, төбөтүгэр лавровай веноктаах, илиитигэр үҥүү тутуурдаах киһи былыттар быыстарынан устан иһэр, кини аттыгар тобугар да кыайан тиийбэт дэриэбинэм дьоно үөмэхтэһэллэр. Кинигэ полкатыттан эдьиийим история учуобунньугун ороон таһааран, былыргы атлеттары сыныйан көрдүм. Ити баар дии:

– «Дискобол» Ми - рон, – ботугураан ааҕабын. – Туох да улахан уҥуохтаах киһи! Тоҕо эрэ сыгынньах... Ээ, тохтоо эрэ, ити атлеттары таҥаралары кытта буккуйбуппун дуу?! Ити Зевс таҥара таҥас иилинэр эбит, таҥаралар таҥастаахтар, атлеттар сыгынньахтар, арааската, итиитэ бэрт буолуо, ол иһин күрэхтэһэллэригэр таҥастарын усталлара буолуо... Өссө өр мучумааннаныах киһини ийэм ыҥырар саҥата тохтотор:

– Доҕоор, килиэпкэ уочаракка бараргар тиийдиҥ, ити ньирэйдэр мүччү туттаран, күрүө таһыгар тахсыбыттар, ийэлэрин булан, баран хаалыахтара. Мин ону көрдүү бардым. Сып-сап хомунан лааппыга ыстанабын. Килиэп – тыын боппуруос. Маттаххына, иэдэйэҕин! Отчуттар өйүөлэрэ, бэйэҥ сүөгэйдээн, барыанньалаан лабыйарыҥ тохтуур.

Буоларын курдук, лааппы аттыгар киһи толору. Кирилэ оҕонньор кэнниттэн уочараппын булан арыый уоскуйабын, хата, кэннибиттэн тута биэксэр Мааса туран, иннибин-кэннибин чуолкай өйдөөтүм. Килиэп биэс хаамыылаах бэкээринэттэн киирэригэр ардыгар аҕыс айдаан тахсааччы, уочарат ыһыллан. Быһа киирэ сатааччы хайаан да баар буолар! Икки улахан киһи ардыгар түбэһэр – эрэбил, балыллыбаккын.

Тыый, Ньукулай оҕонньор олорор дии. О - лим - пи - ец аҕата! Тула дьон мустубут аҕай.Тугу кэпсэтэллэрин истибит киһи- и! Аргыый чугаһаан, кулгаах иччитэ буолабын.

– Ньукулай, дьэ уолуҥ – кыах киһи эбит! – Тэрэппиин оҕонньор Ойуунускай курдук төгүрүк таастаах ачыкытын моонньугар иилинэ сылдьар, өҥө-түүтэ бараммыт сиитэс былаатын уһугунан сото-сото добдугуруур. – Биһиэхэ да кыахтаах дьон баар эбит. Киһи астынар! – Тэрэппиин ачыкытын кэтэн, уҥа-хаҥас өгдөҥнүүр.

– Ити Чурапчыга ыытан, саамай сөпкө гыммыккыт, манна эбитэ буоллар, таах мээнэ сылдьыа этэ бу чолоҕордор курдук! – Хабырыллайап, тустан тилигирии сылдьар уолаттарын дьарыйар.

– Дойдутугар кэлэр дуу, Ньукулай? – аргыый сыыбырҕаан Даныылап туоһулаһар.

– Тоҕо кэллэҕэй?! Чемпион киһи сырыыта киэҥ буоллаҕа! Москванан, Казахстанынан барыа турдаҕа! Биһиги дэриэбинэбитгэр тугун сүтэрэн кэллэҕэй?! – Халҕаан Ньукулай ситэри саҥарпат. Бары чемпион аҕатын кэтииллэр да, Ньукулай саҥата суох, аргыый мүчүк гына-гына, күн уота кубарыччы сиэбит үрүксээгин имитэ олорор.

– Хайыы, бу кыыс манна турар эбит батта, уочараппын сүтэрдим диэн куттаным. Ким кэнниттэн турбуккунуй? – биэксэр Мааса саҥата чуумпуран иһиллии турбут киһини соһутта.

– Кирилэ оҕонньор кэнниттэн... – диэн истэхпинэ:

– Килиэп кэллээ! – диэн хаһыы дьону үрүө-тараа тутар. Хаптаһын подноска килиэби сүкпүт уолаттар киэбирэ соҕус туттан, аттыбытынан ааһан, маҕаһыыҥҥа дьылыс гыналлар. Ити баар! Боодьо мин кэннибиттэн кэлбитэ уонна, килиэп киллэристэҕэ буолан, бастакы ылыа, уочараты ыһыа! Мустубут дьон уолаттар кэннилэриттэн маҕаһыыҥҥа симиллэллэр. Уочарат бэрээдэгин булбакка аҕыс айдаан саҕаланар. Мин Кирилэбин булан, бинсээгин тэллэҕиттэн тутуһан баран ыыппаппын. Оҕонньорум тааҥка курдук анньан, тустаах миэстэтин начаас булар. Ол гынан баран кэннибэр биэксэр Мааса буолбакка, эмис Муоча симиллэн, икки улахан киһи ардыгар кыбыллан, тыыным хайтарыахча буолар. Хата, биэксэр Мааса устан кэлэн: «Мин манна турбутум», – диэн икки аҥы силэйэн, буорайыах киһини быыһаан ылар. Уочарат балайда сүнньүн булбакка, маҕаһыын иһэ тигээйи уйатын тоҕо тардыбыт курдук куугунаан олорор. Ким эрэ куһаҕан майгыта, ким эрэ үрүҥэ-харата – барыта ахтыллар. Подсобкаттан үрүҥ колпагын корона курдук төбөтүгэр уурунан атыыһыт Кэтириис тимир-тамыр курдук батары көрөн тахсыбытыгар, айдаан хам барар. Кэтириис, кыыһырдаҕына, барыбытын да таһырдьа кыйдаталыан сөп. Айдаарбатах ордук! Кэтириис саҥата суох килиэп киллэрсибит уолаттарга килиэптэрин туттартыыр, харчытын ааҕан суот туорааҕын охсон лаһырҕатар, төлөбүрүн ылар. Дьэ, уонна баар дьону эргиччи көрөр, хараҕа истиэнэҕэ өйөнөн турар Ньукулай оҕонньорго иҥнэр.

– Николай Матвеевич, кэл манна. Хас килиэби ылаҕын?

– Ээ, кини мин кэннибиттэн турар, – хорохоот Нөнүөһэ сөбүлэспэккэ өрө талыгырыы түспүтүн:

– Олимпийскай чемпион аҕатын оттон-мастан оҥорботтор, ылар бырааптаах! – Кэтириис мас-таас курдук быһа баттыыр, Нөнүөһэни саҥарыахтааҕар саҥарбатах оҥорор. Ньукулай эбир буолбут маҥан сирэйэ кып-кыһыл буолар. Үрүксээгин имиппитин кубулуппакка, прилавокка сэрэнэ-сэрэнэ чугаһыыр. Баар дьон силэллэн биэрэллэр. Оҕонньор ыксаан, үрүксээгин быатын ыйылыннара тардыбытын, Кэтириис бэйэтэ ылан сүөрэн, килиэбин уган биэрэр, Ньукулай ууммут харчытын ааҕан ылар, ордугун төнүннэрэр:

– Александр Николаевич кэллэҕинэ биллээриҥ, заведущайтан эт суруйтаран ылыаххыт. Олоххо биирдэ буолар түбэлтэ – Олимпиадаҕа кыттыы, – бары истэллэрин курдук улаханнык саҥаран дьаһалымсыйар. Ким да ону утарсыбат, бары көх-нэм буолан суугунуу түһэллэр:

– Оннук ээ!

– Дьэ, киһи сөҕөр!

– Кэтэриинэ Уйбанабына саамай сөпкө этэр!

– Ньукулайга сырыы аайы быһа биэриэххэ наада, олимпиец уолу төрөппүт киһиэхэ...

Ньукулай бууса кытарар, тиэтэйэ-саарайа ааны былдьаһар. Баҕалаах килиэппэр тиксибит киһи, саха тэҥэ суох сананан, дьиэбин булабын.

– Оо, оҕом – туһа киһитэ, килиэпкэ тиксибит, – ийэм хайҕыыр.

– Ийээ, Балбааралаахха бара сылдьабыт дуо?

– Бай, ол туохха?

– Онтон унтыбын ыйыталаһа. Мээрэйдии...

– Ээ, эрдэ ини, доҕор! Саҥа имитэн бүтэрдэҕэ. Кыһын кэлиэ ыраах, ыксаппаппыт, – ийэм буолуммат. Мин санаам түһэр да, Балбааралаахха барар санаам өссө күүһүрэр.

... Аҕыйах хонон баран: «Чемпион Сааска кэлэр үһү!» – диэн сурах дэриэбинэни толорон кэбиһэр. Улахан ыалдьыты көрсөр сүпсүлгэнэ саҕаланар. Дэриэбинэ хас биирдии олохтооҕо бу историческай событиеҕа кыттарын сүрүн сыалынан ааҕынар. Кулууп дьиэтин сууйуу-сотуу, 1 Маайга курдук кыһыл былаахтарынан, транспораннарынан киэргэтии саҕаланар. Кулуупка үлэлиир эдьиийим Лүүккэ утуйар уутун умнан, эҕэрдэ ырыаларын, үҥкүүлэрин бэлэмниир түбүгэр дьиэтигэр түүн утуйа эрэ кэлэр. Ол быыһыгар кыһыл былаахтары, хата, шариктарынан уларытар буоллубут диэн үөрэр-көтөр. Ол шариктары кулууп үлэһиттэрэ бары үрэ сатаан, күөмэйдэрэ ыалдьан, дэриэбинэ эдэр ыччата көмөҕө ыҥырыллар. Аны сырыыбыт?! Сырыы суох! Нэдиэлэҕэ үстэ Ан-2 самолет Мииринэй – Таас Үрэх икки ардыгар почтаны, дьону таһар. Онтубут ардах түстэҕинэ – быраһаай! Ыйы-ыйдаан кэлимиэн сөп. Онон турар-турбат бары күнү-дьылы билгэлиир адьынаакка түһэр: ардыыр эбит диэн хом түһэллэр, күннээх буоллун диэн таҥараҕа үҥэллэр. Төлөпүөн диэн суох! Сибээс почтаҕа эрэ баар! Туох баар хонтуора тойоно-хотуна сарсыардаттан онно мустар, ким-туох кэлэрин-барарын, туох наадатын быһаарсаллар. Хата, от үлэтэ үмүрүйэн, ыгыы-түүрүү суох. Били хаһан эбит кэлэр-барар телеграмманы уу чуумпутук ыыта-тута олорбут радист Лука, сүөм үрдээн, доҕолоҥнуурун умнан, кэлэн-баран элэгэлдьийэр. Наушнигын кэтэн, быыстала суох ааһан иһэр самолеттары хабан, наадаларын кэпсэтэрин бары сыыска түһэрбэккэ, тыыммакка да иһиллииллэр. «Поляр-2... Поляр-2... Это Лука, прием, прием», – диэн халаарар саҥата оргуйан олорор. Сибээс табыллыбатаҕына, ким эрэ: «Поляр-3 ыҥыр», – диэн сүбэлээччи буолан былдьанар. Лука, киниттэн атын сибээһи ким да баар оҥорботун билэр, улаатымсыйан кэтэҕэ өссө көнөр... Онтон биһиги курдук ыы-кырбас оҕолору, чемпион кэллэҕинэ, хайдах эрэ чугастан көрбүт-истибит киһи диэн баҕа санаа үүйэ-хаайа тутар. Эрдэттэн суоһурҕанан: «Син биир көрсүһүүгэ улахан эрэ дьон сылдьар, оҕолор сылдьыбаттар диэхтэрэ», – диэн куолулаан, депрессия, паника бөҕө!

Дьэ, туох барыта табыллан, силигэ ситэн, күүтүүлээх күн үүннэ! Түүнүн кыратык тоҥоруулаах да буоллар, чаҕылыйар күннээх үүт тураан буолла. Оҕолор сарсыардаттан самолет кэлэн иһэр тыаһын бастакынан истээри, кулгаах иччитэ буолан, таһырдьаттан киирбэппит даҕаны. Омуннаах соҕустар самолет түһэр порт диэн ааттанар ырааһыйатын эргийэр үс мас бүтэй күрүөтүн сиэрдийэтигэр тураахтар курдук кэчигирэһэн олоруу.

«Самолёт!» – диэн хаһыы иһиллээтин кытта турар-турбат бары, тутан турбут дьыалаларын-куолуларын умнан, порт диэки түһүннүлэр. Араарылла турбут үүт ситэри сэппэрээтэрдэммэтэ, сууйуллан эрэр таҥас ууга хаалла, ситэри иһиллибэтэх чэй остуолга сойдо. Мин, тыын быһаҕаһынан тыынан, син сөпкө тиийдим. Киирэр ааҥҥа Дьаакыптаах «Жигули» массыыналара шаригынан киэргэтиллэн килэйэн-халайан турарын сонурҕуу көрдүм. Уруулга Дьаакып орто уола Володя хороллон олорор, ачыкы игин кэппитэ хонтоҕор мунна өссө хонтойбут. Бу дэриэбинэҕэ водовозтан атын соҕотох чааһынай массыына... Самолёт аана арыллаатын кытта билбэт тойоммут-хотуммут бөҕө түстэ. Онтон тохтуу түһэн баран самолет ааныттан эрэ өндөс киһи көһүннэ. Сырдык халлаан күөҕэ бинсээктээх, сорочкатын улахан саҕатын таһынан таһаарбыт, клеш бүрүүкэлээх, лэппиллибит баттахтаах... Үөһэ туран аҥаар илиитин өрө көтөҕөн, мустубут дьону эҕэрдэлээтэ, сэмэй баҕайытык мичээрдээн ылла уонна чэпчэкитик аллара ыстанан түстэ. Дьон уруйдаан-айхаллаан hуу-hаа буолла. Илии тутуһан дорооболоһуу, куустуһуу, эҕэрдэлэһии кэнниттэн киэргэммит массыынаҕа симиллэн хонтуора диэки «сус» гынан хааллылар. Оҕолор хаалан ким тугу көрбүтүн-истибитин үллэстии буолла. Бинсээгин сиэбэ гербэлээҕэ, баттаҕа моднай уһуна, клеш бүрүүкэтэ – туох да көтүтүллүбэккэ ахтылынна. Онтон мин отой астымматым. Чемпион тылын-өһүн истибэтим, чугастан көрбөтүм. Били, саха салаан көрдөҕүнэ сатанар диэбиккэ дылы, Балбааралаахха баран билиэх-көрүөх баҕа баһаам буолла. Киэһэ кулуупка дьон лыык курдук симилиннэ, сэрэйбит сэрэх, оҕолору киллэрбэтилэр. Онон кулууп түннүгүнэн былдьасыһа-тарабачыһа өрө мыҥааһын буолла. Саҥата суох киинэни көрөр курдук хас хамсаныыларын ааҕа кэтээһин, кэннигэр турар дьоҥҥо туох буола турарын тута кэпсээһин. Сценаҕа кыһыл плющ таҥаһынан сабыллыбыт остуол турбут. Сцена кэтэҕэр «Нашим борцам- олимпийцам слава!» диэн плакат тиирэ тардыллыбыт. Остуол икки өттүнэн шариктар иилиллибиттэр. Остуолга олимпиец Александр Иванов уонна кинини кытта кэлсибит икки тойон олорбуттар, кытыыга сэбиэт бэрэсэдээтэлэ Николай Ильич кыбыллыбыт. Ачыкылаах тойон тугу эрэ өр дакылааттаата. Дьон элбэҕэ бэрт буолан, ип-итии быһылаах, сотору-сотору нособуой былаатын хостоон сүүһүн соттор. Ааны өҥөйбүппүт, быыс-арыт суох... Санаам түһэн дьиэм диэки саллаҥныыбын. Сарсын аҕам туран кэпсиир ини диэн уоскутунабын. Аҕам сарсыарда ол миэхэ кэпсээн кэпсии олоруо дуо?! Ким хайа иннинэ туран, отун күрүөтүн тута ыстаммыт.

Биһиги ийэбиниин Кыһыҥҥы хайатыгар отоннуу таҕыстыбыт. Мин 3 лиитирэлээх бидону толорон хайҕанным. Хааман, аччыктаан, сылайыы барда – Балбааралаахха барар былаан эмиэ тоҕунна. Хас да күн ааста, дэриэбинэ нам-нум буолан урукку киэбигэр түстэ. Эмиэ эбэбэр үүт илдьэр чиэскэ тигистим уонна, туох баар хорсун санаабын киллэрэн, Балбааралаахха көтөн түстүм. Оҕонньордоох эмээхсин сарсыардааҥы чэйдэрин иһэ олороллор. Киирбит киһини оҕоҕун диэн туора көрбөтүлэр, эбии чааскы ылан чэй кутан биэрдилэр. Саҥата суох чэй иһэн сабырҕатан бардым. Өйүм-санаам олимпиец ханна буолуой диэн. Олорбохтоот, Балбаара:

– Хайа, тоойуом, сыантырга туох солун баар? – диэтэ.

Ээ, улахан суох. Арай кэлэн истэхпинэ Сиидэрэптэр хара ыттара сии сыста, – диибин.

Дьэ, этимэ, ити тоҕо да босхо ыытан кэбиһэллэрэ буолла? Оҕону-дьахтары ытырыа... Балбаара ытарҕата эйэҥэлиир, бүлүүһэтин чэйин иһэн собурҕатар, сойутаары чааскытыттан эбии кутар.

Ийэҥ ынахтара кэлэллэр дуо? Биһиэннэрэ, тэллэйи батыһан, көрдөтөн эрэйдээтилэр.

Кэлээн, сарсыардааҥҥы ыаммытынан үүтү эбэбэр аҕала таарыйа эһиэхэ киирдим.

Аҕаҥ күрүөтүн тутан бүтэрдэ дуо? кэпсэтиигэ Ньулулай кыттыһар.

Үчүгэй хонуутун бүтэрбитэ, ырааҕар Элгээҥҥэ барбыта, мин эппиэттэһэбин.

Балбаара чэйин иһэн бүтэрэн, миэхэ тигэ сылдьар унтуутун аҕалан көрдөрөр:

– Бу, көр, оҕуруо билэтэ суоҕун иһин сигиэйкэ билэлээтим. Оҕом гиэнэ кыраһыабай буоллун диэн бу икки ардыгар маҕан түү кыбыттым. Хайдаҕый?

– Уо- аай! Наһаа үчүгэй! Кимиэхэ да маннык суох! – мин үөрэн ытыспын тас гынабын.

– Кэтэн көр эрэ, сотото кыараҕас дуу диэтим, – Балбаара атахпын мээрэйдиир. – Чэ, бэрт эбит! Кимиэхэ уллартараргыт буолла?!

– Ээ, Саанньаҕа буо, киниэнэ хап-халыҥ буолар, – мин билэр баҕайы киһи тэҥҥэ быһаарсабын... Таһырдьаттан муус маҥан маайкалаах, лампаастаах спортивнай ыстааннаах, били хас да күнү быһа кэтэспит-манаспыт олимпиеһым киирэн кэлэр. Мин долгуйан, били унтуу эрэ туох, барытын умнан, хас хардыытын ааҕа маныыбын, испэр, ол быыһыгар, мыына саныыбын: «Хачаайытыан! Хайдах кыайбыта буолуой?! Быраата Болуодьа курдук эбит...» Киһим олус астыммыт көрүҥнээх.

– Ботуобуйаҕа диэри сүүрэн кэллим. Дойдум салгынныын ураты! Алтан төбө суол кытыытыгар ыспыт аҕай, киһи хараҕа халтарыйар. Һок, сарсыардаттан ыалдьыттар бааллар эбит дуу? – күө-дьаа буолан, суунан-тараанан, остуолга кэлэн олорор. Балбаара буруолуу сылдьар итии чэйи саҥата суох уолун иннигэр уурар, аһын чугаһата анньар. Ньукулай туран, сервантан таас кэмпиэт ылан мин иннибэр уурар, аргыый төбөбүттэн имэрийэн ылар, хомунан таһырдьа тэлгэһэтин бэрийэ тахсар.

Дьэ, саамай билиэн-көрүөн баҕарбыт киһиҥ бу олорор. Батаакаба Баала кыыһа. Эйигин тутан олорон истиэн-билиэн баҕарар үһү, ийэтэ кэпсиир. Оҕоҕор мэтээллэргин эҥин көрдөрөөр, кэпсээр, – Балбаара иһитин-хомуоһун бэрийэн барар. Биһиги чэйдээн бүтэн хоско киирэбит, мин кэмпиэттэрбин ылан, бырааттах балтыбар кэһии гынаары, сиэппэр уктабын.

Хайа, доҕор, хаһыс кылаас буоллуҥ?

3-с кылааһы бүтэрбитим, 4-с буолабын, – хайа кыалларынан чобуотук хоруйдуубун.

Үөрэххэр үчүгэйгин?

Хорошиспын, русскай языкка түөртээхпин, – мин долгуйбутум ааспат.

Маладьыаһы көр! Туохтан саҕалыыбыт! – миигин санныбыттан ылан комодка чугаһатар:

Мэтээллэри көрүөххэ, – киһим комод биир тардарын ууннары тардар уонна хордуоҥка хоруопканы ороон таһаарар. Аһа баттаабыта, араас мэтээл кылабачыйан күлүмүрдүү түһэр. Аата, боростуойун сыппыттара, мин санаабар чемпион мэтээллэрин барытын иилинэн баран хаама сылдьыахтаах, утуйарыгар да устуо суохтаах курдук.

Александр Николаевич бастакы сытар мэтээли ороон таһаарар:

– Хас биирдии мэтээл бэйэтэ туспа историялаах. Бу мэтээли 1974 сыллаахха Иран столицатыгар, Тегеран куоракка, Аан дойду чемпионатыгар ылбытым. Иранецтар бэйэлэрин уолларын кыайбытым, көрөөччүлэр олус сөҕөн: «Ифанофф! Ифанофф!» – диэн хаһыытыы-хаһыытыы, саба сырсан киирбиттэрэ. Кинилэр абыычайдарынан күүстээх киһини илиилэринэн таарыйдахтарына, күүһэ кинилэргэ бэриллэр диэн үһү. Саллыы этэ. Хата, тренерим көтөҕөн ылан, раздевалкаҕа куоттарбыта. Кэлин Улуу Пехлеван диэн ааттаан, хаһыат сирэйин бараабыттар этэ.

– Эн хайдах тустуук буолбуккунуй? – сэрэнэ-сэрэнэ аргыый ыйытабын.

– Уол эрэ барыта тустуунан дьарыктанар кэмэ этэ, Сунтаарга үөрэнэ сылдьан күрэхтэһиилэргэ кыттабын буоллаҕа, 1967 сыллаахха 9-ка үөрэнэ сылдьан Дьокуускайга кэлэн тустубуппун таба көрөн, Константин Постников Дмитрий Коркиҥҥа дьарыктанарга Чурапчыга ыҥырбыта. Ону ийэм ыытымаары баҕа бөҕө, оҕобун оччо ыраах ыыппаппын диэн. Атаахтаан хаалбытым буоллар хаалабын буоллаҕа, – киһим ирэ-хоро эппиэттэһэр. Олус истиҥиттэн, боростуойуттан тирэх ылан, симиттибитим ааһан, дьэ ирэ-хоро кэпсэтэбит, күлсэбит.

– Арбыы, саамай кылаабынайбын көрдөрбөккө ыытаары гынным дии, – хос истиэнэтигэр ыйанан турар тайах муоһугар туспа иилиллэн турар мэтээли ылан мин моонньубар кэтэрдэр.

– Дьэ, бу олимпийскай мэтээл! Көмүскэ кыра тиийбэтэ...

– Ээх, доҕор, аны мэтээлбитин мыынан эрэбит дуу?! – ийэтэ Балбаара хос аанын өҥөйөр. – Мин Аанаҕа таҕыстым. Бүттэххинэ, оҕоҕун атаараар, Сиидэрэптэр ыттара сүгүннүө суоҕа. Мин түөспэр иилиллибит мэтээли сэмээр имэрийэн ылабын. Кулгаахпар «Интернационал» дорҕооно тоҕо барар курдук. Үөрүүбүттэн, долгуйуубуттан атаҕым,  илиим бэл сатаан хамсаабат буолан хаалар, арай мичээрдээн уоһум эрэ ыттайар, сүрэҕим күүскэ-күүскэ тэбиэлиир... Баҕарбыт баҕабын ситиһэн, олимпийскай чемпионнуун ирэ-хоро кэпсэтэн, мэтээлин кэтэн көрөн, дуоһуйан, таҥараҕа тиксибит курдук дьоллонон, дьиэбэр тиийэбин.

Халлаан өссө көҕөрбүккэ дылы! Күн өссө чаҕылыйбыкка дылы! Үчүгэйиин бу сиргэ! Биһиги да кыра дэриэбинэбититэн Аан дойдуга аатырар дьоннор тахсаллар эбит! Кыракый түөлбэлэрин аатын ааттата, суон сураҕырда тураллар эбит! Сыалгын-соруккун ситиһэргэ күүскэ-күүскэ баҕарыах эрэ тустаах эбиккин