Быйылгы быыбар уратылара

Талар быраап баара – саныахха да астыга. Ол эрээри, туох кистэлэй, быыбар кырдьыктаах түмүгэр, куолас күүһүгэр эрэммэт буолуу сыыйа-баайа элбээн, быыбарга кыттыы ээл-дээл, сороҕор “үүрүү, үтүрүйүү күүһүнэн” да тиийии буолбута  –  эмиэ омун буолбатах.

Быһата, олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуонунан, норуот итэҕэллээҕэ буолбатах түгэҥҥэ баһылыгы быыбардыыр бырааппыт тохтообута, арай дьокутааттары талар кыахтаахпыт. Госдуума дьокутаатын быыбара бу күһүн буолар. Онно баҕас кыттабыт, куоластыы ойобут.

Оттон улуус, куорат да уокуруктарын баһылыктарын мантан инньэ бэрэстэбиитэллээх уорганнар талаллар. Кинилэр көрүүлэригэр СӨ Ил Дархана кырата икки хандьыдааты киллэриэхтээх. Куорат уонна тыа сирин поселениеларын (нэһилиэктэрин) баһылыктарын куонкурус түмүгүнэн эмиэ бэрэстэбиитэллээх уорганнар – ол эбэтэр олохтоох дьокутааттар талар буолбуттар.

*Икки таһымнаах салайыы тиһигэр киирдибит. 445 муниципальнай тэриллии баар.

Быйыл ханна быыбар буоларый?

Быйыл аан бастаан саҥалыы бэрээдэгинэн ыытыллар быыбар баһылыктарын боломуочуйата быйылгынан бүтэр 5 улууска – Булуҥ, Эдьигээн, Мииринэй, Нерюнгри, Чурапчы муниципальнай оройуоннарга – уонна Дьокуускайга буолуоҕа. Ону таһынан баһылыктарын боломуочуйата болдьохторун иннинэ тохтообут Анаабыр улууһугар уонна Өлүөхүмэ куоратын баһылыгар быыбар ыытыллыа, 40-ча нэһилиэккэ эмиэ быыбар буолуохтаах.

Манна даҕатан эттэххэ, нэһилиэк, улуус да баһылыга буолар баҕа, дьаныар урукку курдук күүстээх эбитэ дуу?  Ордук кыра үбүлээһиннээх нэһилиэк баһылыктара уустугураллара баар суол. Төрүөтэ: боломуочуйалара – хара баһаам (чопчута, бүтүн 36), оттон үбүлээһинэ... олох сымнатан эттэххэ, быыкаа. Үп-харчы тиийбэтиттэн араас суолу тобулан, атын ыстатыйаттан “уларса” түһээри ыстарааптаныы, сууттаныы элбэх дииллэр. Дэлэҕэ, бары да билэр, ытыктыыр киһибит, билигин Хайахсыт нэһилиэгэр иккис болдьоҕун баһылыктыыр Т.Л. Тарасов: “Билигин Саха сиригэр биирдэ да сууттамматах баһылык, арааһа, суох буолуохтаах. Баар буоллаҕына, Кыһыл кинигэҕэ киллэриэххэ сөп”, – диэ дуо! Эрэй, диэтэҕиҥ!

Быһата, бэрт интэриэһинэй, историяҕа, кырата, дьон уоһугар хаалар быыбардар буолар чинчилээхтэр. Куорат аҕа баһылыгар хас хандьыдаат турара да билиҥҥитэ иһиллэ илик. Уу чуумпу. Үчүгэйэ, ким хандьыдаата ордугун быһаарса сатыырга ньиэрбэ-тирии бараммат буолар эбит. Ол оннугар дьокутааттар эппиэтинэстэрэ, этэргэ дылы, сэттэ бүк үрдүүр. 

Арай кэнники кэмнэргэ истэр былаһын тухары – үс убай бэйэ икки ардыгар киирсиилэрин айдаана. Хаһан биир санааҕа кэлэн, нус-хас олоҕу тутарбыт буолла?

Быыбардааччы ахсаана төһө халбаҥныыр эбитий?

СӨ Киин быыбардыыр хамыыһыйа официальнай саайтыгар көрдөххө, бу 2026 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, Саха сирин үрдүнэн быыбарга уонна референдумҥа кыттар саастаах нэһилиэнньэ  ахсаана – 646 544 киһи. Лоп курдук 10 сыл анараа өттүгэр 622470 киһи эбит. Оттон биэс сыллааҕыта – 646 528. Уопсай ахсаан улаханнык уларыйбат курдук.

Итинтэн бу 2026 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Дьокуускай куорат уокуругар олорор нэһилиэнньэ 205 885 киһи эбит буоллаҕына, 10 сыллааҕыта, 2016 сыл тохсунньутугар – 176 360 киһи баара бэлиэтэммит. Оттон биэс сыллааҕыта бу кэмҥэ ДЬокуускай быыбардааччыта 196 436 киһи диэн суруллубут. Киин куоракка нэһилиэнньэ улаата турара көстөр.

Сыыппараларбытын салгыы эрдьиэстиэҕиҥ. 2026 тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, холобур, Нерюнгри оройуонугар – 51 224 (57 852), Мииринэй оройуонугар – 48 483 (50740), Алдан оройуонугар – 27 463 (30449),  Булуҥҥа – 5072 (4920),  Мэҥэ Хаҥаласка – 25 297 (24511), Ньурбаҕа – 17 636 (18318), Сунтаарга – 16 579 (16172), Намҥа – 16 101 (15323), Эбээн Бытантай оройуонугар – 2084 (1908), Үөһээ Дьааҥыга – 8341 (8635), Өймөкөөҥҥө – 5709 (6645), Уус Алдаҥҥа – 14 352 (13379), Эдьигээҥҥэ – 3019 (3024), Тааттаҕа – 11890 (11356), Хаҥаласка – 22 527 (23165), Чурапчыга – 14 994 (14709) уо.д.а.

*Ускуопка иһигэр 2016 сыллааҕы быыбардааччы ахсаана сылдьар. Ханна эрэ быыбардааччы ахсаана аҕыйыыр, ханна эрэ хаҥыыр. Төрүөтүн араастык быһаарыахха сөп.

Ил Түмэн саҥа дьокутааттанна

В.Н. Губарев, хомойуох иһин, олохтон туораабытынан, хомуньуус баартыйалаахтарга аһаҕас мандаат тахсара өйдөнөр этэ. Ол курдук, Ил Түмэн сэттис ыҥырыылаах мунньаҕын дьокутаатынан, партия испииһэгин быыһытынан, хомуньуус Вячеслав Владимирович Степанов буолбут. Кини дастабырыанньатын СӨ Киин быыбардыыр хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ Евгений Федоров бу дьыл тохсунньу 23 күнүгэр туттарбыт. Саҥа дьокутаат 1970 сыллаах төрүөх, үрдүк үөрэхтээх, РАН СО ИГДС сүрүннүүр инженерэ эбит.

Оттон Виктор Николаевич оннугар Саха сирин хомуньуустарын баартыйатын ким салайара билиҥҥитэ биллэ, иһиллэ илик.