Булчут дохуоттанарын туһугар үлэлиир тэрилтэ

– Егор Прокопьевич, түүлээҕи тутар пуун ханна баарый?

– Түүлээҕи тутар киин Дьокуускайга Жорницкай уул., 12-с дьиэтигэр үлэлиир. Киин бастаан 2019 сыллаахха «Сахабулт» национальнай концерн иһинэн  чопчу түүлээх соҕотуопкатынан  дьарыктанар туспа салаа быһыытынан тэриллибитэ гынан баран, үлэтин олохтоохтук 2021 сылтан саҕалаабыта. Онтон 2022 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ дьаһайар хампаанньата «Кондрагметалл АУо» сымнаҕас көмүһү тутууну олоччу бэйэтин аннынан ылбыта.

Киин өрөспүүбүлүкэ 12 улууһугар 8 мөл. 800 тыһ. гектар иэннээх сири хабан, уопсайа 13 бултуур сирдээх. Олорго 197 киһи дуогабарынан бултуур уонна түүлээҕин  биһиэхэ туттарар.

– Ханнык улуустартан тутаҕытый? Булгуччу дуогабардаһыахха наада дуо?

– Биһиги сүнньүнэн хоту улуустар булчуттарын кытта үлэлэһэбит, ордук Абый, Эдьигээн, Муома, Үөһээ Дьааҥы, Орто Халыма, Үөһээ Халыма улуустара. Ону таһынан Томпо, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Үөһээ Бүлүү, Хаҥалас улуустарыгар биирдиилээн булчуттардыын дуогабардаахпыт. Кинилэри таһынан 500-тэн тахса араас киэптээх тэриллиилэр, биирдиилээн дьон бэйэлэрэ аҕалан туттараллар.

– Туттарыллыбыт күндү түүлээх өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр атыыланар дуо?

– Үлэбитин саҕалыахпытыттан сыллата Санкт Петербурга Норуоттар икки ардыларынааҕы  аукциоҥҥа кыттабыт. Ааспыт сылга манна 7804 киис тириитин туруорбуппутуттан 7793-үн атыылаабыппыт. Быйыл олунньуга 8693 тириини илдьибиппититтэн 8505-ин батардыбыт.

Оттон Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн сүрүн атыылаһааччыларбытынан Кытай, Греция, Италия, Турция, Таиланд буолаллар.

– Түүлээх соҕотуопкатын көрдөрүүтэ урукку сыллартан хайдаҕый?

– Киин түүлээҕи соҕотуопкалыыр кээмэйэ кэлиҥҥи сылларга оннун булан, бигэтийэн, өрө баран, өссө үүнэн иһэр.

– Туох мэһэйдэри көрсөҕүтүй?

– Тэрилтэ табаары оҥоруута өссө кэҥээтэҕинэ, сырьену тутара хас эмит бүк улаатыа турдаҕа. Дьон биллэхтэринэ, бултаан туттарыыһылар.

Хомойуох иһин, судаарыстыбаттан соҕотох субсидиялаах бөрө тириитин соҕотуопкалааһын көрдөрүүтэ, төттөрүтүн, аҕыйаан иһэр. Холобур курдук эттэххэ, урукку кэмнэргэ сылга 800-кэ бөрө тириитэ туттарыллара.

– Эһиэхэ туттарыллыбыт тирии табаар буолан норуокка төттөрү эргиллэригэр үлэ туһунан интэриэһиргиибин.

– Табаары оҥорууга саҥардыы киирэн эрэбит эрээри, дьиҥэр, икки сыллааҕыта саҕалаабыппыт.  Бородууксуйа  буолар түүлээхпитин Новосибирскай куоракка баар түүлээҕи таҥастыыр-имитэр бөдөҥ хампаанньаҕа  сакаастаан имиттэрэбит. Олус хаачыстыбалаахтык таҥастыыллар.  Хаһыс да сылбытын бииргэ үлэлэһэбит.

Киис,  кырса, саһыл соннору, саҥынньахтары, улахан киэптээх таҥастары Москуба, Санкт Петербург, Крым фабрикаларыгар тиктэрэбит. Бэйэбит лааппытыгар атыыга кэлэллэр.

– Кырса, саһыл тириититтэн тигиллибити дьон төһө интэриэһиргиирий?

– Саха сирин кырсатын тириитэ олус ньыгыл, түүтэ хойуу. Ону таҥастыылларыгар 50-60 бырыһыаҥҥа тиийэ ууннары тардан, уһатан биэрэллэр. Оччоҕуна тирии чарааһыыр, ыйааһына чэпчиир, иистэнэргэ тупсаҕай, хаачыстыбалаах, табыгастаах буолар. Уһун түүлээх таҥас муодаҕа сыыйа эргиллэн, дьон чуолаан натуральнай таҥаска тардыһан эрэрин бэлиэтии көрөбүт.

– Бөрө тириитин тутары интэриэһиргиибит. Тугу этиэххитин сөбүй?

– Быйыл, 2026 сылга, 432 бөрө тириитин тутар былааннаахпытыттан номнуо 150-чатын туттубут. Биирдии бөрө төбөтүгэр 30 000 солк. (улахан бөрө) экология министиэристибэттэн кэлэр. Ону таһынан биһиги тэрилтэбит, тириини тутар киин, суордуттан көрөн, эбии төлүүр. Улуустар эмиэ, биһиэхэ туттарбыт докумуоҥҥа олоҕуран, бэйэлэрин көрүүлэринэн эбии төлөбүр оҥороллор. Оттон бөрө оҕотугар 10 000 солк. суумалаах төлөбүр көрүллэр. Биһиги быйыл түөрт бөрө оҕотун тутар былааннаахпыт. Онтон атын түүлээҕи бэйэбит төлүүбүт. Холобура, киис тириитин ылан көрүөх: кээмэйиттэн, хаачыстыбатыттан, кырымахтааҕыттан, дьыл ханнык кэмигэр бултаммытыттан, о.д.а. көрөн, ортотунан 12 000-15 000 солк. тутабыт. 

Ити курдук, быһаччы үлэлэһэр булчуттар добуочча дохуоттаныахтарын сөп эбит.