Булчут бастыҥ быһаҕын быһаардылар

Саха сиригэр Булчут күнэ  2012 сыллаахха олохтоммута. Ол кэмтэн сыл аайы муус устар ый бастакы субуотатыгар өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар тэрээһин эгэлгэтэ ыытыллар.

Холобур, Дьокуускайга булка-алка илдьэ сылдьарга олус табыгастаах бастыҥ саха быһаҕын быһаарар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах "Бастыҥ булчут саха быһаҕа – 2026" күрэх быйыл хайыы үйэ 5-с төгүлүн ыытылынна. Манна быһах уустара кытталлар, ким быһаҕа ордук хатарыылааҕа, сытыыта, уйана-хатана, дьэ, илэ-бааччы көстөн кэлэр эбит.      

Быйылгы, муус устар 4 күнүгэр АГАТУ манеһыгар буолбут, үбүлүөйдээх күрэххэ өрөспүүбүлүкэ 9 улууһуттан 19  киһи кытынна.

Кыайыылаахтар уонна анал аакка тиксибит кыттааччылар тэрийээччилэри, Дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрин уонна спонсордары кытта.

Инньэ гынан, тэрийээчилэр биэстии киирсээччи гына, 4 бөлөххө араарбыттар.Быһаҕы тургутуу бастакы түһүмэҕэр биэс кыттааччы тахсан, А4 кумааҕыны быһаҕынан быһыта сотон, биилээхтэрэ төһө сытыытын быыстапка-дьаарбаҥка кыттыылаахтарыгар, күөн-күрэс сэҥээрээччилэригэр көрдөрдүлэр. Ол кэнниттэн кыттааччылар убаһа атаҕын толунньаҥ уҥуоҕуттан туйаҕар диэри чааһын (сототун) астаатылар, тыһын сүллүлэр, мас тоһоҕону кыһан төбөлөөн биэрдилэр (череногу кыһыы), 2,5 см халыҥнаах,  биир сыл хаппыт тиит хаптаһын ортотугар уһуктаабыт мастара  лоп-бааччы батарын курдук кээмэйдээн, быһахтарын төбөтүнэн дьөлөҕөс хастылар. Ол кэннэ онтуларыгар уһуктаабыт мастарын батары анньан баран, сүлбүт тыстарын тэһэ анньан кэтэртилэр. Онтон аны джут матырыйааллаах канаат быаны 20-тэ бысталыыр сорудаҕы толордулар. Туйаҕы астыылларыгар тириитин сүлэллэр, иҥиирдэрин туһунан араартаан ылан баран, уҥуоҕун быһах биилээх өттүнэн эбэтэр өнчөҕүнэн охсуолаан, тоһуталлар эбит. 

Ыытааччы, СӨ уус-уран оҥоһуктарга маастара, тимир ууһа Илларион Попов күрэхтэһии усулуобуйатын кэпсииригэр: “Ханнык көрүҥтэн саҕалыыргыт – көҥүл. Бириэмэнэн хааччах суох. Сүрүнэ – хаачыстыба. Ким быһаҕа эбэтэр уга тоһунна да эбэтэр хаптаһына хайа барда да, күрэхтэн туораан иһэр”– диэн, сиһилии быһааран биэрдэ.

Быһаарсыбат киһи хараҕынан көрдөххө, үүт-үкчү кэриэтэ саха быһахтарын хаачыстыбата  улаханнык араастаһар эбит.  Бэрт баҕайытык баран иһэн, араастаан “эрийэ-мускуйа” туһанартан ким эрэ быһаҕын төбөтө тоһунна, кимиэнэ эрэ угун төбөтө ойо турда, кимиэнэ эрэ букатын да угуттан туллан кэлэн хомотто! Ханнык эрэ  быһах маһы кыһарга, ханныга эрэ уҥуоҕу тоһутарга, ханныга эрэ сүлэргэ ордук барсар чинчилээх. Оттон барытыгар бастыҥын көрдөрбүт чулуу, дэгиттэр үчүгэй быһах түмүккэ кыайыылааҕынан тахсар. Күрэх быраабылата оннук.

Салгыы бу бэрт интэриэһинэй күөн көрсүһүү туһунан кэпсииригэр күрэх сүрүн тэрийээччитэ, “Саха Өрөспүүбүлүкэтин уустарын түмсүүтэ” РОО толорооччу дириэктэрэ, тимир ууһа, СӨ норуотун маастара  Александр Терентьев-Айгын Уустан көрдөспүппэр:

–             Бастакы түһүмэххэ кыттааччыларбытын 4 бөлөххө арааран, биэстии кыттааччынан тэҥҥэ түһэрэн, быһахтарын тургутуу буолбута. Түөрт бөлөхтөн иккилии бастыҥ талыллан, иккис түһүмэххэ – финал чиэппэригэр – 8 кыттааччы тахсыбыта. Кинилэри эмиэ түөртүү гына, икки бөлөххө араарбыппыт. Манна кинилэр бастакы түһүмэх сорудахтарын хатылаатылар. Арай убаһа атаҕыттан сүлүллүбүт тыһын уһуктаабыт мастарыгар батары астарбатыбыт уонна толунньаҥ уҥуоҕун быһахтарынан тоһуттарбатахпыт. Ол оннугар туйаҕы сүһүөҕүнэн араартаан, иҥиирин туспа ылан, биэтэккэ тахсыбыттара.

Бу түһүмэх түмүгүнэн иккилии бастыҥ талыллан, төрдүө буолан “полуфиналга” киирбиттэрэ. Кинилэр туйах астааһыныгар уҥуоҕун тоһутууттан ураты иннинээҕи көрүҥ сорудахтары толорбуттара.  Быһах да, булчут да тулуурдаах буолуохтааҕын кыттааччыларга тоһоҕолоон эппиппит.

 Кинилэртэн үс бастаабыт  уус “суперфиналга” тахсыбыта. Сорудаҕа: алтан турбаҕа ууруллар быһах өнчөҕөр 15 киилэлээх ыйааһыны баттата ууран туран,  быһаҕы сулбу тардан ылыахтааххын. Бу манна Василий Попов–Бааха Уус бэйэтинэн тардылатаабыта. Ити аата, быһах биитин тургутан көрүү диэн буолар.

Онтон салгыы икки хос холбуу эрийэ тутуллубут джут канааттарын  төкүнүк бэрэбинэ үрдүгэр ууран туран, биир мүнүүтэ иһигэр бысталыыр сорудахтаахтара. Ким элбэҕи быспыт –  ол кыайыылаах тахсар. Быйылгы күрэхпит бэлиэ уратылаах. Иннинээҕи сылларга курдук ууһу буолбакка, уус оҥорбут быһаҕын тургутуу буолла. Ол да иһин итинтэн атыныгар бириэмэ хааччахтаммата.

Күрэхтэһии түмүгэр бастакы миэстэни – Дмитрий Ховров (Уус Алдан),  иккис миэстэни – Гаврил Мохначевскай (Таатта), үһүс миэстэни –  Василий Макаров  (Мэҥэ Хаҥалас) ыллылар.

Күрэх бастакы миэстэлээҕэ Дмитрий Ховров спонсор Поповтары кытта

Итини таһынан анал бириистэри олохтообуппут. Онно былырыыҥҥы күрэхпит кыайыылааҕа, Бүлүү куорат олохтооҕо Владимир Николаев – 4-с, кини биир дойдулааҕа Николай Слепцов – 5-с, Кэбээйиттэн Игнатий Беленков – 6-с, Горнайтан Конон Албутов –7-с, Уус Алдантан Илья Портнягин – 8-с миэстэ буолан, кинилэргэ туттардыбыт. Быйылгы күрэххэ кыттыбыттар бары илии тутуурдаах, өттүк харалаах төнүннүлэр. Ол эбэтэр, үтүө өйдөбүл буоллун диэн, араас маҕаһыын сэртипикээттэрин туттаран ыыттыбыт.

–Күрэххит туох да ааттаах үчүгэй бириистэрдээх дии. Этэргэ дылы,  ханнык эр бэрдэ, тыа сирин олохтооҕо хараҕа уоттаммат, сүрэҕэ өрүкүйбэт буолуой?! Саа  диэтэххэ –саа, тыы диэтэххэ – тыы, аны ыыраахтаах кыылы (табаны, тайаҕы) бултууру көҥүллүүр лиссиэнсийэ! Саха киэн туттуута буолар саха быһаҕын оҥорууну өйүүр успуонсардаргытын билиһиннэриэххэ эрэ...

–Быйылгы тутаах успуонсарбыт – саха быһахтарын уонна сувенирдарын атыылыыр “ТУОС маҕаһыын дириэктэрэ, Арассыыйа мас рестлиҥҥэ үтүөлээх маастара, аан дойду 5 төгүллээх чөмпүйүөнэ, Уус Алдан улууһун Бэрт Ууһун нэһилиэгин олохтооҕо  Дмитрий Попов. Кини бу күрэҕи тэрийсэргэ сөбүлэһэн, аҕата  Дмитрий Егорович уонна убайа Илларион Егорович Поповтары кытта кыттыһан, бу маннык астык бириистэри туруордулар.

Ол курдук,  бастакы миэстэлээххэ  “МР-155” сааны ылар сэртипикээти кытта скульптор Николай Чоччасовка анаан-минээн оҥорторбут боруонса матырыйааллаах статуэтканы биэрэргэ быһаарбыттара.  Иккис миэстэлээххэ  –  эрэһиинэ оҥочону уонна үһүс миэстэлээххэ –Бадаар” маҕаһыын 10 000 солк. суумалаах  сэртипикээтин, ону тэҥэ анал ааты ылбыттарга уонна кыттыбыт дьоҥҥо туттарыллар сэртипикээттэри эмиэ кинилэр олоччу хааччыйдылар. Ол аата, Поповтар аймах 300 тыһ. солк. кэриҥэ сыаналаах бирииһи бэлэх ууннулар. (Үйэлэргэ үтүө өйдөбүл буолар, сыччах боруонса  статуэтка сыаната 60 тыһ. солк. үһү – аапт.Л.)

Ону таһынан СӨ Айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ, Булт департамена, "Джанда"  КМНС КРО ХЭУо генеральнай дириэктэрэ Степан Борисов туйахтаах кыылы бултуурга лиссиэнсийэни туруордулар. Ол курдук, бастакы миэстэлээххэ – буур тайаҕы бултуурга лиссиэнсийэ, 2-с уонна 3-с миэстэлээхтэргэ – биирдии табаны бултуур лиссиэнсийэни анаабыттара.  Аны, уустар саамай туруорсар туруорсуулара анал түөскэ кэтэр мэтээл буолааччы. Ону  былырыын уонна быйыл да “Лазер Якт” диэн гравировкалыыр сыах итиэннэ быһах атыылыыр маҕаһыыннаах, дьоҕус урбаанньыт Туйаара Мигалкина эмиэ успуонсар быһыытынан бэлэх уунан, дьоммут мэтээллээх бардылар.  Аныгы кэмҥэ туйах да сыанаҕа турар. Ону биһиэхэ бааһынай хаһаайыстыбалаах Аркадий Лукин буор-босхо биэрэн, өйөбүл буолар.

“Бастыҥ булчут саха быһаҕа”  күрэхтэһиини олоххо киллэрбит сүрүн тэрийээччи буоларым быһыытынан, бэйэм да үөрүүм, бары успуонсардарга махталым муҥура суох. Быһах уустарын көҕүлүүр, саха быһаҕын оҥорууну үйэтитэр уонна салгыы сайыннарар  соругу өйүүллэрэ кэрэхсэбиллээх. Баарынан эттэххэ, маннык таһымнаах бириистэр  биһиги күрэхпитигэр тура иликтэрэ.  Түгэни туһанан, бу күрэҕи тэрийсибит, тэрийэргэ күүс-көмө, тирэх буолбут Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр, чуолаан миниистири солбуйааччы Н.В. Додоховка, Булт департаменын салайааччыта В. С. Решетниковка,  солбуйааччыта Е. А. Дьяконовка, АГАТУ ректора В. И. Федоровка, “ТУОС” маҕаһыын дириэктэрэ Д. Д. Поповка, “Бэрт-Ууһа” уус кыһатын дириэктэрэ И.Е. Поповка, Дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлэспит дьоҕус урбаанньыт,  тимир ууһа, СӨ уус-уран оҥоһуктарга маастара И. Х. Татаринов–Лэкиэс Ууска уонна тимир ууһа, СӨ  норуотун маастара, дьоҕус урбаанньыт В. С. Поповка – Бааха Ууска барҕа махталбын тириэрдэбин.

Күрэх сүнньүнэн туох да мөккүөр, өйдөммөт быһыы-майгы тахсыбата. Үрдүк таһымнаахтык ааста. Күрэх быыһыгар эсэһиттэр, “СӨ биология баайын дирекцията” бүддьүөт тэрилтэтэ тэрийбит  булт (трофей) быыстапатыгар бастаабыттарга наҕараадалары туттарбыттара. Ол кэмҥэ уолаттарбыт тыын ыла, сынньанан ылбыттара табыгастаах буолла. Эһиил өссө таһыммыт, бэлэммит тупсуо диэн эрэллээхпит.