Болотунабыт — муус, киистэбит — хаар!

Чурапчылар Улуу Кыайыы 80 сылыгар аналлаах ураты айымньыларынан – күөл мууһун киэргэппит 7200 кв. миэтэрэ иэннээх сүүнэ улахан хартыыналарынан дьону-сэргэни, чахчы, соһуттулар. Ол иннинэ эмиэ ити ньыманан худуоһунньук Афанасий Мунхалов аатырбыт үлэтин үүт-үкчү хатылаан, куйаар ситимин “хайа тардыбыттара”.  

Чурапчы улуустааҕы «Айылгы» норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ Розалия Ивановна Игнатьева бу сонун бырайыактарын олоххо хайдах киллэрбиттэрин сиһилии кэпсээтэ: 

– Быйыл тохсунньу 10 күнүгэр РСФСР норуодунай худуоһунньуга Афанасий Петрович Мунхалов төрөөбүтэ 90 сылын бэлиэтээбиппит. Маннык ааттаах-суоллаах биир дойдулаахпытын оҕо аймах, кэнчээри ыччат билиэхтээх, кининэн киэн туттуохтаах. Ытык киһибит үбүлүөйдээх сылыгар туох эрэ сонуну, атыны толкуйдуур баҕа санаа күөдьүйбүтэ. Айар бөлөхпүтүгэр араас эйгэҕэ үлэлии сылдьар аҕыс худуоһунньук кыттыспыта. Мунньахтаан, сүбэлэһэн баран, бырайыагы олоххо киллэриэххэ сөп, табыллар кыахтаах диэбиппит. Афанасий Петрович «Слушают мир» диэн хартыынатын талбыппыт. Дьиҥэр, графика буоллаҕа, онон бастаан чоҕунан дуу, күлүнэн дуу хараардар санаа киирэ сылдьыбыта. Онтон аҥаардас айылҕа матырыйаалын – мууһу уонна хаары туһанарга быһаарыммыппыт. Ол кэннэ субуотунньук күнүн-дьылын болдьообуппут, дьоҥҥо ыҥырыы таһаарбыппыт. Эр дьон күрдьэхтээх тахсан хаары ыраастаабыттара, биир-икки күммүт онно барбыта. Онтон масштабированиета оҥоһуллубута, килиэккэлэрин бэлиэтээбиттэрэ, онон сирдэтинэн, худуоһунньуктар уонна куруһуок оҕолоро уруһуйун түһэрбиттэрэ. Чуолкайдык көһүннүн диэн илитэн, килэритэн биэрбиттэрэ. 30х21 миэтэрэ кээмэйдээх, 650 кв. миэтэрэ иэннээх Афанасий Мунхалов аатырбыт хартыыната тахсан кэлбитэ! Үлэбит түмүгүттэн бары да сүргэбит көтөҕүллүбүтэ. Үөһэттэн коптерынан олус үчүгэйдик көстөр, онтон ордук астыммыппыт.

Сарсыҥҥы күнүгэр Чурапчы барыта Афанасий Петрович Мунхалов аатын ааттаабытынан уһуктубута. Аҕам саастаахтар уруккуларын-хойуккуларын ахтан-санаан ааспыттара. Киэһэ аайы дьон-сэргэ анаан көрө кэлэр, мустар, арт-эбийиэк курдук буолбута.

Афанасий Мунхалов аатын киэҥ эйгэҕэ биллэрдибит, онон сыалбытын-сорукпутун ситистибит.

– Онтон? Дьону-сэргэни иккистээн соһутарга сананныгыт дуо?

– Улууспут баһылыга Степан Анатольевич Саргыдаев итинник ньыманан Улуу Кыайыы 80 сылыгар аналлаах өссө улахан уруһуйу оҥоруохха диэн этии киллэрбитэ, ону дьон, норуот өйөөбүтэ.

Бу сырыыга үлэбит кээмэйэ улаатан, 130-тан тахса киһини таһынан, тиэхиньикэ көмөтө наада буолбута. Аҥаардас килиэккэлэрин оҥорорго биир күн барбыта. Хартыынабыт уопсай иэнэ 7200 кв. миэтэрэ, футбол хонуутун саҕа! Кыайыы 80 сылын логотибын оҕолорбут биллилэр, көрдүлэр, онон өссө биир сыалбытын-сорукпутун ситистибит.

Мантан саас күөлбүт оҕо аймах, ыччат хаҥкылыыр сирэ буолуоҕа. Улахан хаара ыраастаннаҕа, бэйэтэ бэлэм каток. Онон үлэбит дьон өйүгэр-санаатыгар өйдөбүнньүк буолла, ону таһынан таах хаалыа суоҕа, салгыы  туһалыаҕа диэн үөрэбит.

– Айылҕа төһө көмөлөстө?

– Афанасий Петрович уруһуйун хатылыырбытыгар сааскылыы сып-сылаас күн-дьыл турбута. Дьиҥэр, тохсунньу буоллаҕа. Иккис уруһуйбутугар эмиэ сылаас этэ, арай биир күн хаар кыратык кыыдамнаан ылбыта, хата, күүскэ түспэтэҕэ. 

– Бу сонун ньыма (тиэхиньикэ) туох уратылааҕый?

– Биллэн турар, маннык хартыына үйэтэ кылгас. Ол эрээри дьон-сэргэ сэҥээриитин, биһирэбилин ылла. Үчүгэйэ диэн элбэх үбү-харчыны эрэйбэт. Баҕа санаа, түмсүүлээх буолуу эрэ ирдэнэр. Кырааска эҥин наадата суох. Аҥаардас айылҕа биэрбит матырыйаала туһаныллар. Болотунабыт – муус, киистэбит, кырааскабыт – хаар.

– Маннык уруһуйдуулларын өссө ханна көрбүккүтүй?

– Хаһан эрэ француз киһитэ хаары тэпсэн, араас оһуору түһэрэрин көрбүтүм. Бэйэтэ ыарыһах буолан, хаамыынан дьарыктанар эбит. Ол сылдьан хаарга оһуордары таһаарар буолбут.  

Аҕыйах хонуктааҕыта Бурятияҕа Байкал күөл килэркэй мууһугар уруһуйдаан, аккырыыкка оҥорбуттар этэ. “Байкал”, “Бурятия”, “Сагаалган 2025” диэн суруктаах, ортотугар – ытык лотос. Иэнэ – 1600 кв. миэтэрэ.

– Хаарбыт, мууспут ууллара ыраах. Өссө тугу да толкуйдаабаккыт дуо?

– Үлэбит элбэх, үлэлиэ этибит (күлэр). Түгэнинэн туһанан, «Киин куорат» хаһыат нөҥүө бу икки бырайыакка кыттыбыт бар дьоммутугар барҕа махталбытын тиэрдэбит. Чурапчы күүһэ – норуотун күүһэ! Ханнык да үлэ дьону түмэр, сомоҕолуур! 

Хаартыскалар:
Дьоруой тус архыыбыттан