"БИЗОННАР АҔАЛАРА" эбэтэр "БИЗОН СЭМЭН"

Кинини бар дьоно "Бизоннар аҕалара" эбэтэр "Бизон Сэмэн" диэн ааттыыллар. Сүүрбэ сыллааҕыта кини Канадаттан бизоннары тиэйэн аҕалбыта. "Киин куорат" Семен Егоровы кытта бизоннар майгыларын, биһиги сүөһүлэрбититтэн туох уратылаахтарын, тоҕо атыылаабаттарын, о.д.а. туһунан кэпсэттэ:

– 2006 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр бастакы бизоннар кэлбиттэрэ. Онтон ыла бизонарий олоҕо саҕаламмыта диибит. Оччолорго иккиэ этибит – миигин кытта Валерий Владимирович Ноев баара. Бүтүн Департамент (ол саҕана Биологическай ресурсалар департаменнара) үлэлэһэр этэ. Уопсайа 4-тэ тиэйэн аҕалбыппыт, бастакы аҕалыыга кыттыбатаҕым, кэлиҥҥи үскэ баар этим. Бүтэһигин 2020 сыллаахха, пандемия саҕана, бара сылдьыбытым.

Дириэктэрбит Матвей Матвеевич Типтиргянов бэйэтэ кэлэн барааччы, отдел тойоно Сергей Семенович Егоров саас аайы кэлэн үлэлиирэ. 2007 сыллаахтан тутуу бөҕөтө барбыта.

Уопсайа 122 га сир күрүөлэнэн турар. Онно сыл аайы 40-ча бизон сылдьар. Сыллата уоннуу ньирэйи ылабыт. 2008 сыллаахха бастакы алта ньирэйбит төрөөбүттэрэ – сенсация буолбута. Учуонайдар этэллэринэн, биир сыл эрдэ төрөөбүттэр.

– Уопсайа төһө бизон төрөөбүтэ буолуой?

– Мин ааҕыыбынан, 130-тан тахса ньирэйи төрөттүбүт, ыстыбыт. Чэ, биир сыл, 2012 сыллаахха, икки эрэ ньирэйи ылбыппыт. Төрүүллэрин-төрөөбөттөрүн кинилэр бэйэлэрэ билэллэр, ол сыл кинилэргэ ыарахан дьыл буолбута. Ыарахан дьыл кэлэрин биллэхтэринэ, сэтинньи-ахсынньы ый диэкинэн “кэһэн кэбиһэллэр” этэ. Ол аата выкидыш оҥороллор, бэйэлэрэ тыыннаах хаалаары. Хата, оннук сыл биирдэ эрэ буолбута.

Канадаттан тиэйэргэ 10-нуу ньирэйи батарар трейлердэрдээхпит. 2006 сыллаахха Канада Бырабыыталыстыбата үс трейлери бэлэхтээн турар. Биир трейлергэ 10 ньирэй батар. ИЛ-76 сөмөлүөккэ 3 трейлер киирэр.

2011 сыллаахха иккис тиэйэн аҕалыыга сөмөлүөт кутуругар “фиксатор” диэн тэрили уган аҕалбыппыт. Эмиэ Канада бэлэхтээбитэ. Кинилэр маннык хааччахтары ыраас хонууга тутталлар.

КАНАДАЛАР БЭЛЭХТЭРЭ

– Ыла тиийэргитигэр канадалар туох диэн ыыталларый?

– Кинилэр бизоннары буор босхо бэлэхтээбиттэрэ. “Элк Айленд” пааркатын үлэһиттэрэ алҕаан ыыталлар буоллаҕа. Уонна “атыылаабаккыт, иитэр уонна айылҕаҕа ыытар эрэ бырааптааххыт” диэн быһаараллар.

Биһиэхэ тымныыбыт наһаа дьайда. Манна кэлэн түүлэрэ халыҥаата, Канадаҕа тымныылара 30-40 кыраадыс нэдиэлэ эрэ турар. Хаардара халыҥын суотугар син биир хаһан аһыыллар, эбии аһаппаттар.

Кинилэр бизоннара өҥнөрүнэн-түүлэринэн майгынныыллар эрээри, арыый сырдыктар. Биһиэннэрэ хараҥалар, оттон ыйааһыннара тэҥ соҕус. Канадалар киэннэрэ оҕустара улаатар, 1 туоннаны үктүүллэр. Биһиэхэ бастакы 16 оҕустан биир да хаалбата, былырыын саас бүтэһик бастакы кэлээччи оҕуспут Яшкабыт кырдьан бараахтаабыта. Саха сиригэр бизон оҕустара 15-16 эрэ сыл олороллор.

КЫП-КЫРА, ХАП-ХАРА "ДЬОН"

– Аан бастаан бизоннары көрөн туох дии санаатыҥ?

– 20 сыл анараа өттүгэр бэтэринээрдии сырыттахпына салалтам ыҥыран ылла уонна “эн дойдугар Буотамаҕа бизоннары аҕалаллар, онно бараҕын” диэтэ. Ол саҕана интэриниэт эҥин соччо суох, бизон диэн кыыл туһунан улахан тугу да билбэппин.

Дьэ, саас трейлер кэлбитин кэтээн турдум, төһө эрэ улахан кыыллар ойон тахсаллар дии санаатым... Таҕыстылар ээ, кып-кыра, хап-хара “дьон”, көрүү-истии бөҕөлөр... Тырааныспарга тиэйэн аҕалыыга саамай үчүгэй кэмнэрэ 10-11 ыйдарыгар эбит. Онон улаханнык сөхпөтөҕүм-махтайбатаҕым.

Бастакы сылларга, биллэн турар, ыарахан этэ. Бастаан кэлээт элбэхтик ыалдьыбыттара. Билигин көрүү-истии судургутуйда.

Ынаҕы кытта ыарыылара олох биир. Кэбирэх соҕустар. Хаҥалас ветеринарнай управлениетын кэтэбилигэр олоробут. Оппут, эбии аспыт барыта кинилэр лабораторияларынан ааһар. Холобур, комбиркорм урут даҕаны, билигин даҕаны соҕурууттан кэлэр – онно бэрэбиэркэни ааспытын да иһин, манна эмиэ анаалыстыыбыт.

– Бизоннар төрүүллэригэр киһи көмөтүгэр наадыйаллар дуо?

– Кыыл кыыл курдук, төрүүр буоллахтарына, туспа бара сатыыллар. Сүөһүгэ баарын курдук, эрэйдэммит да түгэннээхтэр. Оннуктары туспа хаайан, арааран ылабыт. Моһуогурбуттары ыраастыыбыт.

ӨБҮГЭЛЭРИМ КӨМӨЛӨҺӨЛЛӨР ДИЭН ЭРЭХ-ТУРАХ САНАНАБЫН

– Быйыл кыстатарга 120 туонна оттонуохтаах, 20-30 рулон күһүҥҥүгэ наада буолуо. Сүрүн өйөбүлүм – кэлэктиибим. Егор Иванов 2010 сыллаахтан үлэлии сылдьар – олус бэриниилээх үлэһит, тыраахтар, от үлэтэ барыта кининэн ааһар. Алексей Митрофанов – 2017 сыллаахха ааттаһан-көрдөһөн, уһуннук эккирэтиһэн киллэрбит исписэлииһим – кыһыҥҥы өттүгэр кыылларын аһатар, барыларын сирэйдэринэн билэр, дьаһайар тутаах үлэһит.

– Бизоннаргыт үгүстэрэ ааттаахтар эбит...

– Бастакы бизоннар бары ааттаахтар. Оччолорго турист суох буоллаҕа. Кыраларыттан батыһа сылдьан ким хайдах хараактырдааҕын, майгылааҕын билэҕин, үөрэтэҕин. Уонна онтон сиэттэрэн ааттыыбыт: Баронесса, Принцесса, Хомяк, Боотур, Яшка, о.д.а. Холобур, Баронесса билигин да баар, эдэр сылдьан кыраһаабысса бөҕө этэ, туттара-хаптара, көрөрө-истэрэ олох дьиҥнээх баронесса курдугун иһин ааттаммыта. Оттон Хомяк кыра эрдэҕиттэн иэдэһигэр толору кэмпиэти симтибит оҕо курдук дьүһүннээх, илииттэн аһыыр.

Саамай сүрэхтэтэр бизонум диэн суох, барыларын таптыыбын. Натали диэн илииттэн аһыыр төрөөбүт бизоннаахпыт. Сайыҥҥы өттүгэр илииттэн аһата сатаабаппыт, туристар үтүктүөхтэрэ диэн, сэрэхэдийэбит.

Дьоҥҥо 100 м ыраахтан көрдөрөбүт. Сайыҥҥы өттүгэр дьонтон-сэргэттэн наһаа сылайаллар, барахсаттарым, сылайан, сирэйдэрэ-харахтара бүппүт буолар. Оттон Тыымпынай бизоннарын оннук көрбөккүн, кинилэр дьиҥнээх кыыллар, тиэхиньикэ тыаһын ыраахтан истэллэр, тэскилииллэр.

Ол эрээри бизон биһиги сүөһүбүтүттэн уратыта элбэх. Сүрдээх өйдөөхтөр. Ходуһаны олох алдьаппаттар. 2006 сыллаахтан мэччийэр ходуһаларын көрөөрүҥ эрэ – ып-ыраас, сүөһү эбитэ буоллар, тэпсиллэн бүппүт, хап-хара саах буолбут буолуо этэ.

– Буотама сирэ бизоннарга төһө табыгастаах эбитий?

– Бизоннар дойдуларыгар төнүннэхтэрэ дии – биэс тыһыынча сыл анараа өттүгэр мааманнары кытта кинилэр манна сүүрэ сылдьыбыттара. Учуонайдар этэллэринэн, бу сир барыта истиэп. Төһөлөөх кыыл-сүөл сүүрэ сылдьыбыта буолуой?! Сыл аайы Тукулаантан былыргы кыыллар кырамталарын булаллар...

Буотама сирэ бастакы сахалар олохсуйбут сирдэрэ диэнинэн эмиэ биллэр. Буотама уонна Лүүтэҥкэ уустара Врангель иккис экспедияциятын тимиринэн хааччыйбыттар. 1732 сыллаахха Тамма собуотугар (нууччалар кэлэн бастакы тимир собуоту Тамма үрэххэ арыйаллар) биһиги уустарбыт, буотамалар, онно оҕуһунан тимир рудатын таһаллар эбит. Бэйэлэрэ манна уулларан баран, тимир болгуону илдьэр буолуохтаахтар диэн сабаҕалыыбыт.  

Сэрии саҕана бу үтүө дойдуга “Буотама” холкуос турбут. Мантан 25 киһи Аҕа дойду сэриитигэр барбыт. “Өбүгэлэрим кинилэр сирдэригэр-уоттарыгар бизоннары аҕалбыппын билэн туох дии саныыллара буолуой?” диэн элбэхтик санааччыбын. Уонна, бука, “бу уол үлэлээтин” диэхтэр этэ дии саныыбын. Төрүттэрим көрө-ситэ сылдьаллар, көмөлөһөллөр диэн итэҕэйэбин, эрэх-турах сананабын. Сирбиттэрэ, абааһы көрбүттэрэ буоллар, сүүрбэччэ сыл этэҥҥэ олордуо да суохтар этэ. Онон, үлэлиирбит таһынан, төрүттэрбититтэн наар ааттаһа-көрдөһө сылдьабыт. 

Бизонарий сайда туруохтаах, биһиги кэннибититтэн эдэр дьон кэлэн үлэлиэхтэрэ, мин төһө үлэлэтэллэрин тухары манна сылдьыам дии – оҕолорбун көрүөм-истиэм этэ (бизончиктарын этэр – Аапт.).

***

Ойуур бизонун туһунан интэриэһинэй чахчылар:

* Ойуур бизона Саха сириттэн 2000 сыл анараа өттүгэр симэлийбит көрүҥ. Чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, былыргы бизоннар үүт-үксү билиҥҥилэр курдук дьүһүннээхтэрэ.

* Моонньугар илдьэ сылдьар халыҥ сүгэһэрэ – барыта былчыҥ. Халыҥ хаары хаһан аһыырыгар туһалыыр.

* Бизоннар тыйыс тымныыны бэркэ тулуйаллар. Түүлэрэ халыҥыттан, хойуутуттан үрдүлэригэр түспүт хаар ууллубакка сытыан сөп.

* Бизон оҕолоро кугас буолан төрүүллэр. Төрөөт да аҕыйах чааһынан үөрдэрин батыһан бараллар.

* Бизоннар айылҕа модун күүстээх уонна тулуурдаах кыыллара. Хаһан эрэ кинилэр мөлүйүөнүнэн ахсааннаахтара. Билигин кинилэри харыстыыр дьаһаллар ылыллар буоланнар тыыннаахтар. 

***

СӨ Биологическай ресурсаларын, ураты харыстанар айылҕа территорияларын уонна айылҕа пааркаларын дириэксийэтигэр кэпсээбиттэринэн, бизоннары иитэр кииннэр билигин Горнай, Өлүөхүмэ уонна Хаҥалас улуустарыгар бааллар.

Айылҕа аарыма кыыллара саҥаттан саҥа сирдэри баһылаан иһиэхтэрин сөп, ханнык баҕарар улууска тиийэр кыахтаахтар. Ол эрэн кыстыктарыгар бизонарийдарын булаллар.

Бизоннар атын улуустарга тахсан кэлэллэрэ, биирдиилээн дьоҥҥо көстөллөрө ыксаллаах быһыыга-майгыга тэҥнэниэ суохтаах. Кинилэр киһи элбэхтик сылдьыбат сирдэрин була сатыыллар.

Бизоннары көрүстэхпитинэ, олус сэрэхтээх буолуохтаахпыт. 

Атырдьах ыйын ортотуттан бизоннар иссэр кэмнэрэ саҕаланар уонна балаҕан ыйын бүтэһигэр диэри салҕанар. Ол кэмҥэ ордук атыыр бизоннар киһиэхэ уонна тырааныспарга кутталы үөскэтэллэр.  

- Бизоннартан 100 м ыраах буолар ордук.

- Хаартыскаҕа түһэрэ, видеоҕа уста сатаамаҥ, хаһыытаамаҥ, үүрүмэҥ.

- Суолга тырааныспарынан сылдьан көрүстэххитинэ, тохтоон көһүтэ түһүҥ.

Ойуур бизона – Кыһыл кинигэҕэ киирбит харыстанар кыыл. Бултаһар бобуулаах. РФ Холуобунай Кодексатын 258 ыст. олоҕуран, Кыһыл кинигэҕэ киирбит көрүҥнэри бултаһыы иһин бөдөҥ ыстараапка эбэтэр 5 сылга диэри хаайыыга эппиэтинэскэ тардыллыахха сөп.

Бизоннары көрдөххүтүнэ Биологическай ресурсалар дириэксийэлэригэр эрийэн иһитиннэриэхтээххит:  +7 (411-2) 42-12-17 эбэтэр электроннай почтаҕа суруйуоххутун сөп:  dbroopt@yandex.ru,  ubr_dbr@mail.ru.